Акпарс
| Акпарс | |
|---|---|
 | |
| Шочмо кече | XVI курым тӱҥалтыш |
| Колымо кече | XVI курымын кокымшо пелыже |
| Паша сомыл | шӱдывуй, князь |
Акпарс — курык марий-влакын шӱдывуй князьышт, Курык велын руш кугыжанышыш пурымыжлан шоген[1].
Илыме да колымо ийже раш пале огыл. Нужанал ялыште илен.
Историеш кодшо каласкалымаш почеш, 1540—1550-ше ийлаште Моско ден Озаҥын ваштареш шогымо жапыште тудо шкенжым ончыко ужшо политик да дипломат семын ончыктен, тыге, 1546 ийыште курыкмарий-влакын Иван IV дек нуным шке кид йымакыже налаш йодын мийыше посольствыштым вуйлатен[2].
1552 ий кеҥежым шке отрядше дене пырля руш войскан Озаҥыш кайыме походышто лийын.
Акпарс нерген каласкалымаш икте-весе дек куснен толын. Туге гынат, XVI курымысо нимогай руш возымаште Акпарсын лӱмжӧ ок вашлиялт. Тыгодымак шанчызе-влак Акпарсын чынже денак лиймыжым пеҥгыдемденыт, молан манаш гын, XVII—XVIII курымысо документ-влак почеш, Курыкмарий районын кумдыкыштыжо Акпарсын шӱдыжӧ лийын.
Акпарсын шӱдыжӧ
Курык марий-влак Акпарсым пагалат да тудым талешкылан шотлат.
Курык марий-влакын девизышт Акпарсын лӱмжӧ дене кылдалтын: «Акпарс мӱлӓндӹм мактенӓ!» («Акпарсын мландыжым чапландарена!»)[3].
«Акпарсын мландыже» («Акпарсын мӱлӓндӹвлӓжӹ») — курык марий литератур йылмыште пеҥгыде ойсавыртыш, курыкмарий-влакын илыме мландыштым ончыкта[1].
Акпарсын курыкмарий отрядше
Курык марий отряд — тиде Иван Грозныйын Озаҥ верч куд арня кредалмашыштыже шке тӱҥ вуйлатышыже Акпарсын вӱдымыж почеш тыршыше отряд. Ӱшанаш лийше возен кодымо почеш, походышто ныл тӱжем еҥ утла гыч шогышо курыкмарий да чуваш-влакын отрядышт лийыныт[4].
Тойымо вер
Преданий почеш, Акпарсым шочмо верыштыже кугу чап дене тоеныт. Акпарсын шӱгарже Марий Эл Республикын Курыкмарий районысо Картук ял воктене верланен. Курык серыште (калыкыште «Йымын нер») ожно годсек тошто чимарий шӱгарла лийын. Тудо Акпарсын шочмо Нужанал ялже деч Изи Юнга эҥер гоч верланен.
2010 ийыште тиде верыште кугу мрамор кӱым пыштыме, тудо тойымо верым палемда. Акпарс тачат тиде курык сер гыч шке шочмо Курыкмарий мландыжым арала манын шотлалтеш[5].
Акпарс нерген преданий-влак
Талешке нерген эн палыме кок преданий уло:
- 1. Иван IV кугыжа икмыняр кече Нужанал ялыште (кушто Акпарс шочын) илен, чодыраште сонарлен. «Черемис йодшо-влакын йодмышт почеш тӱҥалме сарын сай лектышыжлан» Иван Грозный Акпарслан ныл арверым пӧлеклен: пӱркытым сӱретлыман ший (южо увер почеш — шӧртньӧ) атым, ӧртньӧрым, кердым да имньым. Акпарслан пӧлеклыме ате Йоласал черкыште кужу жап аралалтын (южо увер почеш — XIX курым марте)[1].
- Вес преданиийыште Озаҥым йӧсын налме нерген ойлалтеш, тушто Акпарс шкенжым стратег семын ончыктен. Тудо мландым йымач кӱнчен карманым пудештараш шонен пыштен. Мландым йымач кӱнчаш тӱҥалме деч ончыч тудо пырдыж марте кужытым пален налын. Кужытым пален налаш тудо чоян ыштен, кӱслем шоктен да ошкылым шотлен. Карманыште авыралт шинчыше-влаклан сылне сем («Акпарсын маршыже» лӱман) моткоч келшен да тудын ӱмбак лӱен огытыл. Тыге Акпарс мӧҥгеш илыше пӧртылын. Мландым йымач кӱнчымеке, тушко 48 печке тарым пуртеныт да сортам шынденыт (иктыжым пурымо верыш шынденыт). Пудештмаш кужу жап лийын огыл. Тидлан кӧра Иван Грозный Акпарсым ондалыше семын титаклен да тудым пушташ шонен. Но вашке пудештме йӱк шоктен, да Озаҥым налме. Акпарс молан пудештын огылым умылтарен, да кугыжа деч грамотым налын: «марий-влакым шыгыремдаш огыл, бояр ден воеводо-влаклан нуным пуаш огыл, нигӧн пелен пеҥгыдемдаш огыл, а шке мландыштышт эрыкан илышт да ийготыш шушо кажне марий сонарзылан палемдыме йозакым гына тӱлыкташ»[1].
Тӱвыраште
- Аркадий Крупняков. «Акпарсын маршыже» исторический роман (1978);
- Сергей Николаев. «Акпарс» драме повесть;
- Ким Васин. «Ушнымаш» повесть;
- Анатолий Пушков. «Марий посол-влак Иван Грозный дене улыт» сӱрет[2];
- Анатолий Луппов. «Акпарсын эргыже-влак» сюите.
- «Акпарслан» той скульптур. Скульптор-влак: Анатолий Ширнин, Сергей Яндубаев. Скульптур Курыкмарий районышто «Кугу Сундырь—Юл» Р173 трассыште, Картукыш савырнымаш воктене верланен. Акпарсым шогышым ыштыме, ик кидше дене кӱслем шокта, а весыж дене калыкым саламла. Памятникын постаментыштыже икте-весын кидым кормыжтышо шӱдывуй князь Акпарсын да руш кугыжа Иван Грозныйын той барельефышт верланен.
Акпарс лӱмеш лӱмдымӧ
- «Акпарс» кинотеатр (Чыкма ола), пытартыш ийлаште пашам ок ыште.
- «Ариада-Акпарс» хоккей клуб (Волжск ола), пытартыш ийлаште пашам ок ыште.
- «Акпарс» социал-тӱвыра рӱдер (Чыкма ола).
- «Акпарс» агрофирме ООО (Марий Турек район, Косолоп села, Марий Эл Республик).
- «Акпарс» радиостудий — курыкмарий литератур йылме дене ойла (Чыкма ола, Марий Эл Республикысе Курыкмарий, Юрино, Килемар районлаште, Чуваш Республикысе Моргауш районышто).
- «Акпарс» ПО организаций (Йошкар-Ола).
- «Акпарс» кинде — тувыртышвӱдым ешарыман шыдаҥ ру гыч ямдылыме шыдаҥ-уржа кинде.
Палемдымаш
- ↑ 1 2 3 4 Акпарс. Сайт «Марийская история в лицах». Тергыме кече: 4 ӱярня 2026. Архивлыме 24 идым 2012 ий.
- ↑ 1 2 Требушкова О. А., Свечников С. К. История Марийского края в живописных полотнах (на примере исторической экспозиции Национального музея республики Марий Эл им. Т. Евсеева). Вестник Марийского государственного университета. № 4. 2015 г. (руш.) (8 кылме 2015). Тергыме кече: 4 ӱярня 2026. Архивлыме 30 шыжа 2020 ий.
- ↑ Мочаев, 2017, с. 16.
- ↑ Акпарс: Исследования и материалы / Авторы-составители Г. Н. Айплатов, А. Г. Иванов; Марийский государственный университет. — Йошкар-Ола, 2007. — С. 69. — 216 с.
- ↑ В Горномарийском районе чтут могилу Акпарса, <https://www.marpravda.ru/news/religiya/v-gornomariyskom-rayone-chtut-mogilu-akparsa/>. Тергыме: 4 ӱярня 2026.
Литератур
- Акпарс // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 217. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
- Айплатов Г. Н., Сануков К. Н., Мочаев В. А. Акпарс // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 16. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.