Заровняев, Анатолий Иванович

Анатолий Иванович Заровняев
Шочмо кече	1922 ий 11 шорыкйол(1922-01-11)
Шочмо вер	Шӱдымарий ял, кызыт Марий Турекский район, Марий Эл
Колымо кече	1977 ий 13 идым(1977-09-13) (55 ий)
Колымо вер	Ижевск, Удмурт АССР, РСФСР, СССР
Пурымаш	СССР
Войскан родшо	штурмовой авиаций
Службо жап	1941—1946
Званий	гвардий кугурак лейтенант
Часть	76-шо гвардий штурмовой авиаций полк, (1-ше гвардий штурмовой авиаций дивизий)
Сомылвер	звенон командирже
Кредалмаш/сар	Кугу Ачамланде сар
Награде да премий

Анатолий Иванович Заровняев (1922—1977) — Кугу Ачамланде сарын салтакше, сар жапыште — 3-шо Белорус фронтын 1-ше юж армийысе 1-ше гвардий штурмовой авиаций дивизийын 76-шо гвардий штурмовой авиаций полкын звено командирже. ВКП(б) йыжъеҥ 1944 ий гыч. Совет Ушемын Талешкыже.

Илыш корныжо

1922 ий 11 январьыште Шӱдымарий ялыште (кызыт Марий Эл Республикысе Марий Турек кундем) кресаньык ешеш шочын. Руш. 1930 ийыште еш Ижевск олашке куснен. 1937 ийыште шымияш школым тунем лектын да Ижевскысе машиностроитель заводыш токарьын тунемшыжлан пурен. 1940 ий декабрь гыч Ижевскысе аэроклубыш коштын, тудым сайын тунем пытарен.

1941 ий майыште Удмурт АССР-ысе Ижевскын Пастухов кундемысе военкоматше армийыш колтен. Пилот-влакын Балашовысо авиаций школышкыжо колталтын, 1943 ийыште тудым изирак лейтенант лӱм дене тунем лектын. Шапаш тунем-ямдылалтме авиаполкышто пел ий утла Ил-2 пилотироватлыме техникым, да штурмовикым сарыште кучылтмо техникыжым тунемын.

1944 ий апрель гыч сарланыше армийыште. 4-ше Украин фронтышто, Крымым утарымаште сар корныжо тӱҥалын. Икымше гана 1944 ий 7 майыште 76-шо гвардий штурмовый авиаполк кышкарысе сар вашпижмашке чоҥештен, Сапун-гора воктене тушманын ончыл линийжым шалаташ кӱлын — немыч-влакын Севастополь лишне улшо эн тале рубежыштым. Чоҥештылмаш икте почеш весе мучашдымын шуйнен. Немыч танк кырен шалатыме, 2 автомашина йӱлен, ныл «фокке-вульфын» атакыштым чактарыме, икмыняр лу салтак-влакым пытарыме.

Севастопольым утарыме деч вара, Заровняевын служымо полк 3-шо Белорус фронтыш кусаралтын, тудо 1944 ий 23 июньышто Витебск, Оршанке да Минск велыште тушманым поктен, ончык эртен. Бомбым пудештарылме да артилерий залп деч вара штурмым ыштыше авиацийын полышыж дене танк ден пехото почылтшо корно дене керылт пуреныт. Тушманын пеш келгын эшелон дене шогышо аралтышыже сӱмырлен.

Вес тыгай этап дене Орша ола лийын. Штурмовик-влак ончылно задаче шындалтын — немыч-влаклан Орша заводысо оборудованийым, сарзе техникым да материал ресурсым лукташ пуаш огыл. Штурмовик-влак, цель дек шолып миен, тӱҥ эшелоным бомбо дене пудештареныт. Магистральысе корно петыралтын. Орша гыч ик кӱртньыгорно кышкарат лектын огыл.

3-шо Белоруссий фронтышто Заровняев 114 гана сар чоҥештымашке лектын. Штурмовик-влак йымалне тале зенит тул лийын гынат, тудын самолётшо ик ганат лӱялтын огыл.

1944 ий сентябрьыште совет штурмовик-влак Эрвел Прусийыште тушманым кыреныт. Заровняв ынде гвардий лейтенант лӱм дене мужыр ден звеном кондыштын. Чӱчкыдынак, поснак «сокыр» игечыште, «эрыкан сонарыш» чоҥештылын, бомбитлаш да лӱйкалаш верым — танк ден автомашина колонным, пехото тӱшкам, артиллерий позицийым — шкевуя ойырен.

1944 ий октябрь мучаште штурмовик-влаклан паша пуалтын — Шталупенен кумдыкышто гитлеровец-влакын артиллерийыштым да танкыштым пытараш. Заровняев заданийыш лекше куд штурмовик-влак коклаште лийын. Штурмовик-влакым цельыш савырымышт годым нунын ӱмбаке тушманын ныл истребительже керылтын. Заровняев раш очередь дене иктым сӱмырен да тунамак бомбым цельыш кудалтен.

1945 ий январьыште Заровняев полк дене пырля Тутшен, Бруджен ден Драгупенен кумдыкышто тушманым кырен шалатылын. Саргуралан левашым пудештарен, шуко техникым пытарен. Бруджен кундемыште кок танкым шалатен, а Драгупенен воктене 50 метр даҥыт ӱлык волен, цель деке куд гана пурен, шкекоштшо орудийым да кок миномёт расчётым строй гыч луктын.

5 февральыште штурмовик-влак Крайцбург ола воктене тушманын шкекоштшо артиллерийжым пытараш пашам налыныт. Цельыш шушаш годым нуным тушман зенит артиллерийын виян тулжо дене вашлийын. Командир Заровняевлан зенитке-влакым темдалаш кӱштен. Заровняев 100 метр даҥыт ӱлык волен да зенитчик-влакым лӱйкален оптен, тыге умбакыже пайдалын кредалаш йӧным ыштен.

17 февральыште, тӱшкасе мужырышто вӱдышӧ лиймыж годым, Мельзак кумдыкышто танкым да артиллерийым атаковатлен. Цель деке шушаш годым маскироватлен лӱйкалыше кум орудийым ужын. Икымше гана цельыш пурымо годым кок орудийым пудештарен, кокымшо гана пурымаште кумшо орудийым да тусо салтак-влакым пытарен.

18 февральыште Пинтен кундемыште Заровняев кум автомашинам пытарен, танкым строй гыч луктын. Эше кум кече гыч шке ыштыме орудийым пудештарен да миномёт батарейым пытарен.

13 мартыште Заровняевым звенон командиржылан шогалтеныт, а 2 апрельыште тудлан кугурак лейтенант лӱмым пуымо. Тунамак тудлан Йошкар Тисте орденым кучыктеныт. Тиде тудын нылымше сарысе суапландарымаш лийын.

Апрель мучаште Заровняев штурмовик-влакын кугу тӱшкаж дене пырля Фишхаузен деч йӱдвел-касвел кундемыште улшо тушманын истребитель аэродромжым штурмоватлаш чоҥештен. Штурмовик-влакын керылтмышт годымак тушманын южо истребительже чоҥештен кӱзаш да керылтмашым чактараш тӧченыт. Заровняев, капитан Протчевын самолётшо ӱмбак керылташ тӧчышӧ ик истребительым шуҥгалтарен.

Кум гана цельыш пурымеке, тушманын аэродромжо пӱтынек шалатыме лийын, ныл самолётым южышто, 22 самолётым мланде ӱмбалне пытарыме.

4 апрельлан тудо 120 гана вашпижмашке чоҥештен лектын (чыла — ик самолёт дене).

1945 ий 4 майлан Заровнявын 40 танк, мланде ӱмбалне 8, южышто — 2 йӱлалтыме самолёт, Балтий теҥызыште вӱд йымак колтымо 2 транспорт, ятыр автомашина, артиллерий орудий, тушманын илыше вийже кырен шалатыме лийын.

1945 ий 24 июньышто Москошто Йошкар площадьыште Сеҥымашын историеш возалтше Сеҥымаш Парадыштыже лийын.

1946 ийыште шапашыш колтымо. Авиазаводышто пашам ыштен, вара Камчаткыш каен, Ижевскыш пӧртылын. Тыште Машиностроитель заводышто токарьлан тыршен, шофёрлан, автоколонын начальникшылан пашам ыштен.

1977 ий 13 сентябрьыште колен. Ижевсысе Хохряков шӱгарлаште тойымо.

Суаптарже

• «Шӧртньӧ Шӱдыр» медаль (29 июнь 1945 ийысе кӱштык, 7470 №);
• Ленин орден;
• Йошкар Тисте кок орден;
• 1-ше степенян Ачамланде сар орден;
• 2-шо степенян Ачамланде сар орден;
• Медаль-влак.

Литератур

• Заровняев Анатолий Иванович // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 367. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
• Мочаев В. А. Заровняев Анатолий Иванович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 155. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
• Заровняев Анатолий Иванович // История Марийского края в лицах. 1941—1945 гг. Великая Отечественная война. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2015. — С. 88—90. — 374 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-94950-070-5.

Кылвер-влак

• Анатолий Иванович Заровняев (руш.). Сайт «Герои страны».
• Заровняев Анатолий Иванович Архивысе копий 10 ага 2012 гыч.