Ежов, Николай Иванович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Learning.svg

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Arrow-Right.png
Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Николай Иванович Ежов
Ежов, Николай Иванович.jpg
Флаг
ЦК ВКП(б) секретарь
1935 ий 1 февраль — 1939 ий 22 март
Флаг
СССР Элгӧргӧ пашан калык комиссарже
1936 ий 26 сентябрь — 1938 ий 24 ноябрь
Виктер вуйлатыше Вячеслав Михайлович Молотов
Ончычсо пашаеҥ Генрих Григорьевич Ягода
Алмаштыше Лаврентий Павлович Берия
Флаг
СССР Вӱд транспортын калык комиссарже
1938 ий 8 апрель — 1939 ий 9 апрелья
Виктер вуйлатыше Вячеслав Михайлович Молотов
Ончычсо пашаеҥ Николай Иванович Пахомов
Алмаштыше должностьым кораҥгдыме
Флаг
ЦК ВКП(б) пелен Партий контроль Комиссийын председательже
1935 ий — 1939 ий
Ончычсо пашаеҥ Лазарь Моисеевич Каганович
Алмаштыше Андрей Андреевич Андреев
Шочын 19 вӱдшор (1 ага) 1895[2]
Колен 4 пургыж 1940(1940-02-04)[2][3] (44 ий)
ВКВС чоҥыш, Моско, СССР
Тойымо вер Донской шӱгарлаште лӱмдымӧ шӱгарыште (раш верже пале огыл)
Ача Иван Иванович Ежов
Ава Анна Антоновна Ежова
Пелаш 1) Антонина Титова
2) Евгения Ежова
Партий ВКП(б) (1917—1940)
Религий дене кылдалтмаш атеизм
Автограф Изображение автографа
Награде
1941 ий 24 январьыште СССР-ын чыла званийже да наградыже деч посна кодын[1]
Сарзе службо
Службо жап Российская империя 1915–1917,
РСФСР 1919—1921,
Флаг СССР 1936—1938
Шогымаш Российская империя Руш император армий
Флаг РСФСР (1918-1954) Йошкар Армий
Флаг СССР НКВД
Войска род пехото[d]
Званий
НКВД/НКГБ СССР кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын генеральный комиссарже
кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын генеральный комиссарже
Кредалмаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Николай Иванович Ежов (1895 ий 19-ше апрель [1-ше май], Санкт-Петербург, Россий империй — 1940 ий 4-ше февраль[4][5] [Н. Петров да М. Янсенын версийже почеш — 1940 ий 6-шо февраль[6]], СССР Кӱшыл Каҥаш судын подвалже, Моско, РСФСР, СССР) — совет партий да кугыжаныш пашаеҥ, кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын генеральный комиссарже (1937 ий 28-ше январь гыч, 1941 ий 24-ше январьыште званийжым поген налыныт).

ВКП(б) ЦК пелен Партий контроль Комиссийын председательже (1935—1939), ВКП (б) ЦК Оргбюрон йыжъеҥже (1934—1939), ВКП(б) ЦК-н секретарьже (1935—1939), ВКП (б) ЦК Политбюрон йыжъеҥыш кандидатше (1937—1939). СССР Элгӧргӧ пашан калык комиссарже (1936—1938), СССР Вӱд транспортын калык комиссарже (1938—1939).

Сталинын вуйлатымыж почеш[7] Элгӧргӧ паша наркомын постыштыжо Ежов 1937—1938 ийласе тӱшка репрессий-влакын, Кугу террор семын палыме, ик тӱҥ организаторжо лийын. 1937 ий, Ежов тиде ий мучко НКВД-м вуйлатен, репрессий-влакын символический палыже лийын, а совет жапысе репрессий-влакын эн талышныме пагытше «ежовщина» лӱмым налын. 1939 ийыште арестоватлыме, а ик ий гыч икмыняр титаклымаш почеш, мутлан, шпионажыште, Совет Ушем ваштареш кугыжаныш савырголтышым ямдылымаште, терроризм шотышто (РСФСР УК 58-1 «а», 58-5, 19-58 п.п. 2 да 8, 58-7, 136 «г», 154 «а» ч. 2 статья-влак) лӱен пуштмо. Реабилитацийлан келшен толдымылан шотлымо.

Илыш корно

1895—1916 ийла

Николай Ежовын ача-аваже да илышыжын икымше ийлаже нерген увер-влак раш огытыл. Шке анкетыштыже да автобиографийыштыже Ежов 1895 ийыште Санкт-Петербургышто руш литейщик-пашаеҥын ешыштыже шочынам манын пеҥгыдемден, но допрос-влак годым ачаже сырагудым да публичный пӧртым кучышо лийын манын палемден[8]. 1922 да 1924 ийласе анкетылаштыже возен: «поляк да литов йылме дене мутланем»[9].

Н. И. Ежовын 1895 ий 8-ше (20-шо) апрельыште Тула губернийын Крапивенск уездысе Красненский волостьышто шочмыж нерген метрический возымашым Литва кугыжаныш исторический архивын фондлаштыже кычал мумо[10][11].

А. Павлюков, туге гынат, Николай Ежовын биографийыштыже ончыкта, тудын ачаже Тула губернийын Волхонщина ялын шочшыжо Иван Ежов лийын, тудо Литваште Ковно олаште шогышо 111-ше Донской пехотысо полкын  (руш.) (мар. музыкант командыштыже срочный службым эртен. Палемдыме срокым служитлымеке, туштак сверхсрочныйыш кодын, верысе литовке ӱдырым марлан налын[12], а отставкыш лекмеке лишыл Сувалк губернийыш (кызыт территорийын икмыняр ужашыже Польшын составыштыже, икмынярже Литван составыштыже) куснен да земский оролыш (милицийыш) «пашаш» пурен. Николайын шочмыж годым еш, очыни, тиде губернийын Мариамполь уездысе Вейверы ялыште (кызыт Литва) илен, а кум ий гыч, кунам ачажым нӧлталыныт да Мариамполь оласе ужашын земский оролжылан шогалтеныт, — Мариампольыш куснен. Тыште рвезе кум ий тӱҥалтыш училищыште тунемын, а 1906 ийыште ургызо сомыллан тунемаш манын Петербургыш родыж деке колтеныт[13].

Официал версий почеш, 1911 ий гыч Николай Ежов Путилов заводышто слесарьын ученикшылан пашам ыштен, но тиде архив документ-влак дене ок пеҥгыдемдалт[14]. 1913 ийыште тудо Петербург гыч каен да икмыняр жап Сувалк губернийыште ача-аваж пелен лийын, а вара пашам кычалын моло верлаште, да эсогыл йот элыштат, Тильзитыште (Эрвел Пруссий), илен[13].

1915 ий июньышто шке кумылжо дене Руш император армийыш  (руш.) (мар. каен. Тула оласе 76-шо запасной пехотысо батальонышто тунем лекмеке Йӱдвел-Касвел фронтыш, 172-шо Лидский пехотысо полкыш колтеныт. 1915 ий 14-ше августыште черланыше да куштылгын сусыргышо Ежовым тылыш колтеныт. 1916 ий июнь тӱҥалтышыште пеш изи капшылан кӧра (151 см)[15] строй службылан йӧрдымылан шотлен Ежовым Витебскысе тыл артиллерий мастерскойыш колтеныт. Тыште тудым ончыч тӱҥ шотышто карауллаште да нарядлаште кучылтыныт, а 1916 ий мучаш гыч тудым, салтак-влак кокла гыч эн тунемшылан шотлен, писарьлан шогалтеныт[13].

РСДРП-ш пурымаш (1917 ий сорла тылзе)

Ежовын 1920-шо ийла тӱҥалтышыште возымо анкетыже-влак гыч тыге лектеш, РСДРП(б)-ш  (руш.) (мар. тудым 1917 ий ага тылзын 5-ше кечынже пуртеныт. 1927 ий гыч тудо вес кечым увертара — 1917 ий ӱярня тылзе. Чынжымак, кузе А. Павлюков воза, Витебск оласе РСДРП (интернационалист-влак) организацийын документышт почеш, тушко большевик-влакат, меньшевик-интернационалист-влакат пуреныт, нунын радамышкыже Николай Ежов 1917 ий сорла тылзын 3-шо кечынже пурен[13].

1917 ий шыжым Ежов черланен, госпитальыш логалын, а частьыш пӧртылмекыже 1918 ий шорыкйол тылзын 6-шо кечынже черланымыжлан кӧра куд тылзылан отпускыш колтеныт, да ача-аваж деке каен, нунышт тиде жаплан Тверь губернийысе Вышневолоцк уездыш кусненыт[13]. 1918 ий сорла тылзе гыч Вышний Волочёкысе янда заводышто пашам ыштен[15].

Ежовын НКВД-м вуйлатымыж годым 22 ияш тылысе писарьын октябрь революций жапысе пашаже кугемдыме да мифологизироватлыме лийын; мутлан, «ВКП(б) историйын кӱчык курсшо»  (руш.) (мар. икымше изданийыште, 1917 ий шыжа тылзын «касвел фронтышто, Белоруссийыште, Ежов йолташ салтак тӱшкам восстанийлан ямдылен» манме пеҥгыдемдалтын.

Партий карьер (1919 ий гыч)

1919 ий вӱдшор тылзын Йошкар Армийыш  (руш.) (мар. налыныт, Саратовысе радиоформирований базыш колтеныт (варарак — 2-шо озаҥ базе), тушто тудо ончыч рядовойлан, а вара базе управленийын комиссарже пелен серышылан служитлен. 1919 ий шыжа тылзын радиоспециалист-влакым туныктышо школын комиссаржылан ышташ тӱҥалын, 1921 ий вӱдшор тылзын базе комиссар лийын, тиде жапыштак РКП(б) Татар обкомын агитационно-пропагандист отдел заведующийын алмаштышыжлан сайлалтын[15].

1921 ий сӱрем тылзын Антонина Титова дене мужыраҥмашым регистрироватлен, тудыжо сӱан деч вара Москош каен, а идым тылзынже — шке марийжым партий пашаш вончымо дене рӱдолаш кусарыктен[15].

Оппозиций деке «принципиальностьшылан» кӧра РКП(б) ЦК Оргбюрон 1922 ий пургыж тылзын 10-шо кечысе пунчалже дене тудым Марий партий обкомын  (руш.) (мар. ответственный секретарьжылан колтат[16].

  • 1922 ий ӱярня—шыжа тылзын — РКП(б) Марий обкомын ответственный секретарьже[17], 1922 ий шыжа тылзын отпускыш кая да Ежов мӧҥгеш огеш пӧртыл[16].
  • 1923 ий ӱярня тылзе гыч 1924 ий марте — РКП(б) Семипалатинск губкомын ответственный секретарьже, тудым Казахстаныш Валериан Куйбышев колтен манме пеҥгыдемдалтеш.
  • 1924—1925 ийлаште — ВКП(б) Киргиз обком орготделын вуйлатышыже.
  • 1925—1926 ийлаште — ВКП(б) Казак крайкомын ответственный секретарьжын алмаштышыже, Ф. И. Голощёкинын вуйлатымыж почеш пашам ыштен, тудын дене роман лийын[18].

Партийын XIV съездшын делегатше (1925 ий теле). Съездыште партий аппаратын пашаеҥже И. М. Москвин дене палыме лийын. Тудыжо 1926 ий пургыж тылзыште ВКП(б) ЦК-н Орграспредотделын вуйлатышыже лийын да 1927 ий пургыж тылзын Ежовым шкеж деке отделыш инструкторлан ӱжын[19].

Варарак Москвин шке подчиненныйже нерген возен[13]:

Мый Ежов деч утларак идеальный пашаеҥым ом пале. Чынжым, пашаеҥым огыл, а шуктышым. Иктаж-мом тудлан ӱшанен пуэт гын, тергаш ок кӱл да ӱшанаш лиеш — тудо чыла ышта. Чынже дене, Ежовын лач ик пеш кӱлешан ситыдымашыже уло: тудо шогалын огеш мошто. Южгунам тыгай ситуаций-влак лийыт, кунам нимом ышташ ок лий, шогалаш кӱлеш. Ежов — ок шогал. Да южгунам тудым эскераш логалеш, жапыштыже шогалташлан…

Орграспредотделыште 1929 ий марте пашам ыштен, ик ий наре Ежов СССР мландепаша наркомын алмаштышыже лийын, а 1930 ий кылме тылзын Орграспредотделыш вуйлатышылан пӧртылын, шке ончычсо начальникшын вержым налын, тудыжым ВСНХ председательын алмаштышыжлан кусареныт. Лач 1930 ий кылме тылзын Ежов Сталин дене палыме лийын[19].

Ежов 1934 ий марте Орграспредотделым вуйлатен, Сталинын кадр политикыжым илышыш шыҥдарен. 1933—1934 ийлаште партийым эрыктыме  (руш.) (мар. шотышто ВКП(б)-н Рӱдӧ комиссийышкыже пурен. 1934 ий шорыкйол-пургыж тылзыште эртыше партийын XVII съездыштыже Ежов мандатный комиссийым вуйлатен. 1934 ий пургыж тылзын ЦК-н, ЦК Оргбюрон йыжъеҥжылан да ВКП(б) ЦК пелен Партий контроль Комиссийын председательжын алмаштышыжлан сайлалтын. 1935 ий пургыж тылзе гыч — КПК-н председательже, ВКП(б) ЦК-н секретарьже[20].

1934 ий ӱярня тылзе гыч 1935 ий ӱярня тылзе марте ВКП(б) ЦК-н промышленный отделжым вуйлатен, 1934 ий теле тылзе гыч 1936 ий пургыж тылзе марте — ВКП(б) ЦК-н вуйлатыше партий орган-влакын отделжым; ВКП(б) ЦК-н (1934 ий ӱярня тылзе гыч 1936 ий шорыкйол тылзе марте) планово-торгово-финансовый орган-влак отдел вуйлатышын да (1935 ий пургыж тылзе гыч сорла тылзе марте) ВКП(б) ЦК-н политико-административный отделын пашажым шуктен.

1934—1935 ийлаште Ежов Сталинын темлымыж дене чынжымак Кировым пуштмо да Кремль паша шотышто следствийым вуйлатен, тудым ончычсо оппозиционер-влакын — Зиновьевын, Каменевын да Троцкийын — пашашт дене кылден. Историк О. В. Хлевнюкын каласкалымыж почеш, Ежов тиде негызеш чынжымак НКВД элгӧргӧ паша нарком Ягодын да тудын дене икоян улшо-влак ваштареш Ягодын алмаштышыже Я. С. Агранов дене заговорыш пурен; мутлан, 1936 ийыште Агранов НКВД-ште совещанийыште увертарен[21]:

Ежов мыйым шке дачашкыже ӱжын. Каласаш кӱлеш, тиде вашлиймаш конспиративный койышым нумалын. Ежов Сталинын троцкист рӱдер паша шотышто следствийын йоҥылышым ыштымыж нерген указанийым пуэн да троцкист рӱдерым тӱжвак лукташ, раш почдымо террорист бандым палемдаш да тиде пашаште Троцкийын рольжым рашемдашлан мерым налаш кӱштен. Ежов йодышым тыге шынден, але тудо шкеже оперативный совещанийым пога, але мый тиде паша коклаш пурем. Ежовын указанийже-влак рашле лийыныт да пашам почмо радамлан тӱҥалтышым пуэныт

1937 ий шыжа тылзын 12-шо кечыже гыч — ВКП(б) Политбюро йыжъеҥыш кандидат.

НКВД-м вуйлатымаш (1936)

Нарком Ежов

«Волгенче волгалтмаште тый мыланна палыме лийыч,
Писе шинчан да ушан нарком Ежов.
Кугу Ленинын мунло шомакше
Кучедалаш талешке Ежовым куштен».

— Казахстан калык поэт
Джамбулын почеламутшо гыч,
К. Алтайскийын кусарымыже.
1937 ий 20-шо декабрьыште «Пионерская правда» газетыште печатлыме[22]
Тыгак нине автор-влакынак «Патыр Ежов нерген муро»
кумдан палыме[23].

1936 ий идым тылзын 25-ше кечынже отпускышто улшо И. В. Сталин ден А. А. Жданов Москош тыгай содержаниян шифротелеграммым колтеныт[24]:

ВКП(б) ЦК. Каганович, Молотов йолташ-влаклан да ЦК политбюрон моло йыжъеҥже-влаклан. Икымше. Чылт кӱлешанлан да писе пашалан Ежов йолташым элгӧргӧ паша нарком постыш шогалташ кӱлмым шотлена. Ягода ОГПУ-н троцкист-зиновьев блокым почын пуымо пашаште шке задачыжын кӱкшытыштыжӧ лийын огыл, тиде пашаште 4 ийлан вараш кодын. Тидын нерген чыла партпашаеҥ-влак да элгӧргӧ паша наркомын шуко областной представительже-влак ойлат. Ежовын алмаштышыжлан элгӧргӧ паша наркомышто Аграновым кодаш лиеш… КПК шотышто гын, Ежовым ик жапыштак пашам ыштыше семын кодаш лиеш, а Ежовын КПК-ште алмаштышыжлан Яковлев Яков Аркадьевичым темлаш лиеш… Ежов мемнан темлымаш-влак дене келша… Шкешотшо дене, Ежов ЦК секретарьлан кодеш.

1936 ий идым тылзын 26-шо кечынже СССР Элгӧргӧ пашан калык комиссаржылан шогалтыме[25], тиде постышто Генрих Ягодам вашталтен[26]. 1936 ий шыжа тылзын 1-ше кечынже Ежов НКВД-ште наркомын пашажым шуктымашке пурымыж нерген икымше приказеш кидпалым пыштен.

Тудын деч ончыч ыштыше Генрих Ягода семын, Ежовын подчиненийышкыже кугыжаныш лӱдыкшыдымылык орган-влак (СССР НКВД-н ГУГБ), милиций, да полшышо службо: шоссе корно-влакын да пожар аралтышын управленийже-влак, пуалтыныт.

У постышто Ежов антисовет пашаште, шпионлымаште (РСФСР УК-н 58-ше статьяже) титаклыме еҥ-влак ваштареш координаций да репрессий-влакым шуктен шоген, партийыште эрыктымашым, тӱшка арестоватлымашым, социальный, организационный, а варарак национальный признак почеш илыме вер гыч луктын колтымаш-влакым эртарен. Тиде кампаний-влак 1937 ий кеҥеж гыч систематический койышым налыныт, тидлан шке кугыжаныш лӱдыкшыдымылык органлаштышт ондак ямдылыме репрессий-влак лийыныт, тудым Ягодын пашаеҥже-влак деч эрыктеныт. 1937 ий ӱярня тылзын 2-шо кечынже ВКП(б) ЦК пленумышто тудо подчиненныйжо-влакым пӱсын критиковатлен, агентур да следствий пашаште йоҥылышыштым ончыктен. Пленум докладым сайлан шотлен да Ежовлан НКВД органлаште порядокым ышташ кӱштен. 1936 ий шыжа тылзын 1-ше кечыже гыч 1938 ий сорла тылзын 15-ше кечыже марте кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын пашаеҥ-влак кокла гыч 2273 еҥ арестоватленыт, нунын кокла гыч «контрреволюционный преступлений-влак» верч — 1862. 1937 ий сӱрем тылзын 17-ше кечынже Ежов Ленин орден дене «правительственный заданий-влакым шуктымаште НКВД орган-влакым вуйлатыме пашаште ойыртемалтше сеҥымашыжлан» наградитлыме лийын[19].

Лач Ежов годым верысе НКВД орган-влаклан арестоватлаш, луктын колташ, лӱен пушташ, лагерьыш але тюрьмаш петыраш кӱлме еҥ-влакын чотыштым ончыктышо разнарядке-влак шочыныт.

Иркутск обком секретарьын пашажым шуктышо Филипповын да Иркутск областьын НКВД начальник Малышевын икымше категорий (лӱен пуштмаш) лимитым кугемдыме нерген йодмашыже Политбюро йыжъеҥже-влакын резолюцийышт дене шифровко

1937 ий сӱрем тылзын 30-шо кечынже НКВД СССР-ын 00447 №-ан «Ончычсо кулак-влакым, уголовник-влакым да моло антисовет элемент-влакым репрессироватлыме операций нерген» приказеш кидпалым пыштыме[27].

Тӱжем паша-влакым писын ончашлан суд деч ӧрдыжтӧ улшо репрессивный орган-влак тыге маналтше «НКВД да СССР прокурорын Комиссийже» (тушко Ежов шкеже пурен) да республик ден область кӱкшытысӧ НКВД тройко-влак кучылталтыныт.
1937 ий шорыкйол тылзе гыч 1938 ий сорла тылзе марте Ежов Сталинлан арест-влакым, карательный операций-влакым эртарыме, иктаж-могай репрессивный акций-влакым санкционироватлыме нерген йодмаш-влакым, допросан протокол дене 15 000 наре специальный уверым колтен. Тыге, кечылан тудо 20 утла документ-влакым колтен, шукыж годым нуно пеш кугу лийыныт. Сталинын кабинетыш толшо-влак нерген журналыште возыма гыч коеш, 1937—1938 ийлаште Ежов вуйлатыше дене 290 гана лийын да чылаже 850 шагат утла тудын дене эртарен. Тиде шкешотан рекорд лийын: Сталинын кабинетыштыже Ежов деч чӱчкыдын лач Молотов гына лиеден[28].

Ежов (пурлаште), Сталин, Молотов да Ворошилов 1937 ийысе сайлымаш годым.

Ежов «ленинский гвардийым» политически да физически пытарымаште кугу рольым модын. Тудын годым ВКП(б) ЦК Политбюрон ончычсо йыжъеҥже-влак Ян Рудзутак, Станислав Косиор, Влас Чубарь, Павел Постышев, Роберт Эйхе репрессироватлыме лийыныт, элын ончычсо вуйлатышыже-влак ваштареш икмыняр кугу процесс-влак эртаралтыныт, нуно колымаш приговор дене мучашлалтыныт, поснак Кокымшо москосо процесс (1937 ий шорыкйол тылзын), Сарзе-влакын пашашт (1937 ий пеледыш тылзын) да Кумшо москосо процесс (1938 ий ӱярня тылзын). Шке паша ӱстелыштыже Ежов Зиновьевым, Каменевым да Иван Смирновым лӱен пуштмо пуля-влакым арален; тиде пуля-влакым вара тудын дене обыскым ыштыме годым налыныт[29]. Репрессий-влак годым тудо шкеже индырымашым эртарымаште лийын[30].

Ежовын разведкыште да контрразведкыште ыштымыж нерген данный-влак келшен огыт тол. Пале, тудын годым НКВД орган-влак Парижыште генерал Евгений Миллерым шолыштыныт (1937 ий) да Японий ваштареш икмыняр операций-влакым эртареныт; йот элыште икмыняр пуштмашым организоватленыт, Ежовын вуйлатымыж почеш украин националист-влакын лидерыштым Евгений Коновальцым кораҥдаш операций ямдылыме лийын (1938 ий майыште Нидерландыште пуштмо)[31].

Ежовын «тушман-влакым» чаманыде пытарыше айдеме семын шкешотан культшо шарлен. 1937—1938 ийлаште Ежов — совет вуйлатыше-влак гыч ик эн виянже, Сталин, Молотов да Ворошилов деч вара элыште нылымше айдеме. Ежовын портрет-влакше газетлаште печатлалтыныт да митинглаште лийыныт. Борис Ефимовын «Кӱртньӧ Ежовын пижергыже» плакатын кок версийже палыме лийын, тушто нарком троцкист ден бухаринец-влакым ончыктышо шуко вуян кишкым пеҥгыде кидше дене налеш[32]. Казах акын Джамбул Джабаевын кидпалыже дене «Нарком Ежов нерген муро» савыктыме лийын (икмыняр данный почеш, тудым «кусарыше» Константин Алтайский возен). Эре кучылтшо эпитет-влак — «сталинский нарком», «калыкын йӧратымыже».

Ежов возымо йылмым пеш сайын пален:

Шарнем, кунам мый Ежовын пашажым шымленам, мыйым тудын возымо умылтарымашыжын стильже ӧрыктарен. Мый, Николай Ивановичын шеҥгелныже мучашлыдыме ӱлыл образований улмым ом пале ыле гын, тидым сай тунемше айдеме тыге чаткан воза, тыге чулымын мутым кучылтеш манын, шоналтен кертам ыле. Тудын паша кумдыкшат ӧрыктара. Вет лачшым тиде сындыме, образованийдыме айдеме Беломорканалым (тиде „пашам“ тудын деч ончыч ыштыше Ягода тӱҥалын), Йӱдвел корным, БАМ-ым чоҥымашым организоватлен.— Уколов А. Т., Ежовын да Абакумовын пашажым ончымо шотышто
РФ Кӱшыл Суд-н военный коллегийжын председательже[33]

1938 ий вӱдшор тылзын 8-ше кечынже тудым ик жапыште пашам ыштыше семын СССР Вӱд транспорт наркомлан шогалтеныт, тиде тудлан шыгыремдымаш улмо нерген шижарен кертын.

Шыгыремдымаш (1938 ий кылме)

1938 ий сорла тылзын Ежовын СССР НКВД-ште икымше алмаштышыжлан да Кугыжаныш лӱдыкшыдымылыкын Тӱҥ управленийын начальникшылан Лаврентий Бериям шогалтыме, тиде жап гыч тудын деке наркомат дене вуйлатымаш куснаш тӱҥалын.

1938 ий кылме тылзын 19-ше кечынже Политбюрошто Иваново областьын НКВД управленийын начальникше В. П. Журавлёвын (тудо изиш лиймек Моско да Моско областьын УНКВД начальникын постышкыжо кусарыме лийын) Ежов ваштареш пуымо чогымашыжым каҥашеныт, кылме тылзын 23-шо кечынже Ежов Политбюрош да Сталинлан службым кодымо нерген йодмашым возен, тушто шкенжым шекланен шуктыдымыж дене НКВД-ш да прокуратурыш пурышо тӱрлӧ «калык тушман-влакын»  (руш.) (мар. эҥгекым кондышо пашашт верч мутым кучышылан шотлен. Тудо йот элышке разведчик-влакын да НКВД пашаеҥ-влакын шылын куржмашыштлан шке ӱмбакыже титакым налын (1938 ийыште Мӱндыр Эрвел кундемын НКВД начальникше Г. С. Люшков Японийыш куржын, тиде жапыштак Украин ССР-ын НКВД начальникше А. И. Успенский палыдыме могырышто шылын, а Ежовын эн лишыл йолташыже — Ленинград УНКВД-н начальникше М. И. Литвин арестым вучен, шкенжым лӱен пуштын да т. м.); «кадр-влакым шогалтымаш деке пайдам кычалше семын лишемынам» да т. м., манын шотлен. Лишыл жапыште арестоватлымым шижын, Ежов Сталин деч «мыйын 70-ияш шоҥго авамым ида тӱкӧ» манын йодын. Тыгодым Ежов шке пашажым тыге иктешлен: «Чыла тиде кугу ситыдымаш да йоҥылыш-влакым ончыде, каласышаш улам, ЦК-н кече еда вуйлатымыж дене НКВД тушман-влакым чот шалатен…»[34].

Ежовын да Сталинын портрет-влакышт гулаг чоҥымашын пырдыжлаштыже Октябрьын XXI идалыкше деч ончыч (Ежовым должность гыч кораҥдыме марте 17 кече).

1938 ий кылме тылзын 24-ше кечынже ВКП(б) ЦК секретарьын да Партий контроль комиссийын председатель должностьшым арален коден элгӧргӧ паша наркомын сомылжо деч кораҥденыт[35].

1938 ий теле тылзын 9-ше кечынже «Правда» ден «Известия» тыгай уверым савыктеныт: «Ежов Н. И. йолташым, йодмыж дене келшышын, кӧргӧ паша наркомын сомылжо деч кораҥдыме, тудым вӱд транспорт калык комиссарлан кодымо». Ежовын вашталтышыжлан Грузий ССР Компартий ЦК-н икымше секретарьжын постшо гыч НКВД-ш Лаврентий Берия шогалтыме лийын, тудо 1938 ий идым тылзе мучаш гыч 1939 ий шорыкйол тылзе марте НКВД-ште, прокуратурышто да судлаште Ежовын еҥже-влакым арестоватлен.

1939 ий шорыкйол тылзын 21-ше кечынже Ежов Ленинын колымыжлан 15 ий темме лӱмеш эртарыме йомартле да трауран заседанийыште лийын, но ӱярня тылзын 10-шо кечынже тӱҥалше ВКП(б) XVIII съездын делегатшылан сайлалтын огыл. Ежовын ЦК-н йыжъеҥже семын съездыште лияш праваже лийын; тудо икмыняр заседанийыште лийын да выступатлаш тыршен, но тидым ышташ тудлан пуэн огытыл. Тыгак ЦК-н у составышкыже Ежовым сайлен огытыл.

1939 ий вӱдшор тылзын 9-ше кечынже Ежовым СССР вӱд транспорт наркомын должностьшо гыч кораҥденыт, а наркоматше эҥер да теҥыз флот наркомат-влаклан шелалтын.

Арестоватлымаш (1939 ий вӱдшор тылзе) да лӱен пуштмаш (1940 ий пургыж тылзе)

СССР вӱд транспорт наркомын должностьшо гыч кораҥдыме вес кечынже, 1939 ий вӱдшор тылзын 10-шо кечынже, Ежовым Бериян да Маленковын участвоватлымышт дене пытартышыжын кабинетыштыже арестоватленыт. Судоплатовын ӱшандарен каласымыж почеш, Ежовын пашажым Берия шкеже да тудын эн лишыл йолташыже Богдан Кобулов вӱденыт[36]. СССР НКВД-н Сухановский оособый тюрьмаштыже кучалтын.

Титаклымашын заключенийже почеш, «кугыжаныш пудыртымашым ямдылымыж годым, Ежов заговор шотышто йолташ-влакше гоч террорист кадр-влакым ямдылен, йӧн лийме годым нуным пашаш колташ шонен. Ежов да осалым шонен пыштыше Фриновский, Евдокимов да Дагин путчым 1938 ий кылме тылзын 7-ше кечыжлан ямдыленыт, тудо, кумылаҥдыше-влакын шонымышт почеш, Москосо Йошкар площадьысе демонстраций годым партий да правительстве вуйлатыше-влак ваштареш террористический акций-влакым ыштымаште палдырнышаш улмаш»[34].

Тыгак тушто каласалтын: «Совет калык коклаште чаманымашым да эҥертышым шижде, Ежов да осалым шонен пыштыше Евдокимов, Фриновский да молат шке предательский шонымашыштым шукташ манын, СССР-ын тӱрлӧ партий, совет, сар да моло организацийлаштыже шпион ден заговорщик кадр-влакым ямдыленыт да шыҥдареныт, партий, совет да поснак элгӧргӧ паша наркомын сомылыштыжо эн кӱлешан верлаште осал пашам кумдан эртареныт, партийын ӱшанле кадрже-влакым пытареныт, Совет Ушемын сар вийжым лушкыдемденыт да пашазе-влакын келшыдымашыштым тарватеныт»[13].

Тидын деч посна, Ежовым 1934 ий гыч[37] совет закон-влак почеш пӧръеҥ дене илымылан мутым кучаш шогалтен кертыныт[38]. 1939 ий вӱдшор тылзын 24-ше кечынже Ежов шке гомосексуальный кылже нерген чыным каласен заявленийым возен[39]. Ежовын чыным каласымаштыже палемдыме пӧржмарий-влак кокла гыч: театр пашаеҥ Я. И. Боярский-Шимшелевич, палыме партиец Ф. И. Голощёкин, дивизионный комиссар В. К. Константинов, аралыше И. Н. Дементьев лийыныт. Иван Дементьев деч посна нуно чыланат арестоватлыме да лӱен пуштмо улыт, тудыжым психиатрический эмлымверыш ӧкымеш эмлалтмаш колтеныт[40][41] (титаклымаш заключенийыште ойлалтын, Ежов пӧръеҥ дене илыме акт-влакым «совет ваштареш да парышым кычалме шонымаш дене» ыштен)[41]. Туге гынат тыгай титаклымаш-влак обвинительный заключенийыш пурен огытыл да судышто Ежовлан ончыктымо лийын огытыл. Л. Бериян 1940 ий шорыкйол тылзын 16-шо кечысе спискышкыже 1-ше категорий дене пуртымо. Следствий годым Ежов чыла титаклымаш-влакым кораҥден, но кыралтме деч вара чыла титаклымаш-влак почеш чоным почын возен. СССР ВКВС-н заседанийыштыже Ежов шке чоным почын каласымаштыже шпионаж, терроризм, заговор деч шӧрлен, но шке йоҥылышыжлан лӱдыкшыдымылык орган-влакым калык тушман деч шагал эрыктымым шотлен[42]:

Мый 14 000 чекистым эрыктенам, но мыйын кугу титакем нуным шагал эрыктымаште.

Судышто пытартыш мутыштыжо Ежов тыге каласен[42]:

Ончылгоч эртарыме следствийыште мый ойленам, мый шпион омыл, мый террорист омыл, но мыланем ышт ӱшане да мыйым пеш чот кырышт. Мый 25 ий жапыште шке партий илышыштем чыснын тушман-влак дене кредалынам да тушман-влакым пытаренам. Мыйын тыгай преступлением-влакат улыт, кудын верч мыйым лӱяшат лиеш, мый нунын нерген вара ойлем, но тиде преступлений-влакым, кудым мыйын пашам почеш обвинительный заключений дене мыйын ӱмбак возеныт, мый ыштен омыл да тушто титакан омыл… Мый ом шӧрӧ, мый аракам йӱынам, но мый вуско ӱшкыж гай пашам ыштенам… Кунам ончылгоч эртарыме следствийыште мый пуйто шкемын террористический пашам нерген возенам, мыйын шӱмем вӱр дене йӱштылалтын. Мый пеҥгыдемдем, мый террорист лийын омыл. Мый правительствын йыжъеҥже-влак кокла гыч иктаж-кӧн ӱмбак террористический актым ышташ шонем ыле гын, мый тиде шотышто нигӧм ом вербоватле ыле, а техникым кучылтын, тиде шакше пашам кеч-могай татыште ыштем ыле… Каласыза Сталинлан, мый тудын лӱмжӧ дене колем.

1940 ий пургыж тылзын 3-шо кечынже Николай Ежовым СССР Кӱшыл Суд-н Военный коллегийже дене «наказанийын ойыртемалтше мерыжлан» — лӱен пуштмашлан — М. П. Фриновский, Н. Г. Николаев-Журид, Н. Н. Фёдоров да моло дене пырля судитленыт. Приговор 1940 ий пургыж тылзын 6-шо кечынже[43] (вес версий почеш — пургыж тылзын 4-ше кечынже[44]) Суханов особый тюрьмаште НКВД-н комендантше Блохин да Н. Г. Николаев-Журид дене пырля шуктымо лийын[13]. Судоплатовын каласымыж почеш, «Кунам тудым лӱен пушташ наҥгаеныт, тудо „Интернационалым“ мурен»[44][36]. Тойыме вер — Донской шӱгарласе крематорийын 1-ше №-ан «колышым йӱлалтыме ломыжшым йоддымо шӱгар»[13].

Ежовым арестоватлыме да лӱен пуштмо нерген совет печатьыште нимом увертарен огытыл; тудо нимом умылтарыме деч посна йомын. Ежовын сӱмырлымыжын тӱжвал палыже-влак коклаште 1939 ийыште тудын лӱмеш лӱмлыме Ежово-Черкесск олам Черкесскыш савырыме да тудын чурийже икмыняр «исторический» фотографий-влак гыч йоммо лийыныт. «ВКП(б) историйын кӱчык курсшо» икымше изданийыште (1938) 1917 ийысе октябрь событий-влакым сӱретлымаште Ежов нерген ой лийын, а ӱлнӧ, Граждан сар событий-влак нерген каласкалымаште, тудын лӱмжӧ «Йошкар Армийын политический шинчымашым шарыше» «пашаеҥ-влакын» лӱмерышкыже пурен; 1939 ийысе уэш савыктымаш гыч тӱҥалын Ежов нерген тиде ушештарымаш-влак кораҥдалтыныт.

1998 ийыште РФ Кӱшыл Суд-н Военный коллегийже  (руш.) (мар. Ежовым реабилитироватлымаште тореш лийын[1].

Ежов… тудлан келшыдыме еҥ-влакым, нунын коклаште шке пелашыжым Ежова Е. С., тудын предатель пашажым чараш луктын кертшым, пуштмашым организоватлен.

Ежов… СССР дене келшен илыше элла-влак коклаште ваштарешла шогымым ылыжташ да СССР ден Японий коклаште сар ваштӱкнымашым писемдаш тыршен.

Ежовын приказше дене келшышын НКВД пашаеҥ-влакын эртарыме операций-влакышт почеш лач 1937—1938 ийлаште 1,5 млн утла граждан репрессийыш логалын, нунын кокла гыч пелыже нарым лӱен пуштыныт.РФ Кӱшыл Судын Военный коллегийжын 7 н — 071/98 №-ан Определенийже гыч.[33]

Еш

Икымше пелашыже — Антонина Алексеевна Титова (1897 — 14.09.1988), 1917 ий гыч[45], вес данный почеш — 1919 ий гыч[46], вес данный почеш — 1921 ий гыч, 1929 ийыште ойырленыт[45], вес данный почеш — 1930 ийыште[47]. Репрессийыш логалын огыл, 1940 ийыште «Ушменым ӱдышӧ совхозлаште звено-влакын пашаштым организоватлымаш» книгам луктын. 1946 ийыште черланымылан кӧра пенсийыш каен[45].

Кокымшо пелашыже (1931 ий гыч) — Евгения (Суламифь) Соломоновна Ежова (Гладун, Хаютина, ӱдыр фамилийже Фейгенберг), марийжым арестоватлыме деч ончыч шкенжым шке пуштын.

Ашнаш налме ӱдыржӧ — Наталья Николаевна Хаютина (1932? — 10.01.2016), 1933 ийыште вич тылзашыж годым йоча пӧрт гыч Ежовмыт ешышкышт налыныт. Аважын колымыжо да ачажым арестоватлыме деч вара уэш йоча пӧртыш пуэныт. Перестройко  (руш.) (мар. ийлаште Ежовым реабилитироватлыме шотышто кычалын[48]. Пытартыш 25 ий, колымешкыже, Магадан областьын Ола селаштыже илен. Областьысе да районысо газетлаште савыктыме Колыма нерген почеламут да ойлымаш-влакын авторжо. Колымыж деч ончыч Хаютинан «Икте чыла ваштареш» шарнымаш книгаже лектын[49].

Шуринже — Илья Соломонович (Элиас Залманович) Фейгенберг (1893—1940), «РСФСР Кӱшыл Каҥашын ведомость-влакше» издательствын торгово-снабженческий ужашыжым вуйлатышыже. 1939 ий пеледыш тылзын 18-ше кечынже арестоватлыме. 1940 ий пургыж тылзын 3-шо кечынже лӱен пуштмо. Тойымо вер — Донской шӱгарласе крематорийын 1-ше №-ан «колышын йӱлалтыме ломыжшым йоддымо шӱгар». Колымыж деч вара реабилитироватлыме[50].

Изаже Иван Ежов (1897—1940) Николай Ежовын арестше деч кок арня гыч арестоватлыме. Л. Бериян 1940 ий шорыкйол тылзын 16-шо кечысе спискышкыже 1-ше категорий дене пуртымо. 1940 ий шорыкйол тылзын 21-ше кечынже лӱен пуштмо. Тойымо вер — Донской шӱгарласе крематорийын 1-ше №-ан «колышын йӱлалтыме ломыжшым йоддымо шӱгар». Колымыж деч вара реабилитироватлыме[51].

Акаже Евдокия Ежова (1893—1958), марлан лекмеке Бабулина. Москошто илен[45][52].

Племянник-влак:

Сергей Николаевич Бабулин (1910—1974), ургызо. НКВД пеленысе Особый совещанийын 1939 ий шыжа тылзын 23-шо кечысе постановленийже дене социально-лӱдыкшӧ элемент семын кандаш ийлан исправительно-трудовой лагерьыш приговорым пуэныт. 1946 ий ага тылзын 22-шо кечынже, петырыме срок эртымеке, эрыкыш луктыныт, но 1952 ий шорыкйол тылзын 26-шо кечынже ондаксе амал денак СССР МГБ пеленысе Особый совещанийын постановленийже дене вич ийлан ссылкыш колтымо лийын. 1953 ий ага тылзе мучашыште амнистий почеш эрыкыш лектын[13].

Анатолий Николаевич Бабулин (1911—1940), Авиамотостроений рӱдӧ научно-шымлыше институтын инженер-механикше. 11.04.1939 ийыште арестоватлыме. Л. Бериян 1940 ий шорыкйол тылзын 16-шо кечысе спискышкыже 1-ше категорийын дене пуртымо. 1940 ий шорыкйол тылзын 21-ше кечынже лӱен пуштмо. Тойымо вер — Донской шӱгарласе крематорийын 1-ше №-ан «колышын йӱлалтыме ломыжшым йоддымо шӱгар». Колымыж деч вара реабилитироватлыме[53].

Виктор Николаевич Бабулин (1913—1940), Л. М. Каганович лӱмеш Моско промышленный академийын студентше. 11.04.1939 ийыште арестоватлыме. Л. Бериян 1940 ий шорыкйол тылзын 16-шо кечысе спискышкыже 1-ше категорий дене пуртымо. 1940 ий шорыкйол тылзын 21-ше кечынже лӱен пуштмо. Тойымо вер — Донской шӱгарласе крематорийын 1-ше №-ан «колышын йӱлалтыме ломыжшым йоддымо шӱгар». Колымыж деч вара реабилитироватлыме[50].

Адрес

1930-шо ийлаште Остоженкыште илен, 1-ше №-ан пӧрт, 21-ше №-ан квартир[54].

Суаптар

СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1941 ий шорыкйол тылзын 24-ше кечысе Указше дене СССР кугыжаныш суаптар-влак деч да специальный званий деч кораҥдыме[1].

Ежов лӱмеш лӱмдымӧ

Ежовын чапшылан 1937—1939 ийлаште лӱмдалтыныт:

  • Черкесск ола (Ежово-Черкесск);
  • Омск областьын Большереченский районысо Евгащино ял (Ежово);
  • Грузийысе Ниноцминда муниципалитетын Жданови села (Ежовокани);
  • Запорожский областьын Пологи районысо Чкалово села (Ежово);
  • Черкассы областьын Смела оласе Тарас Шевченко лӱмеш кӱртньыгорно станций (Ежов лӱмеш);
  • Кривой Рогышто Ежовын чапшылан 1936—1939 ийлаште административный район лӱмдалтын (Ежовский район, кызыт Рӱдӧ-Ола район)[57];
  • Свердловскышто (кызыт Екатеринбург) Ежовын чапшылан 1938—1939 ийлаште административный район лӱмдалтын (Ежовский район, кызыт Кӱшыл-Исетский район);
  • Семейыште Ежов проспект, кызыт Шакарим проспект;
  • Краматорск оласе О. Кошевой урем ондак Ежовын лӱмжым нумалын;
  • Томский уремым Новосибирскыште 1937 ий шыжа тылзын Ежовын уремже манын лӱмденыт, 1939 ий ага тылзын 9-ше кечынже Салтыков-Щедрин урем лийын;
  • Самарыште Осипенко урем (Ежово);
  • Тюменьысе бытописатель А. С. Улыбкинын «Тюмень нерген заметке-влак (1906—1956 ийла)» монографийыштыже ончыктымо, Тюменьыште Томск урем 1938 ий гыч Ежов урем манын лӱмдалтын, а 1939 ий гыч — Осипенко урем;
  • Киев стадион «Динамо» 1930-шо ийлаште Ежовын лӱмжым нумалын;
  • «Николай Ежов» пароход, 1936—1957 ийлаште мӱндыр эрвел Находка ден Ванино порт-влак гыч Колымаш арестоватлыме-влакым шупшыктен, 1939 ий ага тылзын 13-шо кечынже «Феликс Дзержинский» манын лӱмдалтын.

Ежовын образше тӱвыраште да усталыкыште

Поэзий

  • Джамбул Джабаев, Нарком Ежов нерген муро (К. Алтайскийын кусарымыже);
  • Чекист-влак нерген муро (музыкшо Н. Речменскийын, мутшо Г. Рублёвын, 1938).

Прозо

  • Анатолий Рыбаковын «Арбат йоча-влак» романын ик геройжо;
  • Виктор Суворовын «Контроль» романын ик геройжо.

Киновоплощений-влак

  • 1968 — Пинкас Браун (Pinkas Braun) («Тухачевскийын пашаже» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ);
  • 1990 — Николай Ферапонтов («Калык тушман Бухарин», СССР);
  • 1992 — Матьяш Устич (венг. Usztics Mátyás) («Сталин», США — Венгрий — Россий);
  • 2004 — Андрей Смоляков («Арбат йоча-влак», Россий);
  • 2006 — Юрий Черкасов («Осалын сымыктышыже», Россий);
  • 2006 — Сергей Перевозкин («Сталин. Live», Россий)[58];
  • 2010 — Олег Васильков («Тухачевский. Маршалын заговоржо», Россий);
  • 2011 — Александр Сендерович («Люкс Отель», ФРГ);
  • 2012 — Тимофей Трибунцев («Следователь Никитинын пашаже», Россий);
  • 2015 — Игорь Арташонов («Власик. Сталинын ӱмылже», сериал, Россий);
  • 2017 — Юрий Круглов («Шайтан ваштареш сонар», сериал, Россий)[59];
  • 2018 — Игорь Фурманюк («Зорге», Россий);
  • 2022 — Радик Галиуллин («Разведке начальник», Россий).

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 В. Л. Телицын, А. В. Новиков, В. Ю. Иванов; Под общ. ред. В. Л. Телицына; Коммент. В. Н. Шепелев, В. Л. Телицын. Сталин. Диктатор в «зеркале» иностранной прессы. — М.: Олма-пресс, 2006. — С. 314. — 319 с. — ISBN 5-224-05555-5.
  2. ↑ 1 2 3 Deutsche Nationalbibliothek, Staatsbibliothek zu Berlin, Bayerische Staatsbibliothek, Österreichische Nationalbibliothek Record #119495465 // Gemeinsame Normdatei (нем.) — 2012—2016.
  3. ↑ Nikolai Yezhov // Find a Grave (англ.) — 1996.
  4. ↑ Ежов • Большая российская энциклопедия - электронная версия (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  5. ↑ Ежов, Николай Иванович. Официальная справка члена ЦК // «Известия ЦК КПСС» — июнь 1990. — № 7 (306). — цит. по Исторический проект «Хронос. Всемирная история в интернете» (www.hrono.info)
  6. ↑ Петров Н., Янсен М. Глава 8. Враг народа // «Сталинский питомец» — Николай Ежов. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2008. — С. 210. — 447 с. — (История сталинизма). — ISBN 978-5-8243-0919-5.
  7. ↑ Хлевнюк О. В. Сталин. Жизнь одного вождя — М.: Corpus, 2015 — С. 213. — 464 с.

    Сталинын позицийже террорын вияҥ толмаштыже пеш кугу рольым модын. 1938-ше ий 17-ше январьыште Сталин элгӧргӧ паша нарком Н. И. Ежовлан у директивым пуэн [..] Тиде директиве — Сталинын Кугу террорым да Ежовын тудын кӱштымыжым шуктышо семын подчиненийыште лиймыжым организоватлымаште решатлыше рольым ончыктышо доказательстве-влак кокла гыч иктыже веле. Шуко документ уло, нуно ончыктат: лач Сталин эрыктыме да тӱшка операций шотышто чыла тӱҥ пунчаллан инициатор лийын.
  8. ↑ Зенькович, 2004, с. 138—139.
  9. ↑ Петров Н. В., Скоркин К. В., 1999.
  10. ↑ LVIA, f. 605, ap. 20, b. 515, l. 119v-120, eil.16
  11. ↑ Следственная группа. Досье на Народного Комиссара Внутренних Дел СССР, Генерального Комиссар Государственной Безопасности ЕЖОВА Николая Ивановича &124; Расследование КАРАГОДИНА. karagodin.org (10 сӱрем 2012). Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  12. ↑ Петров Н. В., Скоркин К. В. цит. по Чепраков В. Г. Новое в биографии палача Н. И. Ежова (руш.). cheprakov.narod.ru (1999). Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Павлюков А., 2007.
  14. ↑ Млечин Л. М., 2010, [1].
  15. ↑ 1 2 3 4 5 Колпакиди А. И., Серяков М. Л., 2002, ЕЖОВ Николай Иванович..
  16. ↑ 1 2 Н.Ежов: хроника преступлений | Номад | 07.07.2002. nomad.su. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  17. ↑ Мочаев, 2007, с. 119.
  18. ↑ Заявление арестованного Н. И. Ежова в Следственную часть НКВД СССР. 24 апреля 1939 г. | Проект «Исторические Материалы» (руш.). istmat.org. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  19. ↑ 1 2 3 Колпакиди А. И. (автор-составитель). Энциклопедия секретных служб России. — М.: ООО «Издательство Астрель», 2004. — 800 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-271-07368-8.
  20. ↑ Тумшис, Михаил Щит и меч Советского Союза. Справочник: краткие биографии руководителей органов государственной безопасности СССР и союзных республик (декабрь 1922 – декабрь 1991 гг.). Google Books. Litres. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  21. ↑ Хлевнюк О. В., 2012, С. 263−264.
  22. ↑ Старые газеты : "Пионерская правда", 20 декабря 1937г. (стр.3). web.archive.org. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  23. ↑ Джамбул: Песнь о батыре Ежове | Номад | 13.07.2002. nomad.su. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  24. ↑ Жуков Ю. Н. Иной Сталин. — М.: Вагриус, 2008. — С. 269—270.
  25. ↑ Зенькович, 2004, с. 141.
  26. ↑ Ягода шкеже связь нарком постыш кусаралтын, а 1937-ше ийыште тудым арестоватленыт. 1938-ше ий февральыште тудо Кумшо моско процессыште лийын, тушто йотэл разведке-влак дене пырля пашам ыштымылан да Максим Горькийым пуштмылан титаклалтын.Подстрочный текст. — см. Буровский А. 1937. Контрреволюция Сталина. — М.: Яуза, Эксмо, 2009. — 288 с. — ISBN 978-5-699-37548-6.
  27. ↑ Оперативный приказ Народного Комиссара Внутренних Дел Союза ССР № 00447 от 30.07.1937 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов». — АП РФ, 3−58−212, л. 55−78. — цит. по Сайт Международного общества «Мемориал» / Правозащитного центра «Мемориал» (www.memo.ru)
  28. ↑ Хлевнюк О. В., 2012, С. 299, 340.
  29. ↑ Документы о деятельности Н. И. Ежова, Рапорт помощника начальника 3 спецотдела НКВД капитана государственной безопасности Щепилова об обыске в квартире арестованного Ежова Николая Ивановича в Кремле от 11 апреля 1939. (Скачать [2]): «… в пакете находилось четыре пули (три от патронов к пистолету «Наган» и одна, по-видимому, к револьверу «Кольт»). Пули сплющены после выстрела. Каждая пуля была завёрнута в бумажку с надписью карандашом на каждой «Зиновьев», «Каменев», «Смирнов» (причём в бумажке с надписью «Смирнов» было две пули)»..
  30. ↑ Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. Чёрная книга коммунизма = Le Livre Noir du Communisme. — М.: Три века истории, 2001. — С. 199. — 864 с. — ISBN 2-221-08-204-4.
  31. ↑ Дамаскин И. 100 великих операций спецслужб. — М.: Вече, 2006. — 508 с. — ISBN 5-9533-0732-2.
  32. ↑ Б. Ефимов Ежовы рукавицы, два. Тергыме кече: 16 пургыж 2026. Архивлыме 22 пургыж 2014 ий.
  33. ↑ 1 2 Дело «железного наркома». «Труд» (9 теле 1999). Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  34. ↑ 1 2 Документы о деятельности Н. И. Ежова, Заявление Н. И. Ежова об отставке в Политбюро ЦК ВКП(б) от 23 ноября 1938 года.
  35. ↑ Зенькович, 2004, с. 142.
  36. ↑ 1 2 Полянский А. И. Ежов. История «железного» сталинского наркома. — М.: Вече, АРИА-АиФ, 2001. — 400 с. — (Особый архив). — 7000 экз. — ISBN 5-7838-0825-3.; ISBN 5-93229-112-5.
  37. ↑ 7 марта 1934 г. вышло Постановление Президиума ЦИК СССР «Об уголовной ответственности за мужеложство». До этого времени указанное явление не являлось уголовно наказуемым деянием.
  38. ↑ Иоффе Г., Полянский А. Ежов. История «железного» наркома // «Новый журнал». — 2004. — № 235.
  39. ↑ Сообщение Л. П. Берии И.В. Сталину о Н.И. Ежове с приложением протокола допроса (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  40. ↑ Петров Н. В., Янсен М. Заявление арестованного Н. И. Ежова в Следственную часть НКВД СССР. 24 апреля 1939 г. // «Сталинский питомец» — Николай Ежов. — М.: Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина/ Российская политическая энциклопедия, 2009. — С. 365—366. — 464 с. — (История сталинизма). — 2000 экз. — ISBN 978-5-8243-0919-5.
  41. ↑ 1 2 В антисоветских целях занимался мужеложеством // © Журнал «Коммерсантъ Власть» — 17.11.2003. — № 45. — С. 74.; Коммерсантъ — 17.11.2003.
  42. ↑ 1 2 Документы о деятельности Н. И. Ежова, Последнее слово Н. И. Ежова на судебном процессе 3 февраля 1940 года (Скачать [3]).
  43. ↑ Краткие биографии и послужные списки руководящих работников НКВД. old.memo.ru. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  44. ↑ 1 2 Зенькович, 2004, с. 143.
  45. ↑ 1 2 3 4 Зенькович, Николай Самые секретные родственники (руш.). Google Books. ОЛМА Медиа Групп. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  46. ↑ Себаг-Монтефиоре Саймон. Сталин: двор красного монарха. — Москва: ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — С. 184. — 764 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-224-04781-1.
  47. ↑ Петров Н., Янсен М. «Сталинский питомец» — Николай Ежов. — Москва: РОССПЭН, Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина, 2008. — С. 436. — 447 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-8243-0919-5.
  48. ↑ Муромский В. Дочь наркома // «Наша Пенза» (газета) — 1998. — № 47.
  49. ↑ «Одна против всех» // «Северная правда» : газета. — 2017. — 19 шорыкйол (№ 3).
  50. ↑ 1 2 Мартиролог 1918—1953, В. Н. Бабулин.
  51. ↑ Мартиролог 1918—1953, И. И. Ежов.
  52. ↑ Петров Н., Янсен М. «Сталинский питомец» — Николай Ежов. — М.: РОССПЭН, Фонд Первого Президента России Б. Н. Ельцина, 2008. — С. 413. — 447 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-8243-0919-5.
  53. ↑ Мартиролог 1918—1953, А. Н. Бабулин.
  54. ↑ Вся Москва. Адресная и справочная книга на 1930 год. — М.: Мосрекламсправиздат, 1930. — С. 338*.
  55. ↑ Вергасов Ф. [www.pseudology.org/MVD/14.htm Николай Иванович Ежов // Сайт «Псевдология» (Ончымо кече: 19 теле 2013)]
  56. ↑ Ежов Николай Иванович. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898−1991 (руш.). www.knowbysight.info. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  57. ↑ Ежовский район // Энциклопедия Криворожья : [укр.] : у 2 т. / Сост. В. Ф. Бухтияров. — Кривой Рог : Явва, 2005. — Т. 1. А—К. — С. 416. — 704 с. — 2600 экз. — ISBN 966-96328-1-1 (т. 1. А—К).
  58. ↑ Перевозкин Сергей Петрович. Кино-Театр.Ру. Тергыме кече: 16 пургыж 2026.
  59. ↑ Охота на дьявола, <https://web.archive.org/web/20170419081544/http://hotspur.ru/14525-ohota-na-dyavola-aktery-i-roli.html>. Тергыме: 16 пургыж 2026. 

Литератур

  • Ежов Николай Иванович // Петров Н. В., Скоркин К. В. Кто руководил НКВД, 1934−1941 : справочник / Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского. — М.: Звенья, 1999. — 502 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7870-0032-3.
  • Павлюков А. Ежов. Биография. — М.: Захаров, 2007. — 576 с. — ISBN 978-5-8159-0686-0.
  • Млечин Л. КГБ. Председатели органов госбезопасности. Рассекреченные судьбы. — М.: Центрполиграф, 2010. — ISBN 978-5-227-02285-1.
  • Колпакиди А. И., Серяков М. Л. Щит и меч : Энциклопедический справочник. — М.: Олма-пресс; СПб.: Нева, 2002. — 736 с. — ISBN 5-7654-1497-4 ; ISBN 5-94849-024-6.
  • Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — М.: РОССПЭН, 2012. — ISBN 978-5-8243-1314-7.
  • Иоффе Г., Полянский А. История «железного наркома». В 1925 г. Н. Ежов - секретарь Киргизского обкома РКП ... // «Новый журнал». — 2004. — № 235..
  • Marc Jansen, Nikita V. Petrov. Stalin’s Loyal Executioner: People’s Commissar Nikolai Ezhov, 1895—1940. — Stanford (CA), Hoover Institution Press, 2002, 274 pp.
  • Петров Н. В., Янсен М. «Сталинский питомец» — Николай Ежов / Пер. с англ. Н. Балашова и Т. Никитиной. — М.: РОССПЭН; Фонд первого Президента России Б. Н. Ельцина, 2008. — 447 с. — (История сталинизма). — ISBN 978-5-8243-0919-5
  • Рейфилд Д. Сталин и его подручные / Авторск. пер. с англ., расширенн. и доп. — М.: Новое литературное обозрение, 2008. — 576 с. — ISBN 978-5-86793-651-8. — Гл. 7. Кровавая ежовщина. — С. 315—367.
  • Ежов Николай Иванович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 119. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Расулев Ш. А., Конталев В. А. Руководители морского и речного флота. — М.: Морские вести, 2015. — 97 с. — С. 6—7.]
  • Зенькович И. А. Самые закрытые люди: Энциклопедия биографий. — Изд. 2. — М.: Олма-пресс, 2004. — С. 138—143. — 688 с. — ISBN 5-94850-342-9.
  • Неизвестная книга наркома внутренних дел Н.И. Ежова / под общей ред. О.Б. Мозохина. — Москва; Берлин: Директмедиа Паблишинг, 2021. — 336 с. — ISBN 978-5-4499-2733-0.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ежов,_Николай_Иванович&oldid=1233223" гыч налме