Круглов, Сергей Никифорович

Сергей Никифорович Круглов
СССР элгӧргӧ пашан Министрже
1953 ий 26 июнь — 1956 ий 31 январь
Виктер вуйлатыше	Маленков, Георгий Максимилианович
Ончычсо пашаеҥ	Берия, Лаврентий Павлович
Алмаштыше	Дудоров, Николай Павлович
1946 ий 19 март — 1953 ий 5 март
Виктер вуйлатыше	Иосиф Виссарионович Сталин
Ончычсо пашаеҥ	должностьым ыштыме
Алмаштыше	Берия, Лаврентий Павлович
СССР элгӧргӧ пашан калык комиссарже
1945 ий 29 декабрь — 1946 ий 15 март
Виктер вуйлатыше	Иосиф Виссарионович Сталин
Ончычсо пашаеҥ	Берия, Лаврентий Павлович
Алмаштыше	должностьым пытарыме; тудак СССР Элгӧргӧ пашан министрже семын
Шочын	19 идым (2 шыжа) 1907 Устье[d], Столипин ялысе илыме вер[d], Зубцовский район[d]
Колен	6 сӱрем 1977(1977-07-06) (69 ий) Пушкин оласе округ[d], Моско область, РСФСР, СССР
Тойымо вер	Новодевичий шӱгарла[d]
Партий	1928—1960 ВКП(б)
Шинчымаш	Йошкар профессурын историй институт
Профессий	историк
Автограф
Награде	СССР: Вес кугыжаныш-влакын: Мӧҥгеш налме:
Сарзе службо
Службо жап	1938—1956 ий-влак годым ВКП(б)
Шогымаш	СССР
Войска род	НКВД
Званий
Командоватлен	4-ше сапёр армий (1941) 4-ше аралалтме паша виктем (1941)
Кредалмаш	Кугу Ачамланде сар

Сергей Никифорович Круглов (19 идым [2 шыжа] 1907, Устье^[d], Столипин ялысе илыме вер^[d] — 6 сӱрем 1977, Пушкин оласе округ^[d], Моско область) — СССР-ысе кугыжаныш лӱдыкшыдымылык орган-влакын ик вуйлатышыже, 1945 гыч 1956 ий марте СССР элгӧргӧ пашан Наркомжо (Министрже). 2-шо ранган кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комиссар (4 пургыж 1943), генерал-полковник (9 июль 1945). 1928 ий декабрь гыч ВКП(б) йыжъеҥ. КПСС РК-н йыжъеҥже (1952—56 ийла; 1939—52 ийлаште КПСС ЦК-н йыжъеҥже лияш кандидат). СССР-ысе Кӱшыл Каҥашын депутатше (1946—58 ийла).

Самырык пагытше

Ялысе апшат, чогыт дене таптышын ешыштыже шочын. Руш. 1921 ий апрель гыч шочмо ялыштыже вольык кӱтӱчын полышкалышылан да кӱтӱчылан пашам ыштен, телым тунемын. 1924 ийыште 2-шо ступенян тӱҥалтыш школым тунем пытарен. 1924 ий июнь гыч — секретарь, а тиде ий декабрьже гыч — Никифоровкысе ялсоветын (Ржев уезд, Тверь губерний) председательже. 1925 ий октябрь гыч — Никифоровка ялысе лудмо пӧртым вуйлатыше. 1926—1928 ийлаште — Тверь губернийысе Ржев уездысе «Вахонино» совхозышто ачалыше пашазе, слесарь. 1928—1929 ийлаште — «Созвездие» потребитель-влак ушем правленийын йыжъеҥже, правлений председатель (Тверь губерний).

1929 ий ноябрь гыч 1930 ий декабрь марте РККА-ште порысшым шуктен: Моско сарзе округысо 3-шӧ танк полкын изирак автомеханикше.

1930 ий декабрь гыч — 2-шо №-ан туныктен-шымлыше шурно совхозын кугурак инструктор-механикше (Тогузак станций, Кустанай кундем, Казах АССР).

1931 ий ноябрь гыч — К. Либкнехт лӱмеш Моско индустриал-педагогике институтын студентше, 2 курсым тунем пытарен. 1934 ийыште СССР ЦИК пеленсе Н. Нариманов лӱмеш Москосо эрвел шанче институтын посна секторжын япон пӧлкашкыже колыштшылан кусарыме. Тудым тунем пытарымеке, 1935 ий гыч йошкар профессурын Историй институтшын эрвел пӧлкашкыже тунемаш колтымо, тушто 1937 ийыште 2-шо курсым тунем пытарен, тунеммыжым мучашлен огыл.

1937 ий декабрь гыч — ВКП(б) РК-н Вуйлатыше партий орган-влак пӧлкан (ОРПО) муткучышо организаторжо.

Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык да элгӧргӧ паша органлаште служымыжо

1938 ий ноябрьыште (СССР НКВД-ш Л. П. Бериян толмыж деч вара) элгӧргӧ паша-влакын калык комиссариатшыш посна уполномоченный семын колтымо, тудлан «кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын кугу майоржо» посна званийым пуымо.

1939 ий февраль гыч 1941 ий февраль марте СССР элгӧргӧ паша шотышто наркомын кадр шотышто алмаштышыже — СССР НКВД-н кадр пӧлкажын вуйлатышыже. 1941 ий февраль—июльышто СССР элгӧргӧ паша шотышто наркомжын икымше алмаштышыже, тыгодымак июнь—июльышто СССР СНК пеленсе Эвакуаций шотышто каҥашын йыжъеҥже. 1941 ий июль гыч 1943 ий апрель марте СССР элгӧргӧ паша шотышто наркомын алмаштышыже, тыгодымак — фронтысо шапаш армий-влакын Сар Каҥаш йыжъеҥже (июль 1941), Шапаш фронтысо Сар каҥашын йыжъеҥже (август—октябрь 1941), Касвел фронтысо Сар каҥашын йыжъеҥже (октябрь—ноябрь 1941), Юл воктенсе сар округысо 4-ше сапёр армийын командующийже. Кугу Ачамланде сарын салтакше. 1943 ий апрель гыч 1945 ий декабрь марте СССР элгӧргӧ паша шотышто наркомын икымше алмаштышыже.

1945 ий декабрь гыч СССР элгӧргӧ паша шотышто нарком. 1946 ий март гыч 1953 ий март марте — СССР элгӧргӧ паша шотышто министр.

1946 ий гыч 1958 ий марте СССР Кӱшыл Каҥашын депутатшылан сайлалтын, нунын кокла гыч 1946—1950 ийлаште — Марий АССР-ысе 492 №-ан Кужэҥер округышто.

1939—1952 ийлаште — ВКП(б) РК-н йыжъеҥжылан кандидат, 1952—1956 ийлаште — КПСС РК-н йыжъеҥже.

И. В. Сталинын колмыж деч вара, 1953 ий 11 мартыште, кунам элгӧргӧ паша шотышто да кугыжаныш лӱдыкшыдымылык министерстве—влакым Л. П. Бериян вуйлатымыж почеш ик ведомствыш ушымо, тудым СССР элгӧргӧ паша шотышто министрын икымше алмаштышыжлан шогалтыме. Бериям кораҥдаш ямдылымаште Кругловын чолган тыршымыже, тудым пытараш операцийым ямдылымыж нерген танык уло. Л. П. Бериям арестоватлымеке, 1953 ий 26 июньышто, тудым яра кодшо олмышко — СССР элгӧргӧ паша шотышто министрлан — шогалтыме, тудын кидыштыже уло СССР-ысе каратель-влак аппарат лийын. Тудо Л. Бериян йолташыже лийын гынат, тыгай пашам ӱшаныме — СССР НКВД-н икмыняр эн вирле (одиозный) пашаеҥжым олмышт гыч кораҥдаш да, кӱлеш лийме годым, икмыняр лу пашаеҥым арестоваяш, вара СССР-ын элгӧргӧ паша министерствыжым уэш пужен чоҥымо реформылан пижаш. Круглов СССР-ысе Министр-влак Каҥаш пелен Кугыжаныш лӱдыкшыдымылык комитетым ышташ темлен маныт, тудо 1954 ий 13 мартыште СССР МВД кышкар гыч «оператив-чекист виктер ден пӧлка-влакым» ойырен лукмо дене ышталтын.

МВД гыч кораҥдымаш, пенсий, репрессий

Туге гынат, партийым вуйлатыше у еҥ-влакын шинчаштышт Круглов, «Бериян полышкалышыже семын» кодын. Тудын карьер тошкалтыш дене ӱлыкӧ волымыжо 1956 ий январьыште СССР МВД-н вуйлатыше гыч кораҥдыме да шагал кӱлешан олмышко — СССР электростанций-влакым чоҥымо министрын алмаштышыжлан — кусарыме гыч тӱҥалын, тыште тудо ГУЛаг кышкарыште Главпромстройым вӱдымӧ ийлаште чоҥымаште погымо опытшым кучылт кертын. 1957 ий августышто тудым Киров экономике административ районын Калык озанлык каҥашын председатель алмаштышылан кусарыме.

1958 ий июльышто эмганыме амал дене сулен налме канышыш колтымо. 1959 ийыште генерал пенсий деч посна кодымо да элит пачер гыч поктымо, а 1960 ий 6 июньышто — «социалист тӧртыкым торжан пудыртымылан» партий гыч лукмо. Илышыжын пытартыш кечылажым тыглай илен. 1977 ий 6 июльышто Моско кӱртньыгорнын Ярославль могырыштыжо «Правда» платформышто поезд йымак логалын колен.

Москошто Новодевичье шӱгарлаште тойымо.

Еш

1934 ийыште Таисия Дмитриевна Остапова дене (1910—1984) ушнен, ӱдыржӧ Ирина (1935—2011), эргыже Валерий (1937—2009).

Посна лӱмпале-влак

• 28.12.1938 — кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын кугурак майоржо.
• 04.09.1939 — кугыжаныш лӱдыкшыдымылык шотышто 3-шо ранган комиссар.
• 04.02.1943 — кугыжаныш лӱдыкшыдымылык шотышто 2-шо ранган комиссар.

Сарысе лӱмпале-влак

• 09.07.1945 — генерал—полковник.

Суаптар-влак

• 5 Ленин орден (20.09.1943 — сарысе неле йӧныштыжӧ саргуралым ыштен лукмаште да шапаш куралым ыштымаште поснак чаплын тыршымылан; 16.09.1945 — Постдам конференцийым эртарымаште виктерын кӱштымыжым сайын шуктымылан; 29.10.1949 — икымше атом бомбым сайын тергымылан; 08.12.1951 — мландыште да южышто атом бомбым сайын тергымылан; 19.09.1952 — Юл-Дон пуш коштмо каналым чоҥымылан)
• Йошкар Тисте орден (26.04.1940 — кугыжаныш лӱдыкшдымылык шотышто виктерын ӱшаныме пашажым шуктымылан)
• 1-ше степенян Суворов орден (08.03.1944 — карачай, калмык, чечен да ингуш-влакым СССР-ын эрвел кундемлашкыже кусарыме операцийлан (4.04.1962 ийыште орден деч посна кодымо))
• 1-ше степенян Кутузов орден (24.02.1945 — Крым конференцийым эртарыме дене кылдалтше посна пашам шуктымылан)
• 2-шо степенян Кутузов орден (20.10.1944 — «Украинын касвел кундемлажым оуновец—влак деч утарымылан»)
• 2 Йошкар Шӱдыр орден (21.02.1942 — немыч-фашист ваштареш кредалме чекым пеҥгыдемден чоҥымаште виктерын кӱштымыжым сайын шуктымылан; 25.06.1954 — Элгӧргӧ паша органыште 15 ий тыршымылан)
• «Сарысе суаплан» медаль (06.09.1949)
• «Москвам аралымылан» медаль (01.05.1944)
• «Кавказым аралымылан» медаль (01.05.1944)
• «1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥымылан» медаль (09.05.1945)
• «Кугу Ачамланде сарыште сеҥымылан коло ий», 1941—1945 гг.» (07.05.1965)
• «Кугу Ачамланде сарыште сеҥымылан кумло ий», 1941—1945 гг.» (25.04.1975)
• «Японийым сеҥымылан» медаль (30.09.1945)
• «Совет Армий ден Флотлан кумло ий» (22.02.1948)
• «СССР Сар Вийлан 40 ий» (18.12.1957)
• «СССР Сар Вийлан 50 ий» (26.12.1967)
• «Москван 800 ияш лӱмгечыж лӱмеш» медаль (20.09.1947)
• «НКВД сулло пашаеҥже» пале (04.02.1942)
• «AWARD OF THE LEGION OF MERIT» («Кугу суаплан (Командор степеньан суаптар)» (26.07.1945, США)
• The Most Excellent Order of the British Empire (30.07.1945, Великобританий империйын Эн чапле орденже, "Рыцарь Командора чаплӱман).

Палемдымаш

Литератур

• Богданов Ю. Н. Министр сталинских строек. 10 лет во главе МВД. — Москва, 2006.
• Богданов Ю. Н. Сергей Круглов. Два десятилетия в руководстве органов госбезопасности и внутренних дел СССР. — ООО "ТД Алгоритм", 2015. — 658 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-906817-40-2.
• В. И. Ивкин. Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник. — Москва, 1999. — С. 369—370.
• Долгова Е.А. Конспект слушателя Института красной профессуры истории: источник и исследование. — Москва: РГГУ, 2022.
• Млечин Л. М. КГБ. Председатели органов госбезопасности. Рассекреченные судьбы. 3-е изд. — Москва, 2005.
• Некрасов В. Ф. Тринадцать «железных наркомов». История НКВД — МВД от Рыкова А. И. до Щёлокова Н. А. (1917—1982). — Москва, 1995. — С. 258—295.
• Некрасов В. Ф. НКВД — МВД и атом. — Москва, 2007.
• Нижник Н. С., Сальников В. П., Мушкет Ш. Ш. Министры внутренних дел Российского государства (1802—2002) : биобиблиографический справочник. — Санкт-Петербург, 2002. — С. 444—452.
• Судоплатов П. А. Разведка и Кремль. — Москва, 1996.
• Краткие биографии и послужные списки руководящих работников НКВД  (неопр.). www.memo.ru. Тергыме кече: 14 сорла 2025. // Петров Н. В., Скоркин К. В. Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник / Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского. — М.: Звенья, 1999. — 502 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7870-0032-3.
• Тумшис М. А. Щит и меч Советского Союза. Справочник. Краткие биографии руководителей органов государственной безопасности СССР и союзных республик (декабрь 1922 — декабрь 1991 гг.). — Москва: Университет Дмитрия Пожарского, 2016. — С. 246—248.
• Мочаев В. А. Круглов Сергей Никифорович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 228. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.