Крылова, Ида Ивановна

Ида Ивановна Крылова
Ида Ивановна Крылова
Шочмо кече	21 шыжа 1925
Шочмо вер	Арып-Мурза, Марий Турек кантон, Марий автоном область, СССР
Колымо кече	24 шыжа 1999 (74 ий)
Колымо вер	Сысоево, Марий Турек район, Марий Эл, Россий
Эл	СССР; Россий;
Паша сомыл	мурызо, туныктышо, мер пашаеҥ
Награде да премий	; Марий АССР-ысе школын сулло туныктышыжо (1966)

Ида Ивановна Крылова (21 шыжа 1925, Арып, Марий автоном область — 24 шыжа 1999, Сысоево, Марий Эл Республик) — совет марий калык мурызо, тошто марий мурым погышо да шке семын мастарын мурышо, туныктышо, мер пашаеҥ. Марий Элысе Марий Турек вел «Савак кундем» фольклор-этнографий ансамбльын участницыже. Марий АССР школын сулло туныктышыжо (1966). Октябрь Революций орденын кавалерже (1971).

Илыш корныжо

1938 ийыште репрессийыш логалше икмарда кресаньыкын ешыштыже шочын^[1]. 1942 ийыште Косолоп кыдалаш школым, Нартас ялозанлык техникумым, 1945 ийыште Шернур педагогике училищым (экстерн дене), а 1958 ийыште — Н. К. Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогике институтым тунем лектын^[2].

Нартас ялозанлык техникумым тунем лекмек, колхозышто счетоводлан пашам ыштен, но пеш писын туныктымо пашаш куснен. 1946—1947 ийлаште пелашыже, Минскысе сарзе округын штабыштыже служышо сарзе офицер Н. А. Бурков дене пырля, Белоруссийыште илен^[3]. 1947 ийыште ешыж дене Марий Республикыш пӧртылын: Марий АССР-ысе Параньга вел Изи Пумарий почиҥгасе тӱҥалтыш школын (1943—1947), Арып тӱҥалтыш школын (1947—1950), Кугу Руял шымияш школын (1950—1967), Марий АССР-ысе Марий Турек вел Сысоево кандашияш школын (1967—1980) туныктышыжо лийын. Тыге, Кугу Руял школышто марий йылмым ден сылнымутым туныктен, краеведений, шочмо кундемын историйжым да тӱвыражым тунемме дене факультатив занятий-влакым вӱден, ӱдыр-влакым кидпашалан туныктен, шке семын мурен-куштымаш шотышто ончышашлык таҥасымашым эртарен, спорт дене кылым кучен^[3]. 1980 ийыште сулен налме канышыш лекмек, 1994 ий марте Марий АССР-ысе Сысоево кыдалаш школышто асулык кидпаша урок-влакым вӱден.

1999 ий 24 октябрьыште Марий Элысе Марий Турек вел Сысоево ялеш колен.

Еш

1946 ийыште марлан лектын, пелашыже — Н. А. Бурков (1912—1995), туныктышо, журналист, партий пашаеҥ, Кугу Ачамланде сарын участникше, Марий АССР-ысе Марий Турек вел Кугу Руял шымияш школын директоржо (1950—1966), Йошкар Шӱдыр (1944, 1945), II (1944) да I (1985) степенян Ачамланде сар, «Чап Тамга» (1967) орден-влакын кавалерже^[3].

Ӱдыржӧ — Эльмира Буркова (Ефремова) (1948 ийыште шочын), туныктышо^[3].

Усталык паша

Тӱрлӧ семӱзгар дене шоктышо, тошто марий мурым шке семын мастарын мурышо да погышо семын кумдан чапланен^[3].

1970-ше ийла гыч Марий АССР-ысе Марий Турек вел «Савак кундем» фольклор-этнографий ансамбльын чолга мурызыжо лийын. Марий калык мурым чапландарен, тошто марий вургемын элементше ден шкешотан ойыртемжым пӧртылтен ончыктен. 20 ий жапыште тудо икмыняр тошто марий тувырым, ончылшовычым да поян тошто тӱран «шымакш» вуйчиемым поген да калыклан ончыктен^[3].

СССР-ын ышталтмыжлан 50 ий темме лӱмеш чумыр Российысе шке семын мурен-куштышо-влакын смотрыштышт (1972), Эстонийыште эртаралтше «Балтика-89» фестивальыште (1989), Коми АССР-ыште финн-угор калык-влакын фольклор ансамбльыштышт (1991) чолгалыкым ончыктен. 1990 ийыште Марий ССР деч чумыр фольклор тӱшка пелен Финляндийыш Тӱнямбалсе финн-угор фестивальыш ӱжмӧ лийын^[3].

Районысо да республикысе «Шокто, гармонь!», «Такмакым сценыш пуртыза!», «Кован шондыкшо», «Марий мландын ойпогыжо» да моло шке усталыкым ончыктымо конкурс ден фестивальыште участвоватлен. 1988 ийыште «Кован шондыкшо» конкурсышто эн сай тошто чием шотышто сеҥыше лийын^[3].

1972 ий телым Москошто Чумыр ушемысе грампластинкым ыштыше «Мелодия» фирмын (руш.) (мар. грампластинкышкыже ныл марий мурым возен. Нине муро-влак Марий радиошто таче кече мартеат йоҥгат^[3].

1966 ийыште И. И. Крыловалан республикысе школлаште шинчымашым шарыме надыржылан «Марий АССР школын сулло туныктышыжо» чаплӱмым пуэныт. 1971 ийыште марий калык муро тӱвырам шарымаште надыржылан тудым кугу кугыжаныш награде дене — Октябрь Революций орден дене — палемденыт^[3].

1990-ше ийлаште «Марий ушем» калыкле мер организацийын чолга еҥже лийын^[3].

Шарнымаш

2015 ийыште Марий Элысе Марий Турек вел Сысоево кыдалаш школын оралте пырдыжеш туныктышо да мурызо И. И. Крылова лӱмеш мемориал оҥам (руш.) (мар. вераҥдыме^[4].
2000 ий гыч кажне ийын Марий Элысе Марий Турек вел Сысоево тӱвыра пӧртыштӧ И. И. Крылова лӱмеш калык мурым йоҥгалтарыше самырык мурызо-влакын кундемысе фестиваль-конкурсышт эрта^[3].
2011 ий гыч Марий Элысе Марий Турек велыште кажне ийын И. И. Крылова лӱмеш муниципал премий кучыкталтеш^[5]^[6].
2019 ий 23 октябрьыште Марий Элысе Марий Турек вел Сысоево книгагудо Сысоево тӱвыра пӧрт дене пырля И. И. Крылова лӱмеш «Ӱмыр мучко муро дене» шарнымаш касым эртарен^[7].

Чаплӱм да суаптар-влак

Марий АССР школын сулло туныктышыжо (1966)^[3];
Октябрь Революций орден (1971)^[3];
«В. И. Ленин лӱмеш Чумыр ушемысе пионер организацийлан 50 ий» шарнымашан лӱмгече тамга (1972);
«1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль (1993).

Литератур

Крылова Ида Ивановна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 194. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
Газетов В. М. Крылова Ида Ивановна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 229. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Палемдымаш

↑ Арып-Мурза | Родная Вятка (неопр.). rodnaya-vyatka.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 22 сорла 2021 ий.
↑ КРЫЛОВА Ида Ивановна | Музей (неопр.). museum.marsu.ru. Тергыме кече: 7 сӱрем 2025.
↑ ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ Вся жизнь ее - как песня (неопр.). www.marpravda.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025.
↑ Домашняя - Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение "Сысоевская средняя общеобразовательная школа им. С.Р. Суворова» (неопр.). edu.mari.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 3 теле 2020 ий.
↑ Кугарня газет. Ида Крылова лӱмеш премийым пуэныт • Кугарня (неопр.). КУГАРНЯ (4 ӱярня 2021). Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 17 вӱдшор 2021 ий.
↑ Решение Собрания депутатов муниципального образования "Мари-Турекский муниципальный район" Республики Марий Эл от 16.02.2011 N 137 "О награждении муниципальной премией имени Иды Ивановны Крыловой" | ГАРАНТ (неопр.). base.garant.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025.
↑ Вечер памяти И.И. Крыловой (неопр.). mari-el.gov.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 5 сӱрем 2020 ий.

Кылвер-влак

[1] Арып-Мурза | Родная Вятка (неопр.). rodnaya-vyatka.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 22 сорла 2021 ий.

[2] КРЫЛОВА Ида Ивановна | Музей (неопр.). museum.marsu.ru. Тергыме кече: 7 сӱрем 2025.

[автоссылка2-3] ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ¹⁰ ¹¹ ¹² ¹³ ¹⁴ Вся жизнь ее - как песня (неопр.). www.marpravda.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025.

[4] Домашняя - Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение "Сысоевская средняя общеобразовательная школа им. С.Р. Суворова» (неопр.). edu.mari.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 3 теле 2020 ий.

[5] Кугарня газет. Ида Крылова лӱмеш премийым пуэныт • Кугарня (неопр.). КУГАРНЯ (4 ӱярня 2021). Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 17 вӱдшор 2021 ий.

[6] Решение Собрания депутатов муниципального образования "Мари-Турекский муниципальный район" Республики Марий Эл от 16.02.2011 N 137 "О награждении муниципальной премией имени Иды Ивановны Крыловой" | ГАРАНТ (неопр.). base.garant.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025.

[7] Вечер памяти И.И. Крыловой (неопр.). mari-el.gov.ru. Тергыме кече: 8 сӱрем 2025. Архивлыме 5 сӱрем 2020 ий.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]