Наймушин, Иван Иванович

Иван Иванович Наймушин
Шочмо кече	12 (25) ӱярня 1905 ий(1905-03-25)
Шочмо вер	Какшар, Виче губерний, Россий империй
Колымо кече	1973 ий 1 идым(1973-09-01) (68 ий)
Колымо вер	Братск район[d], Иркутск область, РСФСР, СССР
Эл	Россий империй  СССР
Паша сомыл	чоҥышо
Ача	Иван Степанович Наймушин
Ава	Мария Антоновна Наймушина
Награде да премий	Марий АССР-ысе Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чапкагазше (1943)

Иван Иванович Наймушин (1905—1973) — совет гидрочоҥышо, Братскгэсстройын вуйлатышыже, Сталин да Ленин премийын лауреатше.

Илыш корныжо

1905 ий 25 мартыште (вес увер дене — 1904 ий 15 июньышто) Кокшарыште (Котельнич, кызыт Киров кундем) шочын. Эр тулыкеш кодын. 1920 ий гыч — тарзе лийын, тыгак Кузбассын шахтыштыже крепильщиклан пашам ыштен, вара Грузийыште пашам ыштен. Лудаш-возаш шкевуя тунемын да умбакыже тунемаш шонен пыштен. Москосо курык институтыш тунемаш пурен да тудым 1937 ийыште тунем пытарен. Ик эн сай тунем лекше семын СССР НКТП-ыш колтеныт. 1939—1941 ийлаште Главгидроэнергостройышто тыршен, да гидроэлектростанцийым проектлымаште да чоҥымаште пашам ыштен.

Ватан лийын. Пелашыже Анна. Йочаже: Анатолий эрге ден Марина ӱдыр.

Паша илышыже

Кугу Ачамланде сар тӱҥалме годым Наймушин Моско йыр аралыше рубеж чоҥымашым вуйлатен. Вара Йошкар-Ола лишне (Марий АССР) Какшан эҥерыште ГЭС-ым чоҥышо вуйлатышылан шогалтеныт, 1943 ий марте тушто пашам ыштен. Тиде станцийым чоҥен пытарымек, Фашист оккупант-влакын пудештарыме Брянск ГРЭС-ын уэш чоҥымашке колтеныт. Брянск деч вара ГРЭС Мурманск кундемысе Нивысе ГЭС каскадым чоҥымашым вуйлатен. ке ский ГЭС-ын каскадшым Мурман областьыште вуйлатен. 1950 ийыште Наймушиным Молотово кундемысе Кама ГЭСым чоҥаш колтат.

Братскгэсстрой

И. И. Наймушин (шолаште) да А. М. Гиндин Братскыште пашам ыштыме годым.

1954 ийыште Наймушин РСФСР-ын Иркутск кундемыштыже Братскысе ГЭС-ым чоҥаш Братск селаш колталтын.

«Совет кышкарысе пашаеҥым ойырен налме йӧнын пайдалыкше, чоҥымашым вуйлаташ Наймушиным шогалтыме годым пеҥгыдемдалтын, а тӱҥ инженер олмышто — Гиндин лийын, — шарнен варажым Братск ГЭС-ын легендысе чоҥышыжо А. Н. Марчук. — Ончет гын, йылт тӱрлӧ еҥ-влак улыт. Наймушин йӱдвел школым эртен, тудо горняк, организатор, озанлык пашаеҥ, айдеме калык гыч. Ончычсо шала кушшо йоча (беспризорник). Наймушин тунаре тунемын, эсогыл шужышо уш каен йӧрлын. Тоштерыште эсогыл тудын серышыжат уло, кушто тудо полышым йодеш, оксам огыл, а кочкышым йодеш. Гиндин Арон Маркович, интеллигент, уста инженер. Таджикистаныште икымше Варзоб ГЭС-ым чоҥен, Грузийысе Храми ГЭС-ым нӧлтымӧ пашажлан Сталин деч теллеграммым налын. Кышкар пашам ыштен, уста еҥ-влакым муын. Ончен-куштен да эн неле олмыш шындылын. Еҥ-влакат ӱшаным суленыт. Тукым кыл деч посна, шӱкымӧ деч посна, окса поянлык деч посна кугу айдеме лийыныт. Паша усталык гына чылажымат тӧрлен. Садлан элна тыге вияҥын».

Иван Иванович Наймушин Братск ГЭС-ым 1954 ий гыч 1973 ий марте вуйлатен. Братск ГЭС шке куатше дене шуко еҥым ваштареш лияш таратен: элнан иканаште сандалыкысе, ядерысе, авиаций йодышым писын нӧлтал колташ вийже ситен огыл, тыгай йогыныш Совет Ушемым йӱштӧ сарым луктын. Гидроэнергетик-влак виктерым ӱшандареныт: Ангара ден Енисейым кучылтмаш, але марте мландышӱй дене илыше пӱтынь Сибирьлан электровий дене тичмашын пайдаланаш йӧным почеш. Тылеч посна элыште эн кугу алюминий заводым Братскыште чоҥаш планлыме, тиде заводлан шуко вий (энергий) кӱлын. А алюминий авиацийлан, сандалык пашалан кӱлын.

Йӱла почеш ондак Ангарам кеҥежым ГЭС плотина дене петыраш шоненыт. Чоҥымо жапым кӱчыкемдаш шонымаш дене эҥерым ий ӱмбалне петырыме нерген ойым Иван Иванович Наймушин ден тӱҥ инженер Арон Маркович Гиндин темленыт. Тиде шоныдымо (революционный) пунчал Братск ГЭС-ын пӱрымашыжым тӧрлен: Наймушин ден Гиндин ӱшаненыт: нуно «эҥерыш пурат» гын, Москолан чоҥымашым умбакыже шуяш логалеш. Тидлан нуным кумылаҥден: 1956—1957 ий телым 45 градус марте йӱштӧ шоген, да Ангараште, Пандунысо аҥыште ий кӱжгыт 2,5 метрыш шуын. Сандене тыгай шонымаш шочын: кӱжгӧ ий ӱмбалне вигак пундашке шындыме верыштак ряжым руаш лиеш. Тидлан лӱмын инженер йӧным шонен мумо.

Роальд Годассын вуйлатыме шанчызе ден инженер-влак проектым ышташ пижыныт. Проект пашам Сталин премийын лауреатше Г. К. Костюченко вуйлатен.

1957 ий 30 мартыште тӱнямбал гидроэнергетикыште икымше гана ий ӱмбач Ангаран пурла сержым петырыме. 9 шагат 30 минут жапыште тиде операцийым 8 экскаватор ден 220 автосамосвал шуктеныт.

Иркутск кундемын йӱдвел ужашыштыже Наймушинын вуйлатыме дене тыгай кугу ыштыквер-влак чоҥалтыныт: Братск ГЭС, Коршуновысе ГОК, Братскысе алюминий завод, Братский ЛПК, Усть-Илимысе ГЭС, тыгак лоа-влак Братск, Усть-Илимск и Железногорск-Илимский.

«Тӱжвач ончалмаште тыглай айдеме, тудо пеш сай психолог лийын, йоҥылыш лийде еҥым ойырен моштен. Тыге Братскгэсстройлан вуйлатыше шотышто пиал шыргыжалын, — ойлен тудын нерген А. Н. Марчук. Наймушин пашаеҥ-влак радамым (иерархийым) чоҥен, паша олмыш пеш чот ӱшанле еҥ-влакым поген, нуно ты ӱшаным шуктеныт. А кызыт тиде ала-могай умылаш лийдыме каватӱр. Договор, тендер-влак, пӱтынь ыштен лукмо паша радам кӱрышталтше, тӱрлӧ фирме тенденерым модын налеш, нуным, пашашт симфоний оркестрла йоҥгыжо манын, ик йогыныш пуртен колташ ок лий. Чыланат тиде радамын ситыдымашыжым умылат, да тудо утыр вийым налеш. Но пеш шергакан йомдарымаш дене. Братск ГЭС 760 миллион теҥге шоген, ме тудым 300 миллион дене аныклен пуртенна. Ятыр йӧндарыше темлымаш-влак лийыныт».

Братск ГЭС-ын смете акше 1020,8 миллион теҥге лийын, чоҥымаште у инженер йӧн да шот дене шотлен лукмо (рационализатор) ойлан кӧра пытартыш роскот 736, 8 миллион теҥгеш шуын, тидын годым Братск ГЭС-ын куатше 3,6 миллион квт гыч 4,5 марте кугемын. Виктерысе комиссий Братск ГЭС-ым пашаш колтымо годым тудлан «отлично» иктешлыше отметкым шынден.

Мер паша

Иркутск кундем деч кум гана КПСС-ын XXI, XXII и XXIII погыныштышт делегат лийын. Братск деч РСФСР Кӱшыл Каҥашын 5–8 созывысе депутатше.

Колымыжо

Ӱмыр лугыч 1973 ий 1 сентябрьыште авиакатастрофышто колен. Тудо йолташыже-влак да пелашыже Клавдия дене, пырля каныме деч вара, тайга гыч пӧртылыныт. Пассажир-влак, тайгаште шинчаш кӱлешлан шотленыт, но вертолёт пушеҥге укшеш пижын да йӱлаш тӱҥалын. Кум еҥ колен — шкеже Наймушин, Клавдия да ик пассажир. Официалдыме увер почеш, тиде пассажир олмышто полковник В. С. Высовень лийын — Братск кумдыкышто шогышо ПВО полкын 26 дивизий командирже.

Премий ден суаптар-влак

Братскыште И. И. Наймушинлан чапкӱ (ужашыже)

• Социалист Пашан Талешкыже — (1966 ий 23 февраль) — Братск гидроэлектростанцийым чоҥымаште шумо сеҥымашлан, пашаште у техник йӧным кучылтмылан, Гидрочоҥымаште, электровийым кусарыме да тудым уэмден пуымо ончыл шонымашан пунчалым илышыш шыҥдарымылан.
• Ленин премий (1968) — Братск ГЭС-ым чоҥымылан
• Икымше степенян Сталин премий (1950) — проектым ыштымылан да ГЭС-ым нӧлтымылан
• РСФСР-ын сулло чоҥышыжо (1965)
• Кум Ленин орден
• Октябрь революций орден
• Йошкар Шӱдыр орден
• медаль-влак.
• Марий АССР-ысе Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чапкагазше (1943)
• Братскын Чап гражданинже (икымше, 1972)

Наймушиным шарнымаш

Братскыште шарнымаш оҥа

• И. И. Наймушин лӱмеш Энергетик посёлкын (кызыт Братскыш пура), Усть-Илимск, Кандалакша да Пермь оласе урем-влак лӱмдалтыныт. Наймушинын лӱмжым тыгак Братск оласе 20-шо №-ан школ ден Усть-Илимскысе тӱвыра Пӧрт нумалеш. Братск ГЭС плотина воктене Наймушиным тойымо вереш Талешкын бюстшым шогалтыме.

Иван Наймушинын тоштерже уло. 2014 ий сентябрьыште Братск олан Энергетик посёлкыштыжо И. И. Наймушинлан чапкӱм шогалтеныт (скульптор Г. П. Клеймёнов, архитектор В. В. Малютина ден А. О. Бельков). Ик пашазе Е. Н. Батчукын шарнымыж почеш, И. И. Наймушинын ик паша ойжо тыгай лийын: «Пашам сӱмыраш шонет гын, кутырен келшаш тӱҥал»

• Йошкар-Оласе 1-ше ТЭЦ оралтыште шарныктыш оҥа.

Палемдымаш

Литератур

• Краснов П. В., Мочаев В. А. Наймушин Иван Иванович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 300. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.