У Торъял кундем

Район
У Торъял кундем
Флаг[d] Герб
57°05′00″ с. ш. 48°40′00″ в. д.
Эл	Россий
Адм. рӱдӧ	У Торъял
Историй да географий
Ыштыме кече	1924
Кумдык	920,09
Шагат ӱштӧ	MSD[d] да UTC+3:00[d]
Калык чот
Калык чот	▼13 767 еҥ (2021)
Цифран идентификатор
Телефон код	83636
Официал сайт
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

У Торъял кундем, У Торъял район (руш. Новоторъя́льский райо́н) — Марий Эл республикысе муниципал район. Административ рӱдер — У Торъял ола сынан посёлко.

Географий

Марий Элын йӱдвел-эрвелныже верланен. Йӱдвелне Виче велын Пыжанъю кундем (Пижанский район) да Кукарка кундем (Советский район) дене, эрвелне Шернур кундем дене, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне У Роҥго да Кужэҥер кундемла дене, касвелне — Оршанке кундем дене пошкудылана. Тыге картыште ончалаш гын, ты Киров областьынат да Марий Элынат икгай лӱман район-влак улыт — «Советский район», мо оҥай нуно ваш-ваш пошкудо улыт.

Кундем кумдык 920 км² (але 92009 га)-ыш шуеш.

Вӱд

Кундемыште 1043 га вӱд айла, куп-влак — 117 га наре. Кундем гоч Лемде, Толман да Шӱкшан эҥер-влак йогат.

Чодра

Кугу чодра уке, но изи куэр, шопкер, кожла-влак улыт, марий кӱсото-влак — 12230 га-ште верланеныт.

Эртымгорно

1920 ий марте У Торъял кундемын мландыже Вятский губернийысе Уржум да Яраҥ уездлашке пурен. Марий автономий областьым чоҥымеке, кызыт У Торъял кундемыш пурышо илмывер-влак тунам Сернурский кантоныш ушненыт. 1924 ийыште Новоторъяльский кантон чоҥалтын. РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын кӱштыкшӧ почеш 11 Ӱярня 1959 ийыште Пектубаевский районным пытареныт да тудын илмывер-влакше тӱҥ шотышто Новоторъяльский районыш пуреныт.

РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш 1 Пургыж 1963 ийыште у административлымаш системе почеш Марий АССРыште 7 ялозанлык район ышталтын. Новоторъяльский районым пытареныт, тудын мландыже Советский районыш ушнен.

4 Ӱярня 1964 ий РСФСР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш Новоторъяльский районым угыч илаҥдареныт.

Калык

1 Шорыкйол 2005 ийысе шотлымаш почеш кундемысе 147 илымверыште 18 100 еҥ илен.

Административ шеледымаш

Ял-влак

• Куэръял
• Лодакэҥер
• Кугу Лумарий
• Кузнеч
• Кем сола
• Алисола (Алеево)

Экономика

Ялозанлык

Кундемыште 2 ял озанлык предприятий шотлалтеш:

• «Первое мая»
• «Авангард»

Культура да образований

Тӱвыра тӧнеж-влак:

• ялысе книгагудо-влак.
• районысо тоштер.
• культур да каныш рӱдер.

Туныктымо учреждений-влак:

• 6 школ.
• 10 йочасад.
• Йоча усталык пӧрт
• Йоча да самырык-влаклан спорт школ
• Э. Сапаев лӱмеш сымыктыш школ.

Тазалык аралтыш

• У Торъялысе рӱдӧ эмлывер
• Пектубаевысе врачебный амбулаторий
• Масканурысо врачебная амбулатория
• 29 медпункт

Лӱмлӧ еҥ-влак

• Эрик Сапаев — марий композитор, «Акпатыр» икымше марий оперын авторжо;
• Лариса Яковлева — политик, мер пашаеҥ;
• Светлана Строганова — актриса, Марий Эл Республикын Калык артистше;
• Иван Смирнов — марий актер, мурызо, Марий Эл Республикын Калык артистше;
• Александр Кожевников (Мурызо Эчан) — Марий Эл Радион вӱдышыжӧ, Марий самырык театырын актёржо;
• Леон Рая — поэтесса;
• Татьяна Соловьева — марий поэт, мурызо;
• Николай Любимов — журналист.

Кылвер-влак

• У Торъял кундем гыч Кугу Отечественный сарын геройжо-влак
• У Торъял район. Официал сайт.