Никитина, Татьяна Багишевна

РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Никитин.

РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Шикаев.

Татьяна Багишевна Никитина
Шочмо кече	27 сӱрем 1954(1954-07-27) (72 ий)
Шочмо вер	Йошкар-Ола, Марий АССР, РСФСР, СССР
Шанче алан	археологий
Паша вер	Марийский институт языка, литературы и истории
Образований	Марий кугыжаныш университет
Шанче степень	историй шанче доктор
Шанче вуйлатыше	Г. А. Архипов
Палыме	марий калыкын кокла курымсо историйжым шымлыше
Награде ден премий-влак	Марий Эл Республикын сулло шанче пашаеҥже (1998) Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийжын лауреатше (2003)

Татьяна Багишевна Никитина (ӱдыр годым Шикаева; шоч. шоч. 27 сӱрем 1954, Йошкар-Ола) — марий археолог да этнолог. Историй шанче доктор (2003). Марий калыкын кокла курымсо историйже дене специалист. 200 утла шанче пашан да 8 монографийын авторжо.

Илыш корныжо

1977 ийыште МарГУ-н историй-филологий факультетшым «историк» специальность, археологий специализаций дене тунем пытарен. МарНИИ-ште 1977 ий 1 июль гыч пашам ышта, ончыч изирак шанче пашаеҥлан, 1986 ий апрель гыч — кугурак пашаеҥлан, 1993 ийыште МарНИИ пелен финн-угор шымлыме шанче рӱдер директорын сомылжым шуктышылан, 1995 ийыште институт директорын алмаштышыжлан шогалтыме.

2001 ий декабрь гыч 2003 ий июнь марте МарНИИ-н шанче секретарьын пашажым пырляштарен.

2015 ий 1 март гыч «Археологий» аланысе тӱҥ шанче пашаеҥлан пашам ышта.

Шачне пашашке студент улмыж годымак ушнен. Тудын икымше туныктышыжо-влак историй шанче доктор Г. А. Архипов, лачак тудо шанче иктешлымашын негызше дене палымым ыштен, да историй шанче доктор В. В. Никитин, тудо нурысо пашан негызшым ончыктен.

Тудын икымше шанче пашаже Марий кундемын кокла курым мучашсе археологийын тарватыдыме лончыжым почмо, шымлыме дене кылдалтын. Т. Б. Никитина финн-угор калык-влакын XVI—XVIII курымласе чий вера дене кылдалтше шӱгарлаштым археологий памаш семын аклен да шымлыме тӱткылыкшым ты велыш савырыше шанче-влак кокла гыч икымше лийын. Шымлымыжын лектышыже «XVI-XVIII курым тӱҥалтышласе марий-влак (шӱгарласе материал-влак почеш)» кандидатлык диссертаций паша лийын, тудым СССР шанче академийын Археологий институтыштыжо (Моско ола) 1988 ийыште палыме совет археолог, историй шанче доктор, профессор С. А. Плетневан вуйлатымыж почеш арален. Варажым Т. Б. Никитина шке шымлыме, кычалме паша кумдыкшым палынак лопкаҥден, марий калыкын историйыштыже кокла курым покшелсе пагытым (эпохым) шымлымаш дене илен. 44 ий жапыште тудо ий еда Марий Эл Республикын тӱрлӧ велныже, тыгак Виче, Угарман, Кострома кундемлаште, Татарстан да Чуваш республиклаште археологий экспедиций дене лектын коштеш.

Лектышыже тыгай: 200 утла у шарныктышым (памятникым) мумо, тышеч икмыняр ужашым стационар кычалмаш дене шымлыме. Нур пашам чолган шуктымо дене марий калыкын этнос семын вияҥмыж нерген уверым пуэн пеҥгыдемдыше шинчымаш чумыралт иктешлалтын, ты шинчымашым автор эреак воктен улшо еҥ тӱшка, калык-влак дене вашкыл гоч таҥастарен иктешла.

Негызлен ӱшандараш полшышо тӱҥ шинчымаш РША-ын академик профессор Валентин Васильевич Седовын вуйлатымыж почеш ямдылыме докторлык диссертацийыште иктешлалтын, да 2003 ийыште РША-ын Археологий институтыштыжо аралалтын (Моско ола). Тиде ийыштак «Кокла курымласе марий-влак» / «Марийцы в эпоху средневековья» книгалан, тудым докторлык диссертаций негызеш савыктыме, тудлан шанче аланыште Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийжым пуымо.

Тудын тыршымыж дене 1993 ийыште Марий шанче-шымлыше институт пелен Финн-угроведений шанче рӱдерым ыштыме, тудын сомылым шуктышо директоржо лийын, МарНИИЯЛИ-ште у олмо (должность) дене шке тӱҥ шанче пашажымат сайын келыштарен. Тунамак «Финн-угроведение» шанче журналым лукташ тӱҥалме, 1995 ийыште финн-угровед-влакын I Пӱтынь российысе шанче конференцийыштым эртарыме.

Шымлыме пашаште тыршыме жапыште Т. Б. Никитинан 8 монографийже савыкталтын (нунын кокла гыч 3 вес автор дене пырля). Тыгак тудо тӱшкан ямдылыме «Юл кундемын да Урал воктенысе финн-угор-влак» (1999), «Юлысо Болгарий да Кугу Степь» (2006), «Марий-влак. Историй-этнографий очерк-влак» (2005, 2013) да моло тӱшкан ямдылыме монографий-влакым савыктымаште тыршен, «Марий кундемын археологийже да этнографийже», «Марий археологий экспедицийын пашаже», кудемысе сборник ден россий журналлаште, тӱнямбал савыктышлаште 200 наре серыме пашаже-влак печатлалтыныт. Тудын шымлыме иктешлымашыже-влак ик гана веле огыл тергыме (апробироватлыме) лийыныт да республикысе, российысе, тӱнямбал конференцийлаште пагалымашым суленыт.

Татьяна Багишевна МарНИИ-ште «Марий археологий экспедицийын пашаже» да «Марий кундемын археологийже да этнографийже» серий дене лукмо савыктышын, «Финн-угроведений» да «Марий археологий вестник» журнал-влакын, тыгак Татарстаныште лекше «Финно-угрика», «Юлсерысе археологий», «Евразийысе степь-влакын археологийже» журнал-влакын редакций коллегийын йыжъеҥже улеш, «Вестник Марий Эл» да «Sociotime» журнал-влакын редакций каҥашын йыжъеҥже, Татарстан Республик Шанче академийын Ш. Марджани лӱмеш Историй институтышто да Озаҥысе Федерал Юлсер Университетыште докторлык диссертацийым аралыме шотышто диссертаций каҥаш-влакын йыжъеҥже.

Элын диссертаций каҥашлаштыже Урал да Юл кундемысе калык-влакын кокла курым йодыш дене кандидатлык да докторлык диссертацийым аралаш полшымо гоч шанче пашаеҥым ямдылымаште чолган тырша (Моско, Санкт-Петербург, Озаҥ, Ижевск, Барнаул).

Ешыже

• Ачаже — Шикаев Багиш Шикаевич (1918—1999), эрвел марий, Кугу Ачамланде сарын салтакше.
• Пелашыже — марий археолог Валерий Валентинович Никитин (1940—2024).

Суаптар да чаплӱм-влак

• Историй шанче кандидат (1988);
• Историй шанче доктор (2003);
• «Марий Эл Республикын сулло шанче пашаеҥже» (1998);
• М. Н. Янтемир лӱмеш Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийжын лауреатше (2003) ;
• Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (2004);
• Гуманитар шанчым вияҥмашке надырым пыштымылан Марий Эл Республик Президентын таумутшо (2009);
• «Марий Эл Республик ончылно суаплан» орденын медальже (2014);
• Йыван Кырла лӱмеш медаль;
• II степенян «Марий Эл Республик ончылно суаплан» орден (2020);
• I степенян «Марий Эл Республик ончылно суаплан» орден (2024);
• Архиепископ Городецкийын медальже да тыгак Марий Эл Республикысе Кугыжаныш погынын, Марий Эл Республик тӱвыра, савыктыш да калык кокласе кыл министерствын, Марий Республикысе районла администраций-влакын, Угарман да Кострома кундем-влакын, мер организаций-влакын чапкагазышт.

Тӱҥ шанче пашаже-влак

• Погребальный обряд марийцев (по материалам поздних марийских могильников) // Материальная и духовная культура марийцев. Йошкар-Ола, 1982. С. 192—200.
• Картуковский могильник XVI — начала XVIII вв. //Историография и источниковедение по археологии и этнографии Марийского края. Йошкар-Ола, 1984. С. 85-100.
• Малокугунурский могильник. // Новые памятники археологии Волго-Камья. Йошкар-Ола, 1985. С. 173—185.
• Памятники XVI—XVII веков Марийско-Чувашского Поволжья. // Древние этнические процессы Волго-Камья. Йошкар-Ола, 1985. С. 100—117.
• Марийцы (конец XVI — начало XVIII вв.). Йошкар-Ола, 1992. 159 с.
• Атлас археологических памятников Республики Марий Эл. Йошкар-Ола, 1993. Вып. 2. 151 с. (соавтор — Г. А. Архипов).
• Средневековые городища Волго-Вятского междуречья: проблемы и перспективы изучения. // Проблемы средневековой археологии волжских финнов. Йошкар-Ола, 1994. С. 67-77.
• К вопросу об истоках марийского этноса. // Финно-угроведение. 1996. № 2. С. 50-67.
• Мари. // Финно-угры Поволжья и Приуралья в средние века. Ижевск, 1999. С. 161—207.
• История Марийского края в I тыс. н. э. Йошкар-Ола, 1999. 150 с.
• Обзор исследований 80-90 годов по средневековой археологии финно-угров Поволжья и Приуралья (часть I). // РА. 2000. № 2. С. 196—205 (соавтор — Ю. А. Зеленеев).
• Обзор исследований 80-90 годов по средневековой археологии финно-угров Поволжья и Приуралья (часть II). // РА. 2000. № 3. С. 170—179 (соавтор — Ю. А. Зеленеев).
• О преемственности культуры могильников Ветлужско-Вятского междуречья IX—XI вв. с марийской культурой XVI—XVII вв. // Научное наследие А. П. Смирнова и современные проблемы археологии Волго-Камья. М., 2000. С. 192—199.
• Жертвенно-поминальные комплексы как этноопределяющий признак погребального обряда марийцев в эпоху средневековья. // Древности Поволжья и Прикамья. Йошкар-Ола, 2001. С. 42-51.
• Никитина Т. Б. Марийцы в эпоху средневековья (по археологическим материалам).— Йошкар-Ола, 2002.
• К истокам марийского искусства. Йошкар-Ола, 2004 (соавтор — В. В. Никитин).
• Этногенез народа мари // Марийцы. Историко-этнографические очерки. Йошкар-Ола, 2005. С. 23-27.
• Аламнер: миф и реальность. Важнангерское городище и его округа. — Йошкар-Ола, 2006. — 194 с. (в соавторстве с А. И. Михеевой).
• Погребальные памятники IX—XI вв. Ветлужско-Вятского междуречья // Археология Евразийских степей. Вып. 14. — Казань, 2012. — 408 с.
• Русенихинский могильник // Археология евразийский степей. № 3. 2018. — 255 с.

Палемдымаш

Литератур

• Никитина Татьяна Багишевна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 254. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.

Кылвер-влак

• Никитина (Шикаева) Татьяна Багишевна, <http://www.marihistory.ru/2011-01-01-20-07-03/3958-nikitina-shikaeva-tatyana-bagishevna.html>. Тергыме: 4 шыжа 2025. 
• Никитина Татьяна Багишевна (руш.). marnii.ru. Тергыме кече: 4 шыжа 2025.