Сталинградым аралымылан (медаль)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
«Сталинградым аралымалан» медаль
Изображение орденской планки Изображение награды
Эл  СССР
Тип медаль
Кӧлан пуалтеш Сталинградым аралыше кажне участниклан
Статус геш кучыкталт
Статистике
Параметр диаметр — 32 мм
материал — той
Ыштыме кече 1942 ий 22 теле
Суапландарыме чот 759 560 наре
Черет
Кугурак награде «Севастопольым аралымылан» медаль
Изирак награде «Киевым аралымылан» медаль
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

«Сталинградым аралымылан» медальым СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1942 ий 22 декабрьысе Указше дене тӧнежлыме[1]. Медаль сӱретын авторжо — художник Н. И. Москалёв.

Историй

«Сталинградым аралымылан» медаль дене Сталинградым аралымаште лийше чыла еҥат — Йошкар Армийын, Сарзе-Теҥыз флотын да НКВД сарзывийын сарзыслужышыжо-влак, тыгак граждан калык гыч лачшымак аралымаштак лийше еҥ-влак — суапландаралтыныт. Сталинградым аралыме пагытлан 1942 ий 12 июль19 ноябрь шотлалтеш.

«Ленинградым аралымылан», «Одессым аралымылан», «Севастопольым аралымылан» да «Сталинградым аралымылан» медаль-влак вич лукан колодкышто кондышташлан тӧнежлыме икымше совет награде-влак лийыныт. Эн тӱҥалтыште нуным оҥын пурла велыштыже кондышташ кӱлеш улмаш. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын «СССР-ын орден ден медальже-влакын образецыштым да орденже ден медальже-влакын тасмашт нерген каласкален возымым да орден, медаль, орденлык тасма ден ойыртемыш пале-влакым кондыштарыме Правил-влакым пеҥгыдемдыме нерген» 1943 ий 19 июньысо Указше дене вич лукан колодко тымарте моло форман колодкеш кондыштарыме вес награде-влакланат пурталтын, ола-влакым аралымылан медаль-влакым моло награде-влак дене ик радамыште оҥын шола велныже кондышташ пунчалме. «Сталинградым аралымылан» медальым оҥын шола велныже кондыштыт да СССР-ын моло медальже-влак улмо годым «Севастопольым аралымылан» медаль деч вара верлана[2].

1 №-ан ӱшандарыме кагаз дене «Сталинградым аралымылан» медальым 64-ше армийын командующийже М. С. Шумиловлан кучыктымо. 1943 ий 1 июньышто икымше суапландарыме-влак коклаште Сталинградысе партий да совет пашаеҥ-влакат суапландаралтыныт: 00014 № Сталинград горисполком председатель Д. М. Пигалёв, 00022 № Сталинград облисполком председатель И. Ф. Зименков, 00026 № ВКП(б) обком секретарь И. И. Бондарь[3].

1995 ий 1 январьлан палымдыме почеш «Сталинградым аралымылан» медаль дене 759 560 наре еҥ суапландаралтын.

Медаль нерген каласкален возымаш

«Сталинградым аралымылан» медальым тӧнежлыме годым рӱдаҥын кертдыме вурс гыч ышташ шоненыт, но 1943 ий 27 мартысе пунчал дене материалым вӱргеньылан вашталтеныт[4]. Медаль 32 мм диаметран чын тыртыш форман улеш.

Медальын чурий велыштыже — винтовкым ыресла кучен шогалше боец тӱшка. Боец тӱшка ӱмбалне, медальын пурла велыштыже, тисте лойгалтеш, а шола велыштыже танк да икте-весе почеш чоҥештыше самолёт-влакын сӱретышт коеш. Медальын кӱшыл ужашыштыже, боец тӱшка ӱмбне, вич лукан шӱдыр да медаль тӱр мучко «СТАЛИНГРАДЫМ АРАЛЫМЫЛАН» манын возымо уло. Медальын чурий велжым оварген лекше бортик дене тӱраҥдыме.

Медальын тупынь велыштыже «МЕМНАН СОВЕТ ШОЧМО ЭЛНА ВЕРЧ» манын возымо уло. Возымо ӱмбалне сорла ден чӧгыт сӱретлалтыныт.

Медальыште чыла возымаш да сӱрет-влак оварген лекше улыт.

Медаль изи пылыш да колча полшымо дене вич лукан колодко дене ушалтеш, тудым 24 мм лопкытан порсын муар тасма дене шупшмо. Эн тӱҥалтыште сур тасма палемдалтын улмаш, тушто кутынек покшелныжо 8 мм лопкытан йошкар изи корно каен. 1943 ий 19 июньысо указ дене у тасмам — покшелныже 2 мм лопкытан оливке тӱсан кутынек кайыше йошкар изи корнаным — пеҥгыдемдыме[5].

Иллюстраций-влак

Палемдымаш

  1. Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении медалей «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда» и награждении этими медалями участников обороны Ленинграда, Одессы, Севастополя и Сталинграда» от 22 декабря 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 30 теле (№ 47 (206)). — С. 1.
  2. Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об утверждении образцов и описание лент к орденам и медалям СССР и Правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия» от 19 июня 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 23 пеледыш (№ 23 (229)). — С. 1 – 2.
  3. Сталинградская битва: энциклопедия, 2012.
  4. Постановление Президиума Верховного Совета СССР от 27 марта 1943 г. „О медалях «За оборону Ленинграда», «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Сталинграда»“.
  5. Указ Президиума Верховного Совета СССР от 19 июня 1943 г. «Об утверждении образцов и описания лент к орденам и медалям СССР и правил ношения орденов, медалей, орденских лент и знаков отличия».

Литератур

  • Григорьев В. Первые медали Великой Отечественной войны и их первоначальный вид после утверждения // Санкт-Петербургский коллекционер. — 2005. — № 2 (32). — С. 20.
  • Дуров В. Награды Великой Отечественной // Наука и жизнь : журнал. — 1985. — № 4. — С. 28-29, 38-40, 54-55, 108-109. — ISSN 0028-1263.
  • Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 65—68. — 301 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7062-0111-0.
  • Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. — Мн. : Народная асвета, 1986. — С. 78—79.
  • Сталинградская битва. Июль 1942 — февраль 1943: энциклопедия / под ред. М. М. Загорулько. — 5-е изд., испр. и доп. — Волгоград: Издатель, 2012. — С. 371. — 800 с.

Кылвер-влак