Сталин премий

Сталин премий
Сталин премий
Эл	СССР
Тип	Премий
Кӧлан пуалтеш	Шанче да сымыктыш пашаеҥ-влаклан
Кумылаҥдыш амал	тыгай шанче аланлаште ойыртемалтше пашалан: физике-математике, технике, химий, биологий, ялозанлык, медицине, философий, экономике, историй-филологий, юридический, музык, живопись, скульптур, архитектур, театр сымыктыш да кинематографийыште
Статус	ок кучыкталт
Статистике
Ыштыме кече	1939 ий 20 декабрь
Икымше суапландарымаш	П. Л. Капица
Пытартыш суапландарымаш	1955 ий 24 февраль; А. Д. Сахаров
Черет
шотлан толеш	СССР Кугыжаныш премий
	РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Сталин премий (Сталин лӱмеш премий) (руш. Сталинская премия (Премия имени Сталина) — 1940—1955 ийлаште шанче да технике, сар шинчымаш, сылнымут да сымыктыш аланыште кугу лектышлан, ыштенлукмо йӧным тӱҥге-вожге саемдымылан СССР граждан-влакым суапландарыме ик эн кӱшыл йӧн.

1966 ий гыч СССР Кугыжаныш премий дене иктӧр аклалташ тӱҥалын.

Сталин премий лауреатын дипломжо, 1943 ий.

Сталин премий лауреатын медальже почто маркыште

Тӱнямбал Сталин премийын «Калык-влак коклаште тынысым пеҥгыдемдымылан» медаль почто маркыште

Премийым увертарымаш

Сталин премийым (але, кузе тудым тӱҥалтышыште лӱмденыт, Сталин лӱмеш премийым) СССР СНК-н (руш.) (мар. (Калык Комиссар-влак Каҥашын) кок пунчалже дене негызлыме:

«Сталин лӱмеш премийым да стипендийым негызлыме нерген» пунчалым 1939 ий 20 декабрьыште И. В. Сталинын 60 ияш лӱмгечыж вашеш пеҥгыдемдыме. Тушто каласыме: «Иосиф Виссарионович Сталин йолташын 60 ияш лӱмгечыж вашеш, СССР Калык Комиссар-влак Каҥаш пунчалеш: Сталин лӱмеш 16 премийым (кажныже 100 тӱжем теҥге) увертараш, кудым ий еда шанче да сымыктыш пашаеҥ-влаклан тиде аланлаште шуктымо кугу пашалан пуаш: 1) физике-математике шанче, 2) технике шанче, 3) химий шанче, 4) биологий шанче, 5) ялозанлык шанче, 6) медицине шанче, 7) философий шанче, 8) экономике шанче, 9) историй-филологий шанче, 10) юридический шанче, 11) музык, 12) живопись, 13) скульптур, 14) архитектур, 15) театр сымыктыш, 16) кинематографий». Тудо пунчал денак ий еда эн сай шонен лукмашлан (изобретенийлан) икымше веран лу премийым (100 тӱжем теҥге), кокымшылан — коло (50 тӱжем теҥге) да кумшылан — кумло (25 тӱжем теҥге) Сталин премийым, тыгак сар шинчымаш аланыште кугу лектышлан ий еда кум икымше, вич кокымшо да лу кумшо Сталин премийым (кугытшо дене икгай) негызлыме^[1].
«Сылнымут аланыште Сталин лӱмеш премийым негызлыме нерген» — 1940 ий 1 февральыште пунчалым лукмо. Тушто каласыме: «Сталин лӱмеш 4 премийым, кажныже 100 тӱжем теҥге, увертараш, тудым ий еда сылнымут аланыште кугу сылнымут произведенийым возымылан пуаш». Тыгодымак палемдыме: ныл премийым поэзий, прозо, драматургий да литератур критике аланысе пашалан ик премий гыч пуымо лиеш^[2].

Пуымо премий-влакын кугытышт да чотышт варажым икмыняр гана вашталтын. Икымше гана тиде 1940 ий 20 декабрьыште лийын, тунам СССР СНК «Шанче, изобретений, сылнымут да сымыктыш шотышто Сталин премийым пуымо радамым вашталтыме нерген» пунчалым луктын, тудын почеш шанче да сымыктыш аланыште премий ятырлан кугемын: икымше степенян 100 тӱжем теҥгеаш премий кумыт лийын, кокымшо степенян 50 тӱжем теҥгеан премий визыт лийын (сылнымут аланысе кажне ныл номинацийыште 100 тӱжем теҥгеаш премийым кум еҥлан пуаш палемдыме)^[3].

Ондак увертарыме премий деке 1949 ийыште «Калык-влак коклаште тыныслыкым пеҥгыдемдымылан» Тӱнямбал Сталин премийым (руш.) (мар. увертарыме.

Премийым пуымо радам

Сталин премийым пуымо радамым СССР СНК-н «Шанче, сар шинчымаш, шонен лукмаш, сылнымут да сымыктыш аланыште кугу пашалан Сталин лӱмеш премийым пуымо радам нерген» пунчалже дене палемдыме, тудым 1940 ий 20 мартыште ВКП(б) РК Политбюро-н мутланымаштыже пеҥгыдемдыме^[4]. Тудлан келшышын, премийым СССР Калык Комиссар-влак Каҥаш пуэн. Лауреат кандидатур-влакым СССР СНК пеленсе лӱмын чумырымо кок комитет темлен:

Шанче, сар шинчымаш да шонен лукмаш шотышто Сталин премий комитет;
Сылнымут да сымыктыш шотышто Сталин премий комитет (руш.) (мар..

Пунчал дене келшышын, комитет-влак Сталин премийлан темлыме паша-влакым 15 октябрь марте чумырен мучашлышаш да 1 декабрь деч вараш огыл шке темлымашыштым СССР СНК-ш пуышаш улыт. Палемдыме: премийлан у паша-влак гына темлалтшаш улыт, кудым премийым пуымо ийыште мучашлыме. 15 октябрь гыч 1 декабрь марте мучашлыме пашам але шонен лукмашым вес ийыште премийлан темлаш лиеш. СССР СНК-н 1940 ий 20 декабрьысе пунчалже^[3] 1940 ийысе радамым вашталтен («кодшо ийласе лектыш семын»), пытартыш ийысе пашалан гына огыл, а пытартыш 6—7 ийысе пашаланат премийым пуаш йӧным ыштен, тыгодым премийын чотым кугемден. Сталин премий комитет-влак деч темлымашым пуымо жапымат 1941 ий 15 январь марте шуйымо.

Шанче да сар шинчымаш аланыште паша-влакым, тыгак шонен лукмо нерген серышым комитетлашке кеч-могай йылме денат 3 экземпляр дене, возымо машинке дене але типографий йӧн дене печатлымым пуыман; литератур, сем произведений да архитектур сооружений проект-влакым — ик экземпляр дене, а моло сымыктыш произведенийым — оригиналым. 1940 ий 30 мартысе пунчал дене келшышын, театр сымыктыш да кинематографий аланысе пашалан премийым палемдымаш да пуымаш, ончаш темлыме материал (пьесе, сценарий, макет да т.м.) негызешат, кинофильм да театр постановко-влакым ончымо негызешат эртаралтын.

Сталин премий ий еда кучыкталтын да тудо налше еҥын кӱшыл шанче, тӱвыра, инженер але чумырымо-технике надыржым палемдыме кӱкшӧ пале лийын. Икымше премийлык лауреат-влакым ойырымаш поснак тӱткын эртен, тудым пуымо нерген 1941 ийыште увертарыме. Палыше-влак ойлат: И. В. Сталин шке лӱмеш премийлан кандидат-влакым ойыраш да пеҥгыдаш пеш кугу тӱткышым ойырен, чӱчкыдынак премийым сулышо еҥын лӱмжым шкеак гына темлен^[5].

Премий историй

Россий серызе В. С. Бушинын^[6] ойлымыж почеш, премийлан надырым И. В. Сталинын пашаже-влакым, ты шотыштак йот эллаште, савыктымылан гонорарже гыч налме. И. В. Сталинын пашадарже гычат оксам ойырымо — тудо кок паша олмым (ЦК секретарь да СНК председатель) айлен, кажне олмышто сар деч варасе ийлаште тылзылан 10 тӱжем теҥгем шотлымо. Тиде шонымашым Сталинын шке оролжо А. Т. Рыбин С. Арановичын «Мый Сталинын оролжылан служитленам, але Документ мифологий опыт» (1989) документальный фильмыштыже ойла. Чынжым гын, Сталин премий фонд Сталин йолташын гонорарже да пашадарже гыч чумыралтын манме увер, нимогай кагаз денат огеш пеҥгыдемдалт, тиде кумдан шарлыше миф; савыктыш-влак деч Сталин гонорарым налын огыл — нуно вигак кугыжаныш оксавиктышыш (бюджетыш) логалыныт^[7].

1942—1943 ийлаште чыла гаяк (але чыла) лауреат-влак премий дене налме оксам Элым аралыме фондыш (руш.) (мар. кусареныт^[8]. Сандене 1944—1945 ийлаште лауреат-влаклан окса полыш семын шотлалтше Сталин премий-влакым пуымо огыл. 1946 ийыште В. Ф. Войно-Ясенецкий шке премийжым «фашист опкын-влак деч орлыкым чытыше тулык йоча-влаклан» полыш семын кусарен.

1943 ий 8 сентябрьыште Сталин премий лауреатын Чап Тамгажым увертарыме.

СССР СНК (СМ) Сталин премийым пуымо нерген увер-влак 13.03.1941; 14.03.1941; 15.03.1941; 10.04.1942; 11.04.1942; 19.03.1943; 23.03.1943; 26.01.1946; 26.06.1946; 6.06.1947; 1.04.1948; 20.04.1948; 29.05.1948; 2.06.1948; 8.04.1949; 9.04.1949; 3.03.1950; 8.03.1950; 1951; 1952 ийласе пунчаллаште тӱрлӧ аланыште окса кугытым ончыктен, газет ден журналлаште савыкталтыныт. 1951—1952 ийласе пунчаллаште нунын чын жапышт ончыкталтын огыл. 1953—1955 ийласе пунчал-влак савыкталтын огытыл, очыни, шылтыме амал дене. Тыгак савыкталтше лӱмерлаште южо лауреатын лӱмжӧ уке, но нунын нерген моло серымаште каласыме.

Премийын ойыртемже

Премийым иктешлыше суаптарлан огыл, а пашалан да лектышлан пуымо. Тудым окса полыш семын шонен лукмо, садлан тудым тӱҥ шотышто кокла ийготан але самырык еҥлан кучыктымо. Премий дене пырля суаптар семын чӱчкыдынак орденым кучыктеныт.

Сталин премийын лауреатше-влаклан посна палемдыме йӧндартыш (льгото-влак) лийыныт: транспорт дене яра кудалыштмаш, вузлаште йоча-влакым яра туныктымаш да молат.

Шуко гана премийым налше-влак

Сталин премийым налме чот дене чын рекордсменлан авиаконструктор С. В. Ильюшин (руш.) (мар. шотлалтеш, тудо 7 гана премийым налын. Куд гана лауреат лийыныт: кинорежиссёр И. А. Пырьев да Ю. Я. Райзман, документалист-кинорежиссёр И. П. Копалин, актёр да режиссёр Н. П. Охлопков, поэт да прозаик К. М. Симонов, семмастар С. С. Прокофьев, артист Н. И. Боголюбов, авиаконструктор А. С. Яковлев, А. И. Микоян, М. И. Гуревич.

Премийым пытарымаш

1955 ий деч вара Сталин премийым пуымо огыл. СССР Министр-влак Каҥашын РДС-6с (руш.) (мар. икымше совет водород бомбым ыштыме дене кылдалтше икмыняр инженер да конструкторлан Сталин премийым пуымо нерген пытартыш палыме пунчал 1955 ий 24 февральыште лектын (тиде пеш чот шылтыме увер лийын, 2009 ийыште савыкталтын^[9]), но туге гынат тиде ийысе, эше шылтымаш гыч лукдымо пунчал-влакат лийын кертыт, молан манаш гын, тиде пунчалыште палемдыде кодшо икмыняр шанчызе да инженерын Сталин премийым налме нерген увер уло.

1956 ийыште, КПСС-ын XX погынжо деч вара, Сталинын культшым (руш.) (мар. пытарыме кампаний кышкарыште, Сталинын премийжым алмаштыше Ленин премийым ыштыме. 1966 ийыште СССР кугыжаныш премийым тӧнежлыме, тудын дене иктӧр Сталин премий аклалташ тӱҥалын. Тунам 1-ше, 2-шо да 3-шо степенян Сталин премий лауреатын дипломжо ден тамгаже-влакым кумылан-влак СССР Кугыжаныш премий лауреатын дипломжо ден Чап Тамгаж-влаклан вашталтен кертыныт.

1955 ий 20 июльышто савыкташ колтымо Кугу совет энциклопедийын (руш.) (мар. 2-шо изданийысе 40-ше томыштыжо «Сталин премий» статья уке, туге гынат ончычсо томлаште тиде статьяш ссылке-влак улыт.

Шанче, справочный да тунемме литературышто Сталин премий лӱмым Кугыжаныш премий дене алмаштыме, тудын да лауреат-влак нерген уверым шагалемденыт да шылтеныт. Пример шотеш Кӱчык литератур энциклопедийым (руш.) (мар. ончыкташ лиеш, тушто сылнымут премий-влак нерген статьяште каласыме: СССР СНК-н 1939 ий 20 декабрьысе пунчалже дене «СССР Кугыжаныш премий-влакым негызлыме. 1961 ий ноябрь марте нуно Сталин премий маналтыныт». Тыгай лӱм алмаштымаш кызытсе изданийлаштат чӱчкыдын вашлиялтеш.

Лауреат-влак

Сталин премий лауреатын таныкше, 1943 ий. 341-ше №-ан пунчал

Шанче аланыште лауреат-влак (1941—1943)

Шанче аланыште лауреат-влак (1946—1952)

Кугу шонен лукмаш да ыштен лукмо паша йӧным тӱҥ-вож гычак саемдыше пашалан лауреат-влак

Сылнымут да сымыктыш аланыште лауреат-влак

Ойыртемалтше факт

Лауреат-влак коклаште Н. А. Вознесенский, П. Я. Мешик, В. Л. Зускин да молат варажым репрессироватлыме лийыныт: тыгак премийым пуымо деч ончыч репрессироватлыме да икжап эрык деч посна шинчыше-влак лийыныт, мутлан: серызе А. Н. Рыбаков (Аронов), хирургий профессор архиепископ Лука (Войно-Ясенецкий) да молат.

Сталин премийын лауреатше лӱмым поген налме: Серго Берия^[10], Лаврентий Берия, Андрей Сахаров, эше икмыняр Сталин премийын лауреатше.

Сылнымутышто

Всеволод Кочетовын «Журбинмыт» («Журбины») повестьшын персонажше — модельеҥ Виктор Журбин, «Жускив-1» станым ыштымыжлан кумшо степенян Сталин премий дене палемдалтын.

Марий сылнымутын классикше, Марий АССР-ын калык поэтше Миклай Казаков «Поэзия — любимая подруга» (1950) почеламут аршашлан кумшо степенян Сталин премийым (1951) сулен^[11].

Палемдымаш

↑ Постановление СНК СССР об учреждении премии и стипендии имени Сталина. // Правда. 1939. № 351 (21 декабря).
↑ Постановление СНК СССР об учреждении премий имени Сталина по литературе. // Правда. 1940. № 32 (2 февраля).
↑ ¹ ² Правда. 1941. 12 января.
↑ Правда. 1940. № 92 (2 апреля).
↑ Краткий путеводитель по Сталинской премии, <https://web.archive.org/web/20250624010252/https://arzamas.academy/materials/978>. Тергыме: 4 ӱярня 2026.
↑ Владимир Бушин. Культурки не хватает // Завтра : газета. — 2000. — 18 шорыкйол (№ 3 (320).
↑ В 1939 году постановлением Совнаркома была учреждена Сталинская премия — Российская газета (неопр.). Тергыме кече: 4 ӱярня 2026. Архивлыме 12 вӱдшор 2021 ий.
↑ Вклад ученых-химиков в Победу (неопр.). Тергыме кече: 4 ӱярня 2026. Архивлыме 29 сӱрем 2013 ий.
↑ Постановление СМ СССР № 377-228сс «О присуждении Сталинских премий, представлении к награждению орденами и выдаче денежных премий инженерно-техническим работникам за разработку прибора „Вибратор“ типа „РД-2“». 24 февраля 1955 г. (руш.). Электронная библиотека /// История Росатома. Тергыме кече: 4 ӱярня 2026.
↑ Постановление Совета Министров СССР от б февраля 1956 г. о лишении С. Л. Берия ученых степеней кандидата и доктора физико-математических наук, звания лауреата Сталинской премии и воинского звания «инженер-полковник» | Проект «Исторические Материалы» (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 4 ӱярня 2026.
↑ Журбины (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 16 ӱярня 2026.

Литератур

Ахманаев П. В. Сталинские премии. — М.: Русские витязи, 2016. — 276 с. — ISBN 978-5-9907714-0-6.
«Сталинские премии: две стороны одной медали»: Сборник документов и художественно-публицистических материалов / Сост. В. Ф. Свиньин, К. А. Осеев. — Новосибирск: Изд-во «Свиньин и сыновья», 2007. — 880 с. — ISBN 978-5-98502-050-2.
Карманная премия Сталина
Янышев (Сарсембаев) А. С. Государственное премирование в отечественном публично-поощрительном механизме: возникновение, становление и развитие до 1991 года // Вестник Уральского финансово-юридического института. — 2016. — № 3(5).

Кылвер-влак

[12_1939-1] Постановление СНК СССР об учреждении премии и стипендии имени Сталина. // Правда. 1939. № 351 (21 декабря).

[2_1940-2] Постановление СНК СССР об учреждении премий имени Сталина по литературе. // Правда. 1940. № 32 (2 февраля).

[12_1940-3] ¹ ² Правда. 1941. 12 января.

[3_1940-4] Правда. 1940. № 92 (2 апреля).

[5] Краткий путеводитель по Сталинской премии, <https://web.archive.org/web/20250624010252/https://arzamas.academy/materials/978>. Тергыме: 4 ӱярня 2026.

[6] Владимир Бушин. Культурки не хватает // Завтра : газета. — 2000. — 18 шорыкйол (№ 3 (320).

[7] В 1939 году постановлением Совнаркома была учреждена Сталинская премия — Российская газета (неопр.). Тергыме кече: 4 ӱярня 2026. Архивлыме 12 вӱдшор 2021 ий.

[8] Вклад ученых-химиков в Победу (неопр.). Тергыме кече: 4 ӱярня 2026. Архивлыме 29 сӱрем 2013 ий.

[9] Постановление СМ СССР № 377-228сс «О присуждении Сталинских премий, представлении к награждению орденами и выдаче денежных премий инженерно-техническим работникам за разработку прибора „Вибратор“ типа „РД-2“». 24 февраля 1955 г. (руш.). Электронная библиотека /// История Росатома. Тергыме кече: 4 ӱярня 2026.

[10] Постановление Совета Министров СССР от б февраля 1956 г. о лишении С. Л. Берия ученых степеней кандидата и доктора физико-математических наук, звания лауреата Сталинской премии и воинского звания «инженер-полковник» | Проект «Исторические Материалы» (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 4 ӱярня 2026.

[11] Журбины (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 16 ӱярня 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]