Сеҥымаш парад

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртара
Кумданрак
Times2.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртара
Кумданрак

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Learning.svg

Б. Н. Ельцин лӱмеш книгагудын материалже

Arrow-Right.png
Library.png
Тиде статьяште Б. Н. Ельцин лӱмеш Президент книгагудын фондшо гыч материалым кучылтмо
Материал деке
Тергыме статья
Тиде терминын вес ыҥжат уло, Сеҥымаш парад (ыҥ-влак) онч.
Сеҥымаш парад
Йошкар площадьыште Сеҥымаш парад, 1945 ий 24 пеледыш
Йошкар площадьыште Сеҥымаш парад, 1945 ий 24 пеледыш
Кече 1945 ий 24 пеледыш
Вер Моско, Йошкар площадь
Координаты 55°45′33″ с. ш. 37°37′30″ в. д.GЯO
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Йошкар Армий войскан Москвасе Йошкар площадьыште 1945 ий июньысо парадше (тыгак Сеҥымаш парад) — тиде СССР-ын Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥымыж лӱмеш, Москосо Йошкар площадьыште лийше, эртыкым шарныктыше парад[1]. Йошкар армий войска-влакын парадшым Совет Ушемын Маршалже Георгий Жуков вашлийын, войска-влак дене Совет Ушемын Маршалже Константин Рокоссовский командоватлен. Парадыш лӱмынак Берлин гыч Рейхстаг ӱмбалне лийше Сеҥымаш Тистым конденыт, но тудым содоки парадыш луктын огытыл[2]. Парадыште немыч тисте ден штандарт-влакым луктын кудалтыме йӱлам шуктымо, парад деч вара нуным Сарзе Вийын Рӱдӧ тоштерышкыже колтымо[3]. 1945 ийысе Сеҥымаш парадыште 35 325 еҥ лийын: 24 маршал, 249 генерал, 2536 офицер (изи лейтенант гыч полковник марте), 31 116 сержант да салтак, 1400 сар семӱзгарым шоктышо, тыгак 1850 саргурал технике ончыкталтын[4].

Парадыш пураш кагаз, 1945 ий

Совет жапыште Сеҥымаш парадым лӱмгече идалыкыште веле, 1965, 1985 да 1990 ийлаште, эртарыме[5][6][7]. 1995 ий гыч парад Российын тӱҥ площадьыштыже кажне ийын эрта[8][9][10][11].

Ямдылалтмаш да калыкым чумырымаш

1945 ий майын 15-ше кечынже Иосиф Сталин немыч-фашист руалткалыше-влакым сеҥыме лӱмеш Йошкар площадьыште пайремле парадым эртараш пунчалын.

Сеҥымаш парад

Тиде шонымашыжым тудо Кремльыште пайрем сийлымаш годым ойлен, тышке тӱжем утла еҥым ӱжмӧ улмаш: фронтласе командир-влакым, шанче да сымыктыш пашаеҥ-влакым, пашазе да кресаньык-влакын ӱшанъеҥыштым[12]. Сталин Тӱҥ штабым вуйлатышын алмаштышыжлан, армийын генералже Сергей Штеменколан, чыла фронт да чыла сарзе вийын еҥже-влакым чумырыман парад нерген шоналташ да уверым ышташ кӱштен[2]. Сийлалтме годым чыланат, эн ойыртемалтше талешке-влакым — салтак, сержант, старшина, офицер да генерал-влакым — ӱжаш шонымашым сайлан шотленыт[13][14].

Парадым эртарыме план

Тунамак парадым ямдылаш лӱмын комиссийым чумыреныт, тудын кышкарыш Тӱҥ штабын, Кремльысе комендатурын, Москвасе сарзе округын да моло подразделений-влакын ӱшанъеҥышт пуреныт[13]. Комиссийым Моско сарзе округын да рӱдола гарнизонын командирже генерал-полковник Павел Артемьев вуйлатен, тудо парад нерген чыла кӱлеш расчёт да директивын проектшым ямдылышаш улмаш. 1945 ий майын 10-шо кечынже, Моско комендант генерал-лейтенант Кузьма Синиловын пеҥгыдемдыме, ончыкылык парадым эртарыме, икымше кумда планже лектын[15]. А июньын 12-шо кечынже Артемьев кок тӱҥ документым — парадын тичманек ыштен шуктымо планжым да тудым эртарыме нерген тичмаш ой-каҥашым — пеҥгыдемден, нуно парад расчёт-влакын радамыштым да нунын куснымо жапым ончыктеныт. Йолын кайыше колонно-влак Йошкар площадьын брусчаткыж дене ик минутыште 118—120 ошкылым маршироватлаш лийыныт, мотоцикл, ораван машина-влаклан да трактор шупшыш (тяга) дене кудалыштше артиллерий шагатыште 15 уштыш писылык дене да шкекоштшо (самоход) курал-влаклан шагатыште 10-12 уштыш, неле артиллерийлан — шагатыште 8 уштыш писылык дене эрташ палемдыме. Имнешке-влакым йорталтен кошташ туныктымо ошкыл дене колташ палемдыме. Но сеҥалтше немыч кашакын тисте ден штандартшым, лӱмын ургымо парняшан пиж дене кучен, Мавзолей ончыко палемдыме кумдыкыш кудалташ темлымаш ой-каҥашыште тунам але лийын огыл[16].

Майын 24-ше кечынже парадым эртарыме нерген ой-каҥашым Сталинлан шуктеныт. Тудо чылажымат сайлан шотлен, ямдылыме жап шотышто гына вашталтышым пуртен. Комиссий парадым ямдылаш кок тылзым ойыраш йодын, но Сталин ик тылзе гыч — 1945 ий июнь тылзын 24-ше кечынже — парадым эртараш кӱштен[17].

Кӱшыл Тӱҥкомандующий кӱштен:

1. Германийым сеҥыме лӱмеш Моско оласе парадлан фронтла гыч чумырымо полкым ойыраш.

2. Чумырымо полкым тыгай радам почеш чумыраш: кок ротан вич батальон, кажне ротышто 100 еҥ (10 еҥан лу пӧлка).Тидын деч посна, 19 еҥ команде кышкар гыч лийшаш, тыге шотлыман: полкын командирже — 1, полкын командиржын алмаштышыже — 2 (строевой да политике шот дене), полкын штаб начальникше — 1, батальон командир-влак – 5, ротын командирже-влак — 10 да 36 еҥ тистым нумалше 4 ассистент-офицер дене пырля. Чылаже чумырымо полкышто 1059 еҥ да 10 шапаш еҥ лийшаш.

3. Чумырымо полкышто куд пехото рото лийшаш, артиллерист-влак ик рото, танкист-влак ик рото, лётчик-влак ик рото, да ик чумырымо рото (кавалерист, сапёр, связист-влак).

4. Рото-влакым тыге чумыраш: кажне пӧлкан командирже кокла офицер лийшаш, а кажне пӧлкаште — рядовой ден сержант-влак лийышт.

5. Парадыште лийшашлык личный составым кредалмаште утларак ойыртемалтше да сар орден дене палемдалтше салтак да офицер-влак тӱшка гыч ойыраш.

6. Чумырымо полкым саргурал дене улаҥдаш: кум стрелок-влак ротым — винтовко дене, кум стрелок-влак ротым — автомат дене, артиллерист-влак ротым — тупыш сакыме карабин дене, танкист да лётчик-влакын ротыштым — пистолет дене, сапёр, связист да кавалерист-влакын ротыштым — тупыш сакыме карабин дене, тидын деч посна кавалерист-влакым — шашка дене.

7. Парадыш фронтын командующийже да чыла командир-влак, тыгак авиаций да танк армий-влак толшаш улыт.

8. Чумырымо полклан 1945 ий июньын 10-шо кечынже Москваш толаш, пелен 36 сар тистым, кредалмаште утларак ойыртемалтше соединений ден часть-влакын тистыжым, да кредалмаште сеҥен налме тушманын чыла тӱрлӧ тистыжым, нунын чотыштым шотыш налде, кондаш.

9. Пӱтынь полклан парад чием Москваште пуалтеш».Тӱҥ штабын начальникше армий генерал А. И. Антонов. 1945 ий майын 24-ше кечыже

Чылаже парадлан лу фронт гыч да Сарзе-теҥыз флот гыч чумырымо полк-влакым ончыкташ палемдыме. Тӱҥ штабын икымше директивыж почеш, кажне чумырымо полкышто чот шот дене 1059 еҥ да шапаш 10 еҥ лийшаш улмаш, но варажым саръеҥын чотшо кажне фронт гыч 1465 еҥ да 10 шапашъеҥ марте кугемын. Парадыште тыгак сар академийын колыштшыжо-влакым, сар училищын курсантше-влакым да Москосо гарнизонын войскажым ӱжыныт. Парадыште лийшашлык кандидат-влакым тӱткын ойырен налыныт. Эн ончычак кредалмаште лӱддымылыкым ончыктышо да сар суаптар дене палемдалтше сатак-влакым ойыреныт. Кап-кыл ойыртем, мутлан кӱкшыт, ийгот, тыгак шотыш налалтын. Тыге, 1-ше Белорус фронтын войскажлан 1945 ий майын 24-ше кечынже лукмо кӱштыкыште ончыктымо лийын: кап кӱкшыт 176 см деч изирак, а ийгот — 30 ий деч кугурак лийшаш огыл[4]. Но илышыште поснак кугу пагалымашым сулышо салтак-влаклан парадыш посна корно тыгак почмо лийын[18].

Эртарыме нерген йодыш-влакым тӧрлымаш

Пуымо ик тылзе жапыште парадым ямдылыше-влак шуко йодышым ыштен шукташ лийыныт. Тыге, парадыште лийшаш саръеҥ-влакым кондаш, вераҥдаш да нуным туныкташ кӱлын. Пӱтынь полкын еҥже-влаклан, кеҥеж пагытлан келшышын, у вургемым, йымалвургемым, матрац, штандарт-влакым да моло кӱлеш арверым чыла пуымо. Парад эртарыме жапыште тазалык шотышто полышым, войскан куснылмыжым, транспортым, печать материалым, фото- да кино войзышым ыштен шуктыман ыле[19]. Май мучаште вич батальонан чумырымо полк-влакым иктеш поген, Москош колтымо[20]. Июньын 10-шо кечынже рӱдолаште толын шогышо-влакым ввераҥдаш казарме-влак ямде лийыныт. Фронтовик-влакым Чернышёвский, Алёшинский, Октябрьский да Лефортовский казармылаште, тыгак ола воктенсе Хлебниково, Болшево да Лихоборыш илаш пуртымо[21][22].

Тудо кечынак генерал Артемьев парадлан ямдылалтме планым пеҥгыдемден да тунеммашым (репетиций) эртарыме жапым да верым палемден[23]. Строевой занятий-влак кок арня жапыште М. В. Фрунзе лӱмеш Рӱдӧ аэродромышто эртеныт[24]. Ямдылалтме радам жап шотышто пеш шыгырын эртен: тунеммаш да тренировкыжо-влак кажне кечын куд-шым шагат наре шуйненыт. Моско гарнизонын курсантше да сарзыже-влак строй дене кошташ эреак ямде лийыныт гын, кажне кечын чартен (муштроватлен) тунемдыме, 15 тӱжем фронтовиклан ты паша куштылыгын пуалтын огыл. Салтак-влак дене пырля офицер, генерал да маршал-влак тӱшкан кошташ тунемыныт[21]. Июньын 12-шо кечынже аэродромышто толшо чумырымо полк-влакын, у вургемым чийыман, иктешлыше репетицийже эртен. Йолын кайыше войскан да имнешке-влакын тӱҥ репетицийышт туштак эртен, а артиллерий, бронетанк да механике войскан иктешлыше тергалтмаш ик арня гыч Йошкар площадьыште эртен[25].

Парад дене командоватлымаш

Парадым вашлияш кӱшыл тӱҥкомандоватлыше маршал Георгий Жуковлан, а войска-влак дене командоватлаш — маршал Константин Рокоссовскийлан ӱшенен[26].

Икмыняр возымаште палемдалтеш: Сталинын имне ӱмбалне кудалышт мошымыже сайжак лийын огыл, садлан парадым шке вашлийын огыл. 1945 ий июньын 15-ше кечынже тудо шке вийжым терген ончаш шонен да маршал Семён Будённыйлан йыҥгыртен, тудлан келшен толшо имньым ямдылаш йодын. А 16 июньышто Йошкар Армийын Хамовникыште улшо тӱҥ кавалерий манежыш миен. Тудо имне ӱмбалне кум минут гына кудал шуктен, мучаште шуҥгалтын[15]. Тидын нерген ойлалтеш, мутлан, Георгий Жуковын «Шарнымаш да шонкалымаш» мемуарыштыже, Сталинын эргыже Василийлан ссылка дене. (Книган икымше гана савыктымаште тиде сӱрет уке[27]). Тудо кечынак, 1945 ий июньын 16-шо кечынже, Сталин парадым вашлияш Жуковлан кӱштен[15].

Жуковлан да тудын адъютантше, генерал-майор Петр Зеленскийлан, терск урлык ош-сур тӱсан, «Кумир» да «Целебс» лӱман имньым ойырымо. Шке шарнымаштыже Жуков ош араб аргамакым шарналта[25]. Вес серымаш почеш, «Кумир» — ош тӱсан ахалтекин-ожо, кудым парад дене тӱҥкомандоватлышылан Кугыжаныш лӱдыкшдымылык шотышто Калык комитетын кавалерий полкыштыжо мумо. Парадым командоватлыше маршал Рокоссовскийлан да тудын адъютантше подполковник Михаил Клыковлан, маршал Семён Будённыйын шке коллекцийже гыч «Полюс» да «Орлик» лӱман шем имньым ойырмо. Штеменкон палемдымыж почеш, Жуков ден Рокоссовский — «тошто кавалерист-влак лийыныт, сандене нунылан шкем тергаш тунарак кӱлын огыл»[28][23]. Парадыште лийшаш имне-влакым моторын мӱгырымӧ йӱкшылан да оркестр семлан туныктымо, маршал-влакат лекташ ик тылзе наре тунемыныт[29][30]. Моско парадын сарзыже-влаклан тӱвыра программым ямдыленыт: кинофильм-влакым онченыт да театр ден тӱвыра пӧртлаш ӱжыныт. Таҥтошкал эрташ манын, тыгак 1400 наре еҥан семӱзгар оркестрым чумырымо. Ончылгоч шотлымо почеш, 40 тӱжем наре еҥым чумырышо парад 2 шагат 9 минут да 10 секунд шуйнышаш ыле[31][23].

Парадысе чием

Сеҥымаш Парадын сарзыже-влаклан парадлык вургемым ургаш Москосо «Большевичка» фабриклан ӱшаныме[32]. Москосо да Моско воктенсе ургышо фабрик-влак ты йодмашым, кӱчык жапым да кугу йодмашым ончыде, жапыштыже шуктеныт. Май мучаш гыч июньын 20-шо кечыж марте пашазе-влак 15 тӱжем утла у сынан чием арвер-влакым ямдыленыт[10]. Совет сарзе-влаклан теҥыз толкын тӱсан мундирым Сеҥымаш Парадлан икымше гана ургеныт, варажым тиде тӱс совет офицер-влакын парадысе чием семын йӱлаш пурен[21]. Офицер да генерал-влаклан парадысе чиемым кажныжлан моско мастерской да ательелаште ургеныт. Маршал Рокоссовскийын адъютантшын ойлымыж почеш, маршал-влаклан мундирым Тӱҥ штабын ательештыже ургеныт. Кавалерист да командир-влакын парад чиемышкышт ешарен шпорым пуэныт[33].

Парадысе салтак-влаклан йӱштӧ саргуралым (шашке да кортик) В. И. Ленин лӱмеш Златоус ӱзгарлык завод-комбинатыште ыштыме. Тудын мастарже-влак 20 пӧлеклышаш шашкым (шуралше да руалше кадыррак саркурал) да 44 сухопут кортикым (теҥыз офицерын изирак кинжал гай саркуралже) ыштеныт[33]. Маршал Иван Баграмян тиде кечын Йошкар площадь мучко дамасскысе, вурс кердыж дене эртынеже улмаш, тудым сар жапыште тудлан армян калык пӧлеклен, но тидым, чылаштлан икгай йодмашлан кӧра, тудо шуктеш кертын огыл[34].

Сеҥымаш Тисте

1945 ий июнь тылзын 20-шо кечынже Берлин гыч Москваш Сеҥымаш Тистым кондымо. Ондак шонымо почеш, Сеҥымаш тистым парадыш Рейхстаг ӱмбаке нӧлталше салтак-влак нумал лукшаш улыт улмаш[18][22]. Но Совет армий тоштерын тистым аралышыже А. Дементьевын шарнымашыж почеш, тистым нумалше Степан Неустроев да тудын ассистентше-влак — Михаил Егоров, Мелитон Кантария да Алексей Берест — репетицийыште марш дене сайын коштын огытыл, таҥтошкал эртыме шотышто моштымашышт ӱлыкшӧ лийын. Тидын деч посна, Неустроев фронтышто сусырген, тидлан кӧра йолжо эмганыше лийын.

Сеҥымаш Тистын ончыл велыжше

Жуковын пунчалже почеш, тистым нумалше вес еҥым кычалын огытыл, а сарын талешкыже-влаклан трибунышто уна семын лияш ӱжмашым пуымо. Сеҥымаш Тистым тоштерыш аралаш пуымо. 1965 ийысе парадыште икымше гана полковник Константин Самсонов Егоров ден Кантарий дене пырля тиде Тистым Йошкар площадьыш нумал лектын[21][30].

Штандарт да тисте-влак

Парадысе штандарт да тисте-влакым ямдылаш инженер-майор С. Максимовын вуйлатыме Москосо сарзе чоҥышо-влакын подразделенийыштлан ӱшаныме. Мастар-влак тисте-влакын икымше вариантшым ятыр жап ыштеныт, но Сталин нуным сайлан шотлен огыл. Вара ты йодмашым Кугу театрысе сылнылыкым ыштен лукшо мастерскойын пашаеҥже-влаклан кусареныт, нуно у штандарт-влакым лу кече жапыште ургеныт. Тисте-влакым ямдылымаште сылнылык-бутафор цехым вуйлатыше В. Терзибашьян да слесарь-механике цех вуйлатыше Н. Чистяков тыршеныт. У эскиз почеш вияш тумо вурдышто ший вуян шӱдыш лийын, тудын покшелныже шӧртньӧ тӱсан вич лукан шӱдыр волгалтын, тидым пижыкташ тӱкан (шпиль), тореш ыштыме кӱртньӧ кыл (штырь) лийын. Ораташке кына тӱсан порлат (бархат) штандарт пижыкталтын, шӧртньӧ вязь йӧн дене (серыме йӧн) фронтын лӱмжӧ возалтын. Йырже шӧртньӧ тӱсан йолва лийын. Тыгай сынан штандартым вуйлатыше-влак сайлан шотленыт да жапыштыже ыштен шуктеныт. Штандарт неле лийын — 10 кило марте шупшын — садлан Москосо имне кычкыме арверым ыштыше фабрик кӱчык жапыште, саргуралым нумалаш ваче гоч колтымо ӱштым (портупейым) ямдылен. Кугу театрын мастерскойлаштыже орден тасма-влакым ыштеныт, нуным 360 полкын тисте вурдыжо-влакым сӧрастараш кучылтыныт. Кажне тыгай тасма полкын тӱшкан ыштыме сарзе сеҥымашым ончыктен[35][14]. Тисте-влак утларакшым гвардийысе лийыныт[11].

Тӱҥ штабын кӱштымыж почеш Москваш 1-ше Белорус да 1-ше Украин фронт-влакын частьышт гыч, Берлин да Дрезден гыч, 900 наре немыч (трофейный) тисте ден штандартым кондымо. Нуным утларакше 1945 ий майыште Смершын трофей командыже-влак погеныт, а икмынярыжым тоштерла гыч налме[3]. Нуным Лефортово казармын спортзалштыже 291-ше стрелок-влак дивизийысе 181-ше стрелок-влак полкын командирже полковник А. К. Коркишко чумырен. Лӱмын чумырымо комиссий Сеҥымаш парадлан 200 тистым (26 полк тистым, 138 батальон тистым да 36 дивизий тистым) ойырен[36]. Ала ончен шуктыдымылан кӧра, ала сылне да кугу улмылан кӧра, гитлерын тисте-влак дене пырля 20 наре тошто годсо немыч тистым ойырен налме, нунын коклаште кумытшо — 19 курым мучашысе прус королевстве армийын лийыныт. Тиде тисте-влак Сарзе Вийын Рӱдӧ тоштер фондлаште аралалтыт[3].

Суаптар-влак

Парадлан ямдылалтме годым тушто лийше-влаклан сарзе суаптар-влакым кучыктеныт. Майын 24-ше кечынже СССР Кӱшыл Каҥаш Президиум председательын алмаштышыже Николай Шверник «Сеҥымаш» орденым маршал Георгий Жуковлан, Иван Коневлан, Родион Малиновскийлан, Константин Рокоссовскийлан да Фёдор Толбухинлан кучыктен[37]. Июньын 12-шо кечынже Михаил Калинин Совет Ушем Геройын «Шӧртньӧ Шӱдыржым» Георгий Жуковлан, Иван Коневлан, Константин Рокоссовскийлан, Иван Баграмянлан да Андрей Ерёменколан кучыктен. Нунын кокла гыч икмынярыштлан тыгай рангысе икымше суаптар лийын огыл. Сеҥымаш парадыште лийше фронтовик-влакым эн ончыч 1945 ий май тылзын 9-ше кечынже пеҥгыдемдыме «Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥымылан 1941—1945 ийла» медаль дене палемденыт. Кажне медаль пелен йошкар тӱсан инандартышым (удостоверенийым) пуымо. Тунамак тошто да пудыргышо суаптар-влакым, орден палым (планкым) у дене вашталтыме[2].

Парадын эртымыже

Кугу Ачамланде сарыште Германийым сеҥыме лӱмеш, 1945 ий июньын 24-ше кечынже Москваште, Йошкар площадьыште, Кредалше армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын да Моско гарнизонысо войскан парадшым — Сеҥымаш парадым — эртараш кӱштем.

Парадыш лукташ: фронтла гыч чумырымо полкым, аралтыш наркоматын чумырымо полкшым, Сарзе-теҥыз Флотын чумырымо полкшым, сарзе академий, училище-влакым да Москосо гарнизонын войскажым.

Сеҥымаш парадым мыйын алмашъеҥемлан, Совет Ушемын Маршалже Жуковлан вашлияш.

Сеҥымаш парад дене командоватлаш Совет Ушемын Маршалже Рокоссовскийлан.

Парадым эртарыме да вуйлатыме шотышто тӱҥ вуйлатышылан Моско сарзе округын войскажым командоватлыше да Моско олан гарнизонын начальникше, генерал-полковник П. А. Артемьевлан ӱшанем.

— СССР Сарзе Вийын Кӱшыл тӱҥкомандоватлышыже Иосиф Сталинын 1945 ий июньын 22-шо кечынже лукмо 370 №-ан кӱштыкше

Пайремле Сеҥымаш Парад Йошкар площадьыште июнь тылзын 24-ше кечынже эрден 10 шагатлан тӱҥалын. Пайрем годым йӱр ложгыктен йӱрын, а южын температурыже 15 °C наре лийын[38]. Парадысе еҥ-влак — салтак гыч маршал марте — шӱртӧ пырче кодде нӧреныт. Мутлан, маршал Рокоссовскийын парадысе сукна (драп) мундирже йӱрлан кӧра туге чот туртын, кудашаш манын, маршалын пӧрткӧргӧ полышкалыше чием ургышым рончен. Тидын деч вара мундир уэш ургалтын (таче тудо Сарзе вийын Рӱдӧ тоштерыштыже улеш[39][40]).

Пайрем лӱмеш Йошкар площадь сеҥымаш ал тисте да пеледыш дене сӧрастарыме лийын. ГУМ ончылно СССР кугыжаныш ойып (герб) дене пырля республик-влакын ойыпышт ончыкталтын. Лобный верыште 26 метр кӱкшытан «Сеҥыше-влакын фонтанжым» чоҥымо улмаш, тудым парад эртыме деч вара кораҥденыт[41].

Москосо Тӱҥархивын савыктыме кагазлаште ойлалтеш, Йошкар площадьыште, йотэлысе дипломат ӱшанъеҥ-влак деч посна, Сталинын посна ӱжмӧ уна-влакат лийыныт: 175 еҥ, нунын коклаште сар министр, кугыжаныш пашаеҥ, академик, шанче пашаеҥ да талешке-фронтовик-влак лийыныт[32].

  • Салтак-влак парадыште

    Салтак-влак парадыште

  • Сеҥалтше тушманын тистыже-влак

    Сеҥалтше тушманын тистыже-влак

  • Сар куралан техникын парадше

    Сар куралан техникын парадше

Войскан эртымыже

Парад эртышаш кечын саръеҥ-влаклан 4 шагат эрдене кынелаш пучым пуалтеныт. Казармыла гыч Йошкар площадь векыла фронт-влакын чумырымо полкшо-влак эртеныт. Завод, фабрик да кугыжаныш тӧнежла гыч транспарант дене пайрем еҥ-влак лектыныт, а Горький уремыш танк ден саркурал-влакым луктыныт. Индеш шагат лишан Мавзолей ончылно полк-влак тугак радамлын шогеныт, кузе нуно фронтын линийжым кученыт. Пурла могырышто Карел фронтын полкшо шоген, шолаште 3-шо Украин фронтын салтакше-влак верланеныт[38]. 9.45 жап годым Мавзолей ӱмбаке Иосиф Сталинын вуйлатымыж дене, ВКП РК Политбюрон йыжъеҥже-влак кӱзеныт. Парад ден командоватлыше, чевер йошкар коваште (чепрак) дене леведме, шем имньыште шинчыше Рокоссовский, Жуков деке ваштарешыже эрташ манын, войска-влак воктен верланен[4].

Курантын 10 шагатым кырымекыже, ош имньыште парадым вашлийше Георгий Жуков адъютантше-влак дене капка гыч лектын[17]. Южо серыме кагаз почеш, маршал шкежак пеш тошто кок йӱлам шуктен огыл: Кремльысе Спас башне капка гоч имне ӱмбалне эртен, вуйчиемжым кудашын огыл[42]. Мавзолей ончылно Жуков Рокоссовский дене вашлийын, Рокоссовский чумыргышо-влакын ямде улмышт нерген увертарен (рапортоватлен). Тиде жапыште площадь покшеке чумырымо семӱзгаче сар оркестр лектын, тудо Михаил Глинкын «Славься» патырле мурыжым йоҥгалтарен. Тидын деч вара войска-влак дене саламлалт эртымаш тӱҥалын. Трибунышто ты маршым Иосиф Сталин, Вячеслав Молотов, Михаил Калинин, Климент Ворошилов да Политбюроын моло йыжъеҥже-влак эскереныт. Войска-влакым эртымеке, Георгий Жуков мавзолейын трибунышкыжо кӱзен да мутым ойлен, «совет виктерын да ВКП(б)-ын лӱмжӧ да кӱштымыжӧ почеш» сарзе-влакым «немыч империализмым Кугу Сеҥымаш дене» саламлен[43]. Ойжым мучашлымеке, оркестр СССР гимным йоҥгалтарен, а каваште, кремльысе курал гыч 50 гана лӱйымӧ, артиллерий салют волгалтын[41].

Чылаже парадыште 35 325 еҥ лийын, нунын коклаште:

  • сержант да рядовой-влак — 31 116 еҥ,
  • офицер-влак — 2809 еҥ, тышке 249 генерал да 24 маршал ушнен,
  • чумырымо сар оркестрыште — 1400 еҥ лийын.

Чумырымо полк-влак

Сеҥыше-влакын пайремлын ошкылмыштым парадын командующийже Рокоссовский почын. Тудын почеш Йошкар площадь мучко Йошкар Армийын сарзе-музыкант тунемше-влакын Москосо 2-шо школыштын чумырымо барабанщик-влак рото эртен, тудын почеш — фронт-влакын чумырымо полкышт, нунын йӱдвел гыч кечывалвекыла верланымышт почеш: Карелийысын, Ленинградысын, 1-ше Прибалтийскийын, 3-шо, 2-шо да 1-ше Белорус, 1-ше, 2-шо, 3-шо да 4-ше Украин фронт-влакын полкышт, Сарзе-теҥыз флотын чумырымо полкшо[4]. 1-ше Белорус фронтын полкшо пелен Войско Польскийын представительже-влак посна колонно дене каеныт, нуным Войско Польскийын броня генералже Владислав Корчиц вуйлатен[44]. Фронт-влакын чумырымо полкышт ончылно фронт да армий-влакын командующийышт каеныт, Совет Ушем Герой-влак чапланыше часть да соединений-влакын тистыштым нумал наҥгаеныт[2]. Кажне чумырымо полклан оркестр посна маршым шоктен. 1-ше болгар армийын командующийже генерал-лейтенант Владимир Стойчев улыжат ик йотэл генерал лийын, кӧ совет генерал-влак дене пырля 3-шо Украин фронтын чумырымо полкшын колонныжым вуйлаташ правам сулен[45].

Чумырымо полклаш тӱрлӧ сарзывийын рядовойышт, сержантышт да офицерышт (тышке командный состават пурен, кажне полкышто тӱжем утла еҥ лийын) погалтыныт. Тистым нумалше-влак ассистент-влак дене пырля кажне фронтын кредалмаште утларак ойыртемалтше соединенийже ден частьшын сӧйлык 36 тистыжым нумал наҥгаеныт. ВМФ-ын чумырымо полкыштыжо (вице-адмирал Владимир Фадеевын командоватлымыже дене) Йӱдвел, Балтий да Шем теҥыз флот-влакын, Днепрысе да Дунайысе флотилийын сӧйлык морякышт лийыныт. Парадыш 1945 ий 9 майлан эше пашам ыштыше СССР Сарзе вийын шым фронтшын подразделенийже-влакым ушымо лийын огыл: Закавказскийыным, Мӱндыр Эрвелысыным, Забайкальскийыным да ПВО-н ныл фронтшыным — Касвелысыным, Рӱдӧ фронтыным, Кечывалвел-Касвелнысыным, Закавказскийыным. Тыгодымак Сеҥымаш Парадыште Кугу Ачамланде сар мучашлалтме деч ончычак шалатен колтымо кок фронтын — Карелийысын да 1-ше Прибалтийскийын — чумырымо полкышт ушненыт. Пийым ашныше Рӱдӧ сарзе-технике школ гыч 301 еҥ лийын[46]. Миным кычалше службо пий дене лийын[47]. СМИ увер почеш, парадыш ушнышо-влак коклаште Джульбарс лӱман служебный сапёр пий лийын, тудо сар ийлаште 7 тӱжем утла миным да 150 снарядым муын; парад годым сусыргымо деч эше тӧрланыдыме пийым Йошкар площадь мучко кительышт пыштен нумал наҥгаеныт[10] (варажым мифым кораҥдыме)[48][49].

Москосо гарнизонын частьлашкыже Обороно наркоматын, Сарзе академийын, сарзе да суворовский училище-влакын чумырымо полкыштым, чумырымо имне бригадым, артиллерий, юж-десант да танк часть да подразделений-влакым ушеныт[50].

Немыч тисте да штандарт-влак Мавзолей пырдыж воктен

Чумырымо полк-влак пеленышт кырен шалатыме гитлеровский часть ден соединений-влакын пеш шуко тистыштым, нунын коклаште эсогыл Гитлерын шкенжын штандартшымат конденыт. Нуным чылаштым Йошкар площадьыш нумал лукташ шотлан толын огыл. Кокшӱдым гына ойырен налыныт. Тушманын сӧйлык реликвийжым посна ойырымо рото нумал наҥгайышаш улмаш. Кутырен келшеныт: рото нуным изиш таен, шовычыштым мландыш изиш тӱкыде, нумал кая да вара ятыр лу тӱмырын писын кырыме йӱкеш Ленин Мавзолей воктеке кудалта… Мавзолей воктеке пу кӱварыш, нуно шке тӱкнымышт дене Йошкар площадьын шнуй кӱжым ынышт йыгыжтаре манын.

— Генерал Сергей Штеменкон шарналтымыж гыч[51]

Чумырымо полк-влакын ошкылмыштым салтак-влак колонно мучашлен, нуно кырен шалатыме немыч соединений-влакын ӱлык волтымо 200 тисте ден штандартыштым нумалыныт. Нине тисте-влакым 80 тӱмырын пеш писын кырыме йӱкышт почеш Мавзолей воктелан кудалтме[41]. Рончымо LSSAH лейбштандарт 1935 ийысе тошто образецан лийын (кызытсе жапыште тудын шовычшо ФСБ-ын архивыштыже посна аралалтеш). Тисте-влак коклаште коло наре кайзерын, утларакшым кавалерий гыч, лийын, тыгак НСДАП партийын, Гитлерюгендын, Паша фронтын флагышт да молат лийыныт[36] (чыла нуно ЦМВС-ыште аралалтыт). «Лейбштандарт СС Адольф Гитлер» СС-ын 1-ше танк дивизийжын икымше штандартшым НКВД-н Дзержинский лӱмеш дивизийже гыч Фёдор Легкошкур кудалтен[52][53]. Церемоний дене кугурак лейтенант Дмитрий Вовк командоватлен[47].

Немыч соединенний-влакын 900 утла тисте да штандартше кокла гыч Йошкар Армийын Рӱдӧ тоштерыштыже 500 наре тыгай тисте аралалтын[52]. Нунын кокла гыч 100 утлажым 1950-ше да 1960-шо ийлаште ГДР-ыш пӧртылтымӧ. Икмыняр лу варажым Болгарий да Польшысо тоштерлаш логалын, а 1990-шо ийлаште эше лу наре тистым США-се тоштерлан пуымо[54].

Генерал С. М. Штеменкон ойлымыж почеш, кырен шалатыме тушманын тистыже-влакым парадыш нумал лукташ да нуным сеҥыше-влакын йол йымакышт кудалташ шонымаш Сталинын лийын. Тудым тыгак пеш кугу полководец Александр Суворов дечыт налын кертме[3][52]. Вес версий почеш, кудым «Тошто тошкалтышыш пычкемыш возеш» шке книгыштыже А. П. Чудаков ончыктен, немыч тисте-влакым Мавзолей дек кудалташ академик Е. В. Тарле темлен, тудо Римысе полководец-влакым примерлан конден[55].

Миф-влак

Сеҥымаш Парадын тиде эпизодшо дене икмыняр миф кылдалтын:

  • Ик миф почеш, тистым нумалше-влак, фашист-влакын тистышт дек йыгыжге улмыштым ончыкташ манын, шӱштӧ пижергым чиеныт[56]. Но кинохронике да фотографий-влак ончыктат: парадын чыла участникше гаяк пижерган лийыныт, ты шотышто совет тисте-влакым нумалше-влакат[57][58].
  • Вес миф почеш, Йошкар площадьым йыгыжгышке лукташ огыл манын, тистым пу кӱварыш кышкеныт. Но чынжым гын тудым асфальтан площадкыш кышкеныт[56][3].
  • Кумшо миф почеш, парад мучашлалтмек, тистым нумалше-влакын пижергыштым да пу кӱварым ола деч ӧрдыжтӧ йӱлалтыме, но тидлан нимогай пеҥгыдемдымаш уке[56][3].
  • Нылымше миф почеш, тисте-влак коклаште (чӱчкыдын пытартышлан манын ончыкталтеш) Мавзолей дек Андрей Власовын армийжын тистыжым кудалтме. Но тудо площадьыште трофейлык тисте-влак коклаште лийын огыл[3].

Сӧйлык технике

Парадын кумшо ужашыже сӧйлык техникым ончыктеныт. Чыла кугу калибран пулемёт-влакын, тыгак изи да кокла калибран орудий-влакын кудал эртымышт дене тӱҥалын. Варажым площадьыш 46, 76, 100 мм калибран танк ваштарешлык пушко-влак — ЗиС-3, БС-3, М-30 гаубице-влак, БМ-31-12 реактивный артиллерийын пусковой установкыжо-влак кудал лектыныт.

БМ-31-12 реактивный артиллерий машинан парадлык расчётшо парадыште

Артиллерийым ончымаш 120 гыч 305 мм марте кугу калибран орудий-влакын да Т-34 ден ИС-2 танк-влакын, СУ-76, СУ-100 да ИСУ-152 шке кайыше артиллерийский установко-влакын кудал лекмышт дене мучашлалтын. Парадыште союзник-влакын сарзе машинашт лийыныт, мутлан, «Студебеккер», «Додж» американ грузовик-влак да командирлык «Виллис» джип-влак. 50 минут жапыште площадьыште чумыржо 1850 единице сӧйлык техникым ончыктымо[47][41].

Парадын мучашлалтмыже

Сеҥымаш Парад кечывал гутлаште Семён Чернецкийын «Шочмо Эллан чап» маршыжым чумырымо оркестрын шоктымыж дене мучашлалтын. Таҥ ошкылмаш 122 минут шуйнен[10][59].

  • пехотын — 36 минут,
  • имне-влакын — 4 минут,
  • артиллерийын — 29 минут,
  • бронетехникын — 21 минут,
  • моло паша-влак — кодшо жап.

Парадыш ушнышо-влакын колоннышт, трибун воктеч эртымеке, площадьым коден кайышаш улыт улмаш — фронтовик-влаклан ончышо семын кодаш пуэн огытыл. Маршал-влак гына Мавзолей трибуныш кӱзеныт. Парадыш ушнышо-влак гыч шукышт Йошкар площадьыш кастене пӧртылыныт. Начар игечылан кӧра пашазе-влакын колонныштын палемдыме демонстрацийже лийын огыл. Тидыяк амалланак кӧра парадын южысо ужашыжым кораҥденыт — 216 самолёт аэродромлаште кодын[31].

Фейерверк

24 июнь кастене игече саемын. Пайремлык иллюминацийым чӱктымӧ лийын, Моском прожекторан вич оҥго авалтен: икымшыже Кремль йыр, кокымшыже Бульварный оҥго мучко, кумшыжо Садовый дене, нылымшыже вокзал-влак еда да визымшыже Йыр кӱртньӧ корно дене[60]. 11 шагат кастене зенитчик-влакын нӧлталмеме 100 аэростат гыч 20 тӱжем ракете чоҥештын лектын, а мландыште фейерверкым ыштыме[61]. Пайрем мучаште каваште «Сеҥымаш» орденын сӱретше улман шовычым волгалтарыме[11].

Эн Кӱшыл Тӱҥ командующийын Кӱштымашыже

Тиде ийын 24 июньышто действующий армийын, Сарзе-Теҥыз Флотын да Моско гарнизонын частьше-влакын сарзывийыштын Сеҥымаш парадышт парадыште лийше чыла сарзывийын сай вораҥмашыштым, чаткалыкыштым да строевой тунеммашыштым ончыктен.

Сеҥымаш парадын участникше-влаклан — маршал, генерал, офицер, сержант да рядовой-влаклан — таумутым ойлем.

Сеҥымаш парадым сайын ямдылымылан да вораҥдарымылан таумутым ойлем:

Москосо сарзе округын сарзывийжын командующийже да Моско олан гарнизонжын начальникше генерал-полковник Артемьевлан;

чумырымо полк-влакын командирыштлан:

Карелийысе фронтын — генерал-майор Калиновскийлан

Ленинградысе фронтын — генерал-майор Стученколан

1-ше Прибалтийский фронтын — генерал-лейтенант Лопатинлан

3-шо Белорус фронтын — генерал-лейтенант Кошевойлан

2-шо Белорус фронтын — генерал-лейтенант Эрастовлан

1-ше Белорус фронтын — генерал-лейтенант Рослыйлан

1-ше Украин фронтын — генерал-майор Баклановлан

4-шо Украин фронтын — генерал-лейтенант Бондаревлан

2-шо Украин фронтын — генерал-лейтенант Афонинлан

3-шо Украин фронтын — генерал-лейтенант Бирюковлан

Сарзе-Теҥыз Флотын Калык Комиссариатшын — вице-адмирал Фадеевлан.

— Эн Кӱшыл Тӱҥ командующий Совет Ушем Маршал И. Сталин

Парадыште лийше-влак

Кум степеньге Чап орденын кавалерже-влак — 1945 ий 24 июньысо Сеҥымаш Парадыште лийше-влак[62]
  1. Павел Азаров
  2. Леонид Бужак
  3. Николай Голубничий
  4. Николай Жаров
  5. Александр Журавлёв
  6. Иван Закомолдин
  7. Виктор Иванов
  8. Иван Иванов
  9. Илья Иванов
  10. Семён Иванов
  11. Семён Калаев
  12. Константин Калинин
  13. Виктор Камчугов
  14. Иван Клименко
  15. Георгий Кравцов
  16. Василий Кривуля
  17. Владимир Крыжановский
  18. Михаил Кузьменко
  19. Николай Кузнецов
  20. Илья Куприенко
  21. Василий Курлов
  22. Александр Кутепов
  23. Владимир Нехорошков
  24. Василий Новиков
  25. Ильяс Овезгельдиев
  26. Пётр Остапенко
  27. Василий Пипчук
  28. Александр Писклов
  29. Виктор Пичугов
  30. Шамсутдин Рафиков
  31. Иван Редок
  32. Степан Редька
  33. Степан Репкин
  34. Алексей Рогов
  35. Ян Розе
  36. Бадик Салихов
  37. Сергей Сивикьян
  38. Алексей Солод
  39. Дмитрий Сорокин
  40. Николай Сухих
  41. Михаил Трубачёв
  42. Лев Ходанович
  43. Алексей Цаплин
  44. Иван Чабанов
  45. Иван Чебуркин
  46. Владимир Шабанов
  47. Сергей Щалашов
  48. Гавриил Шамин
  49. Григорий Шекера
  50. Кузьма Шестаков
  51. Сергей Шишов
  52. Иван Шмея
  53. Николай Щеканов

Семым йоҥгалтарымаш

Таҥ ошкылмашым Москосо гарнизонын чумырымо духовой оркестрже сем дене ужатен, а тудым ямдылыме пашам генерал-майор Семён Чернецкий вуйлатен. Музыкальный коллективыште Москосо сарзе училище-влакын, Йошкар Армий ден НКВД-ын сарзе частьше-влакын 38 оркестрышт гыч шоген. Чумырымо оркестрыште 1220 музыкант шотлалтын да тудым 50 капельмейстер вуйлатыме дене шоктен. Парадыште 1313 музыкант лийын, нунын кокла гыч эн изижлан 13 ий улмаш[63].

Репертуар 1945 ий 5 июньлан пеҥгыдемдаш ямде лийын. Мучашлык лаштыкыш 36 композиций пурен, тыштак СССР-ын Гимнже, фанфар-влак да тӱмыр кырымаш лийыныт[64]. Пайремыште йоҥгалтше коло произведенийым генерал-майор Чернецкий шке возен. Оркестр икмыняр тошто руш маршым шоктен, ты шотышто кум гана — XVIII курымысо «Тошто егерь маршым». Сеҥымаш Парадыште тыгак Михаил Глинкан «Иван Сусанин» оперыж гыч «Чаплане» хор йоҥгалтын[65].

Эн Кӱшыл Тӱҥ командующийлан докладым ыштыме деч вара икымше композиций семын дирижёр Василий Агапкинын вуйлатымыж дене Москосо парадлык фанфар йоҥгалтын. Парад 2-шо Моско музыкантлык тунемше-влакын школыштын рота тӱмырзӧ ротыштын тӱмырым кырымышт дене тӱҥалын. Кажне чумырымо полк шкенжын сарзе маршыж почеш эртен. Кавалерийын эртымыже годым Чернецкийын «Кавалерийын йорталтымыже» маршыже йоҥген[66][21]. Парад «Шочмо Эллан чап» марш дене мучашлалтын. Чыла музыкант ден капельмейстерлан таумутым ойлымо[67].

Кинош войзымаш

Сеҥымаш Парадым 100 утла оператор да фотокорреспондент войзен. Кинооператор-влак Йошкар площадьын да лишыл зданий-влакын тӱҥ ончышаш точкалаштыже верланеныт. Тиде событийлан тыгаяк лӱман документал фильм пӧлеклалтын, тудо СССР-ыште икымше тӱсан фильм кокла гыч ик эн икымше лийын. Ошкыл эртымым трофейлан налме тӱсан немыч плёнкыш возымо, тудым, фильмын тӱсан вариантшым писынрак лукташ манын, Берлиныште монтироватлаш да йӱкаҥдаш шоненыт. Документал фильм-влакын Рӱдӧ студийже тыгак шем-ош вариантым ыштен[21][68].

Йошкар площадьыште Сеҥымаш парад нерген киноленте, 1945 ий

Немыч тисте-влакым кышкаш палемдалтеш манын, оператор-влак пален огытыл, да тиде кадр фильмыш вучыдымын логалтын. «Аклаш лийдыме исторический кадр йӧршешат лийын ок керт ыле. Немыч тисте-влакым Мавзолей дек кудалат манын, оператор кокла гыч нигӧ ончылгоч пален огыл. Объективым ассистент савырен шуктен, но кадрыш журналист-влакын вуйышт логалын. Плёнкым ондак локтылалтмылан шотленыт, а вара фильмыш клеитленыт», — ик оператор, Семён Школьников, шарналтен[69]. Войзымо материалын ужашыжым йӱрлан кӧра локтылалтшыш лукмо. Тылеч посна, кадрыш 1-ше Прибалтийский фронтын чумырымо полкшо ончылно армий генерал Баграмян да 4-ше Украин фронтын чумырымо полкшо ончылно армий генерал Андрей Ерёменко логалын огытыл. Нуным пеш вашке посна уэш войзаш пернен: иктыжым — Краковышто, весыжым — Ригыште. «Сеҥымаш Парад» фильмым ик арня гыч Кремльыште петырыме ончыктымаште Сталинлан темленыт. Ямде картиным уло эл мучко ончыктеныт[70].

Возымын оригиналже-влак РГАКФД-ыште аралалтыт. 2004 ийыште фильмым ачалыме (йыгалтын локтылалтше вер-влакым кораҥдыме, тӱсым уэш ыштыме) да копийым у плёнкеш луктыныт[70]. Парадын цифраҥдыме тӱрыс версийжым 2020 ий 9 майыште «Сеҥымаш» телеканалыште икымше гана ончыктымо. Тудым Игорь Кириллов, Анна Шатилова да Дина Григорьева йӱкаҥденыт[1].

Кремльыште приём

Таҥ ошкылмаш деч вара вес кечын, 25 июньышто, Сеҥымаш Парадыште лийше-влак лӱмеш правительстве приёмым эртарен, тушто тӱжем утла еҥ лийын. Мероприятийым 5 шагат кастене палемдыме, но уна-влак ончычак толаш тӱҥалыныт. Георгиевский залыште Сталинын вуйлатымыж дене кӱлешан кугыжаныш пашаеҥ-влаклан ӱстел-влакым погымо. Офицер да салтак-влакым Грановитый палатыште вашлийыныт. Участник-влаклан французский йошкар аракам да американ виским темленыт. Ӱстембал приборлаште сорла ден чӧгыт сӱрет лийын. Ужшо-влак шарналтеныт: улшо-влакым Москон эн сай ресторанлаж гыч официант-влак обслуживатленыт[71].

Икра зернистая, паюсная, расстегайчики, балык, сельдь с гарниром, шамая копченая, севрюга заливная, ростбиф, ветчина, галантин, салат оливье, салат весна, огурцы, редис, сыр, масло, тосты, шампиньоны, цветная капуста, спаржа, нельма в белом вине, баранина жареная с картофелем, индейки и цыплята жареные с салатом. Десерт клубничный, мороженое, кофе, фрукты, миндаль, ликеры[72].Из меню 25 июня 1945 года

.

1945 ийысе вес парад-влак

1945 ийыште 24 июньысо тӱҥ пайремле таҥ ошкылмаш деч посна эше ныл парадым эртарыме. Эн икымшыже совет сарзывийын 1945 ий 4 майыште Бранденбург капка да рейхстаг воктене эртымыже лийын, тудым Берлинын сарзе комендантше генерал-полковник Николай Берзарин приниматлен[73]. Берлинысе кокымшо парад ынде 7 сентябрьыште Георгий Жуковын темлымыже почеш эртен: союзный сарзывий Бранденбург капка воктенсе площадьыште Японийын капитуляцийже да Кокымшо тӱнямбал сар мучашлалтме лӱмеш маршироватленыт. Кажне союзный наций деч тӱжем наре еҥан чумырымо полк да бронетанк часть-влак ончыкталтыныт. Сарзе-юж да сарзе-теҥыз вий парадыште лийын огытыл[74]. Жуков деч посна, парадым американ генерал Дуайт Эйзенхауэр, британ фельдмаршал Бернард Монтгомери да француз генерал Жан де Тассиньи приниматленыт[75][76][77]. Совет сарзывийын кумшо парадше 16 сентябрьыште Китайысе Харбиныште эртен да тыгак Японийым сеҥыме лӱмеш лийын. Сарзыслужышо-влак полевой формо дене лектыныт, колонным танк да САУ мучашленыт. Мӱндыр Эрвел парад дене артиллерий генерал-лейтенант Константин Казаков командоватлен, а генерал-полковник Афанасий Белобородов приниматлен[76].

Моло Сеҥымаш парад-влак

Тӱҥ статья: Сеҥымаш парад Москваште

СССР-ын историйыштыже Йошкар площадьыште эртыше кок парад поснак кӱлешан улыт: 1941 ий 7 ноябрьыште сар Москваште да 1945 ий 24 июньышто. Тылеч вара сарзе Сеҥымаш Парад-влакым лӱмгечан 1965, 1985 да 1990 ийлаште эртарыме. СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын 1945 ий 8 майысе «9 майым сеҥымаш пайремлан увертарыме нерген» Указше дене 9 май пашам ыштыдыме пайрем кечылан увертаралтын. 1947 ий 23 декабрьысе Указ дене 9 майым паша кечылан увертарыме. 1965 ий 26 апрельысе Указ дене Сеҥымаш Кече уэш каныш кече лийын. Кужу кӱрылтыш деч вара Сеҥымашын 40-ше идалыкше лӱмеш парад 1985-ыште лийын, Йошкар площадь дене Сеҥымаш Тистым нумал наҥгаеныт. Вес парадым 1990-ыште ыштыме да СССР шаланыме деч вара 1995-ше марте эртарыме лийын огыл[78][79][8].

Йошкар площадьыште ветеран-влакын парадышт, 1995 ий

Сеҥымашын 50-ше идалыкше лӱмеш лӱмгечан парад 1995-ыште лийын. Тудо кок ужаш гыч шоген: Йошкар площадьыште ветеран да тыл тылыште лийше-влакын парадышт да Поклонный курыкышто Москосо гарнизонын сарзе техникан сарзывийжын парадше. Таҥ тошкал эртымаште чумыржо 4939 еҥ лийын, нунын коклаште 487 Совет Ушем Герой, ныл Россий Герой да Чап орденын 109 тӱрыс кавалерже. Таҥ ошкылмаш дене армий генерал Владимир Говоров командоватлен, а СССР маршал Виктор Куликов приниматлен. Сеҥымаш Тистын копийжым кок гана Совет Ушем Герой, отставкысе авиаций генерал-полковник Михаил Одинцов нумал наҥгаен. Парадыште шке сарзе тистышт дене лу фронт гыч чумырымо полк-влакым ончыкталтыныт, нуно шке радамлалтмыштым 1945 ийысе семынак ыштеныт. Лу кече гыч, 1995 ий 19 майыште, «Совет калыкын 1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Сеҥымашыжым курымаҥдыме нерген» федерал законым лукмо, тудын почеш Сеҥымаш парадым кажне ийын 9 майыште эртараш тӱҥалыныт. Мавзолейым трибун семын 1996-ыште пытартыш гана кучылтыныт, ик ий гыч тудын воктен парад жаплан лӱмын трибуным чоҥаш тӱҥалыныт. 2008 ий гыч парадште неле сарзе технике уло[2][8].

Сеҥымашын 70-ше идалыкше лӱмеш сарзе парад, 2015 ий
Россий Банкын «Кугу Ачамланде сар» серий гыч оксаже, Сеҥымашын 50-ше идалыкшылан ыштыме, 1995 ий

2007 ийыште регламентым пеҥгыдемдыме. Сеҥымаш парад кажне ийын 9 майыште 10 шагат эрдене Сеҥымаш Тистым да Российын кугыжаныш флагшым нумал лекме дене тӱҥалеш. Тиде жапыштак Спас башньын капкаж гыч парадым приниматлыше обороно министр кудал лектеш, тудым парадын командующийже вашлиеш да министрлан сарзывийын ямде улмыж нерген докладыватла. Варажым Москосо гарнизонын сарзывийжым ончен эртымаш тӱҥалеш, тудын деч вара «Чаплане» композиций йоҥгалтеш (2010 ийыште гына тиде сем парад мучаште оркестр лекшаш годым йоҥгалтын). Сем йоҥгымаш деч вара парадыште улшо-влак да ончышо-влак дек мутшо дене президент мелын лиеш, тудо тыгак Сарзе вийын Эн Кӱшыл тӱҥ командующийже улеш. Варажым артиллерий салютын залпше почеш элын гимнжым шоктат, тудын деч варажым сарзывий да сарзе технике эрташ тӱҥалеш. Парадын кульминацийже семын сарзе самолёт да вертолёт-влакын южышто ончыктымашышт улеш, авиаций технике Йошкар площадь ӱмбалне кавам Россий кугыжаныш флагын тӱслашкыже чиялта. Мероприятийым вияш эфирыште тыгай телеканал-влак транслироватлат: Икымше канал, Россия-1, НТВ, Визымше канал, Мир, РЕН ТВ, ТВ Центр, Москва 24, Россия-24 да «Шӱдыр»[80][81].

1945 ийысе парадым шарнымаш

  • 1994 ий июньышто Москвасе Йошкар площадьыште 1945 ий 24 июньышто лийше Парадын участникше-влакын ушемыштым регистрироватлыме, тудын председательже отставкысе полковник Валентин Привалов лийын. Саде ийынак тиде парадын участникшын знакшым ышташ конкурс увертаралтын: ончыкылык знак «тугай лийшаш: нимогай сарзе вийжат ӧпкелалтшаш огыл»[82]. Союзын атрибутшо семын оҥыш пижыктыме знакым да парадын участникшын удостоверенийжым пеҥгыдемдыме[83].
  • Россий Банк 1995 ий 21 апрельыште 2 теҥге номиналан «СЕҤЫМАШ ПАРАД 24. 06.45» шарныктыш оксам луктын[84].
  • Казахстанысе Алма-Ата олаште Абай проспект воктен 24 июнь урем уло, тудым икымше Сеҥымаш парад лӱмеш манме[85].
  • Тӱрлӧ жапыште Йошкар площадьыште лийше Парад сӱретан почто маркым лукмо. Мутлан, Сеҥымаш Кечылан пӧлеклалтше икымше совет почто маркылаште сюжет семын Москосо пайрем салют, Кремльын Спас башньыжын фоныштыжо Совет армийын салтакшын сӱретше да 1945 ий 24 июньысо Сеҥымаш парад лийыныт[86].
  • 2020 ий 24 июньышто Кугу Ачамланде сарыште сеҥымашын 75-ше идалыкше лӱмеш лӱмгечан сарзе парад Йошкар площадьыште лийын, тудым Владимир Путинын лӱмын указше дене коронавирусын пандемийжылан кӧра 9 май гыч кусарыме лийын. 24 июнь кечым пашам ыштыдымылан палемдыме[87].
  • СССР-ын почто маркыже, 1946 ий

    СССР-ын почто маркыже, 1946 ий

  • СССР-ын почто маркыже, 1946 ий

    СССР-ын почто маркыже, 1946 ий

  • Георгий Жуков Сеҥымаш парадым приниматла. Российын почто маркыже, 1995 ий

    Георгий Жуков Сеҥымаш парадым приниматла. Российын почто маркыже, 1995 ий

  • Посна батальонын сарзыже-влак Сеҥымаш парадыште. Белоруссийын почто маркыже, 2015 ий

    Посна батальонын сарзыже-влак Сеҥымаш парадыште. Белоруссийын почто маркыже, 2015 ий

Палемдымаш

Умылтарымаш
Важ
  1. ↑ 1 2 Логотип YouTube Исторический Парад Победы 24 июня 1945 года. Полная версия
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Парад Победы 24 июня 1945 года — триумф народа-победителя. Министерство обороны Российской Федерации. Тергыме кече: 12 шорыкйол 2022. Архивлыме 4 шорыкйол 2022 ий.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Виктор БАРАНЕЦ. Фашистские знамёна у стен Кремля бросали, как старые веники (руш.). kp.ru (7 ага 2015). Тергыме кече: 13 теле 2021. Архивлыме 24 шорыкйол 2022 ий.
  4. ↑ 1 2 3 4 Парад Победы 24 июня 1945 года. Еncyclopedia.mil.ru. Министерство обороны Российской Федерации. Тергыме кече: 22 вӱдшор 2024.
  5. ↑ Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg Парад в Москве 9 мая 1965 года. The Moscow Victory day parade 1965 / History Lab. Footage [HD 1080p]
  6. ↑ Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg Парад на Красной площади в Москве, посвященный 40-летию Победы (1985)
  7. ↑ Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg Военный парад на Красной площади в честь 45-летия Победы в Великой Отечественной войне (1990)
  8. ↑ 1 2 3 История парадов Победы на Красной площади - ТАСС, <https://tass.ru/info/8263547>. Тергыме: 22 вӱдшор 2024. 
  9. ↑ Logo YouTube por Hernando (2005-2011).svg Исторический парад на Красной площади в честь 50-летия Победы в Великой Отечественной войне (1995)
  10. ↑ 1 2 3 4 Андрей Сидорчик. 122 минуты славы. 10 фактов о Параде Победы 1945 года. Аргументы и Факты (24 пеледыш 2015). Архивлыме 12 кылме 2018 ий.
  11. ↑ 1 2 3 Парад Победы в Москве на Красной площади 24 июня 1945 года. РИА Новости (24 пеледыш 2013). Архивлыме 21 сорла 2019 ий.
  12. ↑ Б.Г. Арбеков. Москва - Кенигсберг - Парад Победы. — Тверь: Творческое объединение "Книжный клуб", 2010. — 231 с. — ISBN 978-5-903830-23-7.
  13. ↑ 1 2 Жуков, 2010, с. 418.
  14. ↑ 1 2 Абулова, 2010, с. 9.
  15. ↑ 1 2 3 Сергей Девятов, Юрий Борисёнок, Ольга Кайкова. Как Сталин "попал под лошадь". Родина (24 пеледыш 2023).
  16. ↑ ФСБ обнародовала архивные документы, связанные с Парадом Победы 1945 года - ТАСС, <https://tass.ru/obschestvo/8785119>. Тергыме: 22 вӱдшор 2024. 
  17. ↑ 1 2 Парад Победы в Москве на Красной площади 24 июня 1945 года, 2013-06-24, <https://ria.ru/20130624/944895863.html>. Тергыме: 22 вӱдшор 2024. 
  18. ↑ 1 2 Позднякова, Мария, Особый Парад. Как Сталин падал из седла, а ружья забивали солидолом, <https://aif.ru/society/history/osobyy_parad_on_dlilsya_2_chasa_i_9_minut?from_inject=1>. Тергыме: 22 вӱдшор 2024. 
  19. ↑ Ещенко, 2000, с. 25.
  20. ↑ Ещенко, 2000, с. 13.
  21. ↑ 1 2 3 4 5 6 Олег Горюнов. 70 лет спустя: неизвестные подробности первого Парада Победы. ТК «Звезда» (9 ага 2015). Архивлыме 23 пеледыш 2017 ий.
  22. ↑ 1 2 Варенников, 2005, с. 472.
  23. ↑ 1 2 3 Абулова, 2010, с. 10.
  24. ↑ Исторический марш: как проходил парад Победы в июне 1945-го. Официальный портал Мэра и Правительства Москвы (24 сӱрем 2020).
  25. ↑ 1 2 Жуков, 2010, с. 420.
  26. ↑ ПРИКАЗ Верховного Главнокомандующего от 22 июня 1945 года. Музей ЦСДФ. Тергыме кече: 22 вӱдшор 2024.
  27. ↑ Жуков, 2010, с. 419—420.
  28. ↑ Штеменко, 1984, с. 252.
  29. ↑ Кардашов, 1984, с. 429.
  30. ↑ 1 2 Леонид Репин. Знамя, водружённое над рейхстагом, по Красной площади не пронесли. Комсомольская правда (10 пеледыш 2010). Тергыме кече: 28 теле 2018. Архивлыме 9 идым 2019 ий.
  31. ↑ 1 2 Левтов, 2005, с. 129.
  32. ↑ 1 2 Главархив публикует документы о Параде Победы 24 июня 1945 года. Официальный портал Мэра и Правительства Москвы (24 пеледыш 2022).
  33. ↑ 1 2 Златоустовские клинки на параде Победы. Русский топ (9 ага 2020).
  34. ↑ Иван Баграмян. Так шли мы к победе. — Вече, 2015. — 576 с. — ISBN 978-5-4444-3046-0.
  35. ↑ Дементьев, 2005, с. 15.
  36. ↑ 1 2 Список трофейных знамён, отобранных на парад, утверждённый полковником Передельским 21.06.1945 г. (документы Центрального архива Минобороны России). Документы интернет-портала Минобороны России РФ. Тергыме кече: 14 теле 2021. Архивлыме 14 теле 2021 ий.
  37. ↑ Кардашов, 1984, с. 427.
  38. ↑ 1 2 Лев Колодный. Парад Победы в 1945 году провели с таким размахом, какого ещё никто не видывал. Московский комсомолец (31 ӱярня 2015). Архивлыме 22 идым 2019 ий.
  39. ↑ Рокоссовская, 2015, с. 35.
  40. ↑ Вещевой фонд. Центральный музей Вооруженных Сил Российской Федерации. Тергыме кече: 22 вӱдшор 2024.
  41. ↑ 1 2 3 4 Абулова, 2010, с. 11.
  42. ↑ Сергей Девятов. Возвращение кремлёвских святынь. Православие.ru (29 ӱярня 2016). Архивлыме 26 теле 2017 ий.
  43. ↑ Речь маршала Г. К. Жукова. Ruskline.ru (24 пеледыш 2020).
  44. ↑ Евгений Антонюк. Почему Сталин не участвовал в первом Параде Победы и другие неизвестные детали церемонии 24 июня 1945 года. Life.ru (24 пеледыш 2020).
  45. ↑ СВЭ, 1978, с. 215.
  46. ↑ Дроздовский, 2005, с. 14.
  47. ↑ 1 2 3 Родина, 2015, с. 42.
  48. ↑ Парад Победы / Moscow Victory Parade Of 1945 (1945) фильм смотреть онлайн - YouTube. Тергыме кече: 24 шыжа 2019. Архивлыме 6 шорыкйол 2020 ий.
  49. ↑ Мединский: легендарный пес Джульбарс не участвовал в Параде 1945 года (руш.). РИА Новости (20200615T1413). Тергыме кече: 29 пеледыш 2020. Архивлыме 29 пеледыш 2020 ий.
  50. ↑ Огонёк, 2015, с. 26—27.
  51. ↑ Хрестоматия, 2015, с. 278.
  52. ↑ 1 2 3 «Штандарт Гитлера — тяжелый». Как знамёна Третьего Рейха бросали к Мавзолею. Аргументы и факты (9 ага 2020). Тергыме кече: 26 теле 2021. Архивлыме 25 теле 2021 ий.
  53. ↑ Сергей Девятов, Юрий Борисёнок, Ольга Кайкова. Звездный час сержанта Легкошкура. Родина (24 пеледыш 2023).
  54. ↑ Свен Келлерхофф. Впечатляющее осквернение знамен вермахта Сталиным. Die Welt. Иносми (17 идым 2016). Тергыме кече: 26 теле 2021. Архивлыме 25 теле 2021 ий.
  55. ↑ А. П. Чудаков. Встреча друзей // Ложится мгла на старые ступени. — Олма-Пресс, 2001. — ISBN 5-224-03217-2.
  56. ↑ 1 2 3 70 лет спустя: неизвестные подробности первого Парада Победы. Телеканал «Звезда» (9 ага 2015). Тергыме кече: 13 теле 2021. Архивлыме 13 теле 2021 ий.
  57. ↑ Victory parade in colour (1945). Тергыме кече: 13 теле 2021.
  58. ↑ Логотип YouTube Парад Победы / Moscow Victory Parade Of 1945 (1945)
  59. ↑ Родина, 2015, с. 39.
  60. ↑ Абулова, 2010, с. 12.
  61. ↑ Варенников, 2005, с. 477.
  62. ↑ Словарь, 2000.
  63. ↑ Черток, 2015, с. 1—2.
  64. ↑ Ещенко, 2000, с. 91.
  65. ↑ Черток, 2015, с. 3—4.
  66. ↑ Музыка парада 1945 г. Министерство обороны Российской Федерации. Медиатека. Архивлыме 2 шорыкйол 2019 ий.
  67. ↑ Черток, 2015, с. 4.
  68. ↑ Логотип YouTube Документальный фильм «Парад Победы», 1945
  69. ↑ Парад Победы 1945 года. www.rg.ru. Тергыме кече: 22 вӱдшор 2024.
  70. ↑ 1 2 Елена Колоскова. Парад Победы 24 июня 1945 года. Российский исторический журнал «Родина». Тергыме кече: 10 шорыкйол 2019. Архивлыме 25 сорла 2020 ий.
  71. ↑ Маркова Г. А. Большой Кремлёвский дворец. — М.: Московский рабочий, 1975. — 143 с.
  72. ↑ Ева Меркачева. От салюта до салата: тайны приёмов в Кремле в честь Победы. Московский комсомолец (24 ага 2015). Тергыме кече: 10 шорыкйол 2019. Архивлыме 10 пургыж 2018 ий.
  73. ↑ Ожившая плёнка: RT публикует эксклюзивные цветные кадры времён Второй мировой войны. RT (4 ага 2021).
  74. ↑ Жуков, 2010, с. 422—423.
  75. ↑ Евгений Антонюк. Забытый парад. Почему парад 1945 года в Берлине не стал главным парадом Победы. Life.ru (7 идым 2020).
  76. ↑ 1 2 Аверченко, 2010, с. 17.
  77. ↑ Варенников, 2005, с. 478—479.
  78. ↑ Вячеслав Старцев. 11 малоизвестных фактов о легендарном параде 24 июня 1945 года. Ветеран Белово (14 ага 2018). Тергыме кече: 11 шорыкйол 2019. Архивлыме 18 сорла 2020 ий.
  79. ↑ [http://base.garant.ru/198106/ Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 мая 1945 г. "Об объявлении 9 мая Праздником Победы"]. С изменениями и дополнениями от: 23 декабря 1947 г., 26 апреля 1965 г. (руш.). base.garant.ru. Тергыме кече: 26 пеледыш 2020. Архивлыме 18 шорыкйол 2012 ий.
  80. ↑ Регламент парада Победы в Москве. Досье. ТАСС (8 ага 2018). Тергыме кече: 11 шорыкйол 2019. Архивлыме 5 сорла 2018 ий.
  81. ↑ День Победы: история военных парадов. ТАСС (8 ага 2015). Тергыме кече: 11 шорыкйол 2019. Архивлыме 7 шыжа 2020 ий.
  82. ↑ Левтов, 2005, с. 134.
  83. ↑ Дроздовский, 2005, с. 20.
  84. ↑ Парад Победы в Москве (маршал Жуков на Красной площади в Москве). Банк России. Тергыме кече: 19 теле 2021. Архивлыме 19 теле 2021 ий.
  85. ↑ Маленький символ большого события: что известно об улице 24 июня в Алматы - фото. Sputnik (24 пеледыш 2020). Архивлыме 4 ӱярня 2021 ий.
  86. ↑ День, вошедший в века // Календарь филателиста на 1974 год. — М.: Связь, 1973. — 6—12 мая.
  87. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 29.05.2020 г. № 345. О проведении военных парадов и артиллерийского салюта в ознаменование 75-й годовщины Победы в Великой Отечественной войне 1941 – 1945 годов и Парада Победы 24 июня 1945 г. Kremlin.ru (29 ага 2020). — «3. Объявить 24 июня 2020 г. нерабочим днем с сохранением за работниками заработной платы.» Тергыме кече: 4 сӱрем 2020. Архивлыме 4 сӱрем 2020 ий.

Литератур

  • Абулова Е. А. Звёздный час Родины // Вестник ПГЛУ : журнал. — 2010. — № 1. — С. 9—12.
  • Аверченко С. В. Парад Победы в Харбине 16 сентября 1945 года // Военно-исторический журнал : журнал. — 2010. — № 9. — С. 17—19. — ISBN 0321-0626.
  • Арбеков Б. Г. Москва — Кёнигсберг — Парад Победы. — Тверь: Творческое объединение «Книжный клуб», 2010. — 231 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-903830-23-7.
  • Бернаскони Е. Из окопов на парад, на Красную площадь // Эхо планеты. — 2005. — № 24—30 июня (№ 26). — С. 34—37.
  • Варенников В. И. Парад Победы. — М.: Вагриус, 2005. — 542 с. — 5000 экз. — ISBN 5-9697-0066-5.
  • Дементьев А. Легенды легендарного парада // Аргументы и Факты : газета. — 2005. — № 25.
  • Жуков Г. К. Воспоминания и размышления. — 14-е изд. — М.: Воениздат, 2010. — 480 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-203-02089-5.
  • Кавалеры ордена Славы трёх степеней. Краткий биографический словарь. — М.: Военное издательство, 2000.
  • Кардашов В. И. Рокоссовский. — 4-е изд. — М.: [Молодая гвардия, 1984. — 446 с. — (ЖЗЛ). — 100 000 экз.
  • Logo-bie.svg Колоскова Е. Это было снято. Это было свято // Родина : журнал. — 2015. — № 6. — С. 50—52.
  • Лебедева Е. В августе 45-го // Родина : журнал. — 2007. — № 8. — С. 125—129.
  • Маркова Г. А. Большой Кремлёвский дворец. — М.: Московский рабочий, 1975. — 143 с. — 30 000 экз.
  • Парад Победы / сост. Е. А. Дроздовский, Н. Н. Михайлов. — Тверь: ГЕРС, 2005. — Т. 1. — 36 с. — 999 экз.
  • Парад Победы. Жизни и судьбы. — Тверь: ЗАО «Хлеб», 2005.
  • Парад Победы // Огонёк : журнал. — 2015. — № 17—18. — С. 26—27.
  • Парад Победы // Объекты военные — Радиокомпас / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — С. 215. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 6).
  • Logo-bie.svg Парад Победы 24 июня 1945 года // Родина : журнал. — 2015. — № 6. — С. 36—43.
  • Парад Победы. Сквозь годы памяти и судьбы поколений / редактор В. Е. Левтов. — СПб.: Лик, 2005. — Т. 1. — С. 179.
  • Парад Победы // Великая Отечественная война, 1941—1945: энциклопедия для школьников / сост. И. Дамаскин, П. Кошель. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2000. — С. 384—392.
  • Парад победителей, 1945—1985: сборник / сост. А. Д. Давыдов. — Днепропетровск, 1985. — 110 с.
  • Победители: Парад Победы 24 июня 1945 г. / редактор В. С. Ещенко. — М.: Церера, 2000. — 480 с. — 5000 экз. — ISBN 5-89710-010-1.
  • Logo-bie.svg Рокоссовская А. «После парада бабушке пришлось распарывать маршальский мундир...» // Родина : журнал. — 2015. — № 6. — С. 34—35.
  • Сто военных парадов / под ред. ген.-полк. К. С. Грушевого. — М.: Воениздат, 1974. — 264 с. — 50 000 экз. экз.
  • Хрестоматия по истории Великой Отечественной войны / сост. Е. В. Лебединская. — М.-Берлин: Директ-Медиа, 2015. — 302 с. — ISBN 978-5-4475-4082-1.
  • Черток М. Музыка парада победы // Музыкальная академия. — 2015. — № 2. — С. 1—5.
  • Штеменко С. Парад Победы // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 2.
  • Штеменко С. М. Парад Победы // Война. Народ. Победа. 1941-1945. Статьи. Очерки. Воспоминания. В четырёх книгах. Военный парад : сб.. — 1984. — Т. 1. — С. 9.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Сеҥымаш_парад&oldid=1232101" гыч налме