Н. К. Крупская лӱмеш марий кугыжаныш педагогике институт
| Н. К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институт | |
|---|---|
| (Н. К. Крупская лӱмеш МГПИ) | |
| руш. Марийский государственный педагогический институт имени Н. К. Крупской | |
 | |
| Ончычсо лӱм | Марий агропедагогике институт |
| Негызлыме ий | 1931 ий 22 ага |
| Реорганизован | МарГУ деке ушымо |
| Год реорганизации | 2008 ий |
| Тӱрльылык | кугыжаныш |
| Ректор | Валериан Егоров |
| Верланымаш |
 Россий, Йошкар-Ола |
| Юридический адрес | ул. Коммунистический (кызыт Кремлёвский) урем, 44-ше пӧрт |
| Награде-влак |
 |
 |
|
Н. К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институт (руш. Марийский государственный педагогический институт имени Н. К. Крупской) — Марий Эл Республикын Йошкар-Оласе кӱшыл тунемме тӧнежше. Республикын икымше вузшо (1931 ийыште почылтын). 2008 ийыште Марий кугыжаныш университет деке ушымо[1].
Эртымгорно
1931 ий 22 майыште РСФСР калык комиссар-влакын каҥашыже Марий автоном областьыште ялозанлык педагогике институтым почмо нерген пунчалым луктын. Тудо республикыште икымше кӱшыл тунемме тӧнеж лийын[2].
Икымше курсыш 110 студентым налме, нунын кокла гыч 73 — марий. Эше 19 студент Озаҥысе Эрвел-педагогике институтын марий пӧлкажын 2-шо да 3-шо курс гыч кусаралтыныт.
Институтышто 4 пӧлка лийын: физике-техник, химий-биологий, политехник да мер-сылнымут. 7 кафедрым ыштыме: политэкономий, эртымгорно, педагогике, физике да математике, химий, руш йылме да сылнымут, марий йылме да сылнымут. Нине кафедрылаште икымше тунемме ийыште 16 туныктышо да 4 лаборант пашам ыштен.
Институтын икымше директоржо Иван Ефимович Романов лийын, ту жапысе палыме шанчызе, марий серызе.
1933 ийыште ялозанлык педагогике институт педагогике институтыш савырнен, тудлан Надежда Крупскаян лӱмжым пуымо. Тунамак пӧлка-влак факультетыш савырненыт, эртымгорно пӧлка почылтын[2].
1935 ий 1 январь гыч, кок ий тунемман, Туныктышо институт пашам ышташ тӱҥалын, ты институт сар деч варасе икымше ийлаштак петыралтын, кыдалаш огыл школ-влаклан 2 тӱжем утла туныктышым ямдылен.
1936 ийыште вуз у тунемме оралтыш куснен. Ончычсо тунемме оралте тӱшкагудыш савырнен.
1941 ий кеҥежым институт Йошкар-Ола гыч Чыкмаш кусаралтын, тушто Кугу Ачамланде сар пытымеш неле илыш йӧныштӧ пашам ыштен. Институтын оралтылаштыже Йошкар Армийын Ленинградысе сар-юж академийже верланен. Институт гыч 120 утла студент, туныктышо да пашаеҥ мобилизоватлалтын. Институт кышкарыште 4 факультет кодын: физик-математик, пӱртӱс шанче, эртымгорно, сылнымут. Кечывалым тунемме пӧлкаште 240—400 студент тунемын. 1943 ийыште сылнымут факультетыште марий пӧлка почылтын.
Вияҥме корныштыжо кугу ошкылым институт сар деч варасе ийлаште ыштен. 1950-ше ийлаште тунемме оралтыште ачален уэмдыме пашам шуктымо, туныктышо-влаклан пӧртым, студент у тӱшкагудым чоҥымо, у факультет-влак почылтыныт: йот йылме да тӱҥалтыш класслан туныктышо-влакым ямдылыме, 1970-ше ийлаште — кап-кыл тӱвыра, индустриал-педагогике (1998 ий гыч — экономике технологий), школ деч ончыч йочам куштымаш (2001 ий гыч — йочалык педагогике да психологий). Институт Российысе ик эн кугу педагогике вуз кокла гыч иктыже лийын.
1981 ийыште, шкенжын 50 ияш лӱмгече идалыкыште, институт квалификациян педагогике пашаеҥым ямдылыме да шанчым вияҥдыме суапшылан «Чап Пале» орден дене палемдалтын[2].
2008 ийыште институтым Марий кугыжаныш университет деке ушеныт. 76 ий пашам ыштыме жапыште педагогике институт 45 тӱжем утла туныктышо пашаеҥым луктын.
Институтышто 17 тӱрлӧ туныктымо специальность да 19 специализаций дене 4500 утла студент тунемын. 25 кафедрыште 293 штат туныктышо пашам ыштен, нунын кокла гыч 160 утлаже — шанче лӱмпале да чаплӱман лийыныт[2].
Факультет-влак
Вузышто 9 факультет пашам ыштен:
- Гуманитар;
- Пӱртӱс шанче;
- Йот йылме;
- Кап-кыл тӱвыра;
- Экономике технологий;
- Тӱҥалтыш класс;
- Педагогике да психологий;
- Ешартыш профессий;
- Вуз деч ончычсо ямдылымаш[2].
Чапланыше выпускник-влак
- Вайнштейн, Григорий Соломонович (1925—2016) — юрист, шанчызе-историк, Марий кугыжаныш университетысе юридический факультетын ик эн ончычсо туныктышыжо. Кугу Ачамланде сарын салтакше.
- Домрачев, Захар Филатович (1925—2009) — марий совет педагог, РСФСР школын сулло туныктышыжо (1961), Кугу Ачамланде сарын салтакше.
Палемдымаш
- ↑ История появления в Йошкар-Оле первого марийского вуза — Пединститута, <https://www.marpravda.ru/news/gorod/vuz-v-vikhryakh-vremeni/>. Тергыме: 30 пеледыш 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 Энциклопедия Республики Марий Эл, 2009, с. 511.
Литератур
- Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — 486 с. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
- Марийский государственный педагогический институт им. Н. К. Крупской // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 511. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
Кылвер-влак
- Официальный портал им. Н. К. Крупской. Архивлыме 13 ага 2008 ий.
- Официальный портал им. Н. К. Крупской. История института. Архивлыме 6 ага 2008 ий.
