Асылбаев, Ахмет Асылбаевич
| Ахмет Асылбаевич Асылбаев | |
|---|---|
| | |
| Шолыплӱм-влак | А. Асаев, Асылбай |
| Шочмо кече | 15 пеледыш 1912 |
| Шочмо вер | |
| Колымо кече | 16 кылме 1999 (87 ий) |
| Колымо вер | |
| Гражданстве (подданстве) |
|
| Паша сомыл | |
| Усталык ий-влак | 1950—1999 |
| Жанр | роман, повесть, пьесе, ойлымаш, очерк |
| Произведений йылме | марий |
| Дебют | «Мургайык ден кӱслезе» (1962) |
| Награде |
Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982) |
Ахмéт Асылбáевич Асылбáев (шолыплӱм — Ахмет Асаев; 15 пеледыш 1912, Елтек, Пӱрӧ уезд[d], Ӱпӧ губерний, Россий империй — 16 кылме 1999, Йошкар-Ола) — марий совет шанчызе-сылнымутчо да серызе, 1943 ий гыч СССР серызе-влак ушемын йыжыҥъеҥже. Совет жапысе марий сылнымутым да икымше марий серызе-влакын — С. Чавайнын да М. Шкетанын — илышыштым да пашаштым шымлыше. Марий книга савыктышын директоржо (1943—1946), МарНИИЯЛИ-н шанче пашаеҥже (1946—1961), «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо (1961—1972). РСФСР серызе-влакын I тӧнежлыше погынжын участникше (1958). Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1982).
Илыш корныжо
1912 ий 15 июньышто кызытсе Пошкырт Республикын Дӧртыльӧ район Елтек ялысе марий кресаньык ешеш шочын[1][2][3].
Пӱрӧ педагогике техникумышто, вара — Н. К. Крупская лӱмеш Марий педагогике институтышто тунемын, тушто шкенжым чолга студент да мер пашаеҥ семын ончыктен[2].
1935 ийыште тудлан, институтын выпускникше семын, ВЛКСМ марий обкомышто инструктор должностьым темленыт. Икмыняр жап гыч тудым, суас йылмым сайын палыше семын, Параньга суас педагогике училищын директоржылан колтеныт. 1939 ий гыч — Марий педагогике институтын кугурак туныктышыжо[2].
1942—1943 ийлаште Йошкар Армийыште служитлен. Начар тазалыклан кӧра демобилизоватлалтын[2].
Йошкар-Олаш толмеке, «Марий коммуна» газет редакцийын пашаеҥже, вара Марий книга савыктышын директоржо лийын. 1946 ий гыч — МарНИИ-н шанче пашаеҥже, тушто 15 ий наре пашам ыштен. 1961—1972 ийлаште — «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо[2].
1999 ий 16 ноябрьыште Йошкар-Олаште колен[2].
Сылнымутым шымлыме пашаже
Марий педагогике институтын студентше лиймыж годым шанче-шымлыме пашалан кумылан улмыжым ончыктен. Тидлан тудым кумдан палыме марий серызе Шабдар Осып кумылаҥден, тудо тунам институтышто туныктышылан пашам ыштен. Тудын шымлыме сылнымут пашаже печатьыште икымше гана 1935 ийыштак лекташ тӱҥалыныт. Тудо жапысе ик эн кӱлешан пашажлан «М. Шкетанын творчествыже» статья шотлалтын[2].
Вара тудо «Кугу Отечественный сар жапысе марий сылнымут» (1945), «М. Шкетанын прозыжо» (1948), «Г. Ефрушын сылнымутшо» (1952), «Марий сылнымут нерген» (1957), «Сергей Чавайн: илышыже да творчествыже» (1969)[4] да моло статья ден монографийым возен[2].
«Марий сылнымут историйын очеркше-влак» савыктышын ик авторжо улеш. Тудо школ-влаклан шочмо литератур дене хрестоматий да тунемме пособий-влакым ямдылен. 1954 ийыште «Марла-рушла мутерым» ямдылымаште чолган тыршен. М. Шкетанын 4 томан ойпогыжым ямдылен[2].
Сылнымут пашаже
1950-ше ийла тӱҥалтыш гыч сылнымут произведенийлам возаш тӱҥалын. Савыктышлаште чӱчкыдын А. Асаев, Асылбай шолыплӱм-влак дене очерк, ойлымаш-влак лектеденыт[5]. Тиде жапыштак кугу прозо пашам серен, драматургий жанрыште тыршен. Шуко ий пашам ыштымеке, «Ошвичыжат-йӱксыжат» роман лектын, руш йылмыш кусаралт савыкталтын, кодшо курымын 60-шо ийласе марий ялысе колхоз илышлан пӧлеклалтын[6]. Тиде романын сюжетше почеш серызе «Товатлыме куэ» пьесым возен. Серызын драматургий аланысе вес сеҥымашыже — марий сылнымутлан негызым пыштыше С. Г. Чавайнлан пӧлеклалтше «Ӱжара мурызо» драме. Кок пьесыж денат М. Шкетан лӱмеш марий драме театрыште спектакль-влак шындалтыныт. Варарак А. Асаев эше икмыняр пьесым возен, нуным «Юлмар ден Юмын ӱдыр» книгаш пуртымо[2][7].
1958 ийыште РСФСР серызе-влакын I тӧнежлыме погыныштышт лийын[8].
100 наре статьян, шергал аклымашын, очеркын, рецензийын авторжо улеш[9]. Тудын сылнымут произведенийже да сылнымутым шымлыме посна пашаже-влак рушлашке кусаралт савыкталтыныт[2].
Илышын пытартыш ийлаштыже А. Асаев шарнымаш-влакым чолган возен. Нунын кокла гыч шукыжо газетлаште, «Ончыко» журналыште савыкталтыныт[2].
1982 ийыште тудлан «МАССР тӱвыран сулло пашаеҥже» чаплӱмым пуымо. Марий сылнымутым да савыктыме пашам вияҥдымаште суапшылан медаль-влак да кум гана Марий АССР да Марий Эл Республикын Кӱшыл Каҥаш Президиумжын Чаптаныкышт дене палемдалтын[2].
Тӱҥ шанче пашаже-влак
Умбакыже А. А. Асылбаевын тӱҥ шанче пашаже-влак ончыкталтыт[2][9][4][10]:
- М. Шкетанын драматургийже; М. Шкетанын ойлымашыже-шамыч нерген; Первый марий роман [Драматургия М. Шкетана; Рассказы М. Шкетана; Первый марийский роман] // Марий литература: литературно.-критические статья-шамыч. — Йошкар-Ола, 1950. — С. 117—187.
- Марий литература нерген: статья-влак [О марийской литературе: статьи]. — Йошкар-Ола, 1957. — 168 с.
- Чавайн С. Г.: илышыж ден творчествыже [Жизнь и творчество С. Г. Чавайна]. — Йошкар-Ола, 1959. — 240 с.
- Сергей Чавайн: очерк жизни и творчества. — Йошкар-Ола, 1963. — 144 с.
- Зарождение и развитие марийской литературы в период 1905—1929 годов // Очерки истории марийской литературы. — Ч. 1. — Йошкар-Ола, 1963. — С. 53—100.
Тӱҥ произведенийже-влак
А. Асылбаевын марла да рушла тӱҥ произведенийже-влакын спискышт[2][9]:
Марла
- Мургайык ден кӱслезе: ойлымаш-влак [Певчая птица и гусляр: рассказы]. — Йошкар-Ола, 1962. — 58 с.
- Товатлыме куэ: драма // Ончыко. — 1968. — № 1. — С. 59—100.
- Ошвичыжат, йӱксыжат: роман [Лебеди бельские]. — Йошкар-Ола, 1971. — 416 с.
- Ӱжара мурызо: пьеса-влак [Певец зари: пьесы]. — Йошкар-Ола, 1978. — 102 с.
- Ошвичыжат, йӱксыжат: роман [Лебеди бельские]. — Йошкар-Ола, 1985. — 320 с.
- Литературышто мыняр классик уло? // Марий коммуна. — 1990. — 21 декабрь.
- Курымаш-влак: драматическая повесть-хроника // Ончыко. — 1992. — № 3. — С. 13—58.
- Юлмар ден Юмын ӱдыр: пьеса-влак [Юлмар и дочь бога: пьесы]. —Йошкар-Ола, 1996. — 212 с.
- Чимож ден Мормыж: трагикомедий // Ончыко. — 1999. — № 10. — С. 67—94.
Рушла
- Земное притяжение: роман / пер. В. Чубаковой. — Йошкар-Ола, 1968. — 272 с.
Театр постановко-влак
А. Асаевын пьесыж-влак почеш театр постановко-влак списке[2][9]:
- Товатлыме куэ: драма [Клятвенная берёза]. (Марийский театр) 1967.
- Ӱжара мурызо: драма [Певец зари]. (Марийский театр) 1978.
Пагалымаш
- Марий АССР тӱвыран сулло пашаеҥже (1982)[2];
- РСФСР калык образованийын отличникше (1960)[2][9];
- «Чапле пашалан. Владимир Ильич Ленинын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш» медаль (1970)[2];
- Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чаптаныкше (1957, 1962)[2];
- Марий Эл Республикын Чаптаныкше (1997)[2].
Шарнымаш
- 2012 ийыште Пошкырт Республикын Дӧртыльӧ вел Елтек тӱвыра пӧрт пырдыжеш серызе да сылнымутым шымлыше А. Асылбаевым шарныктыш оҥам вераҥдыме[8].
- 2022 ийыште Пошкырт Республикын Дӧртыльӧ районыштыжо серызе да сылнымутым шымлыше А. Асылбаевын шочмыжлан 110 ий темме лӱмеш вашлиймаш-влак эртеныт[11].
- А. Асылбаевын шке архивше гыч материал-влак кызыт МарНИИЯЛИ-ште, Марий Эл Республикын Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштерыштыже да Марий Эл Республикын Кугыжаныш архивыштыже аралалтыт[3].
Палемдымаш
- ↑ О культуре – Управление культуры Дюртюлинского района. kulturadurtuli.ru. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Асылбаев Ахмет Асылбаевич (Ахмет Асаев) (руш.). Марийская история в лицах. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 Асалбаев Ахмет Асылбаевич - первый марийский литературовед (руш.). studylib.ru. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 Ахмет Асылбаевич Асылбаев. Сергей Чавайн: Очерк жизни и творчества. — Йошкар-Ола: Маркнигоиздат, 1963. — 144 с.
- ↑ Кто скрывается под псевдонимом?.. Асаев А., Асылбай | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл. nbmariel.ru. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ Ошвичыжат йуксыжат Роман - Асаев А.. — 1985.
- ↑ Ахмет Асылбаевич Асылбаев. Юлмар с дочерью Бога: Пьесы. — Йошкар-Ола: Марийс. кн. изд-во, 1996. — 211 с.
- ↑ 1 2 Хабировна, Венера Асылбаев (Асаев) Ахмет Асылбаевич (руш.). enc.durtulicbs.ru. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ 1 2 3 4 5 Ахмет Асылбаевич Асылбаев | Литературная карта Республики Башкортостан. libmap.bashnl.ru. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
- ↑ Марийская литература : Сборник : Песни и сказки. Стихи и проза. Пьесы - Асылбаев, Ахмет Асылбаевич. — 1949.
- ↑ Ахмет Асаев - мемнан землякна (руш.). cholman.info. Тергыме кече: 21 шыжа 2025.
Литератур
- Черных С. Сай тӱҥалтыш // Марий коммуна. — 1958. — 18 март.
- Черных С. Критик-литературовед А. А. Асылбаев // Марий коммуна. — 1962. — 15 июнь.
- Васин К. К. Псевдонимы марийских литераторов: краткий историко-литературный справочник. — Йошкар-Ола, 1965. — С. 13—14.
- Черных С. Марий роман — кушмо корнышто // Ончыко. — 1970. — № 3. — С. 104—109.
- Семёнов М. У книгам ончалын // Ончыко. — 1971. — № 6. — С. 109—110.
- Иванов А. Кызытсе ял нерген роман // Марий коммуна. — 1972. — 19 март.
- Иванов А. Критик, прозаик, драматург // Марий коммуна. — 1972. — 15 июнь.
- Ибатов С. Тошто гыч у шочеш // Ончыко. — 1972. — № 3. — С. 105—112.
- Васин К. Писатель глубоких раздумий // Марийская правда. — 1972. — 15 июня.
- Иванов А. Постигая правду жизни // Марийская правда. — 1982. — 11 июня.
- Иванов И. Волгыдо кумылан талант // Марий коммуна. — 1982. — 11 июнь.
- Зайниев Г. Такыртыдыме корно дене // Марий коммуна. — 1987. — 14 июнь.
- Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. А. Асаев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 30—33. — 368 с. — 5000 экз.
- Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. А. Асаев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 19—22. — 376 с. — 5000 экз.
- Кульбаева Н. Из прошлого в будущее // Марийская правда. — 1992. — 17 июня.
- Зайниев Г. Ошвичыжат, эргыжат // Кугарня. — 1997. — 12 июнь.
- Зайниев Г. Служение родному слову // Марийская правда. — 1997. — 12 июня.
- Зайниев Г. Вучат у шошо да кеҥеж… // Ончыко. — 1999. — № 10. — С. 62—66.
- Зайниев Г. Сылнымутлан пуымо ӱмыр // Кугарня. — 2003. — 24 январь, 7, 21 февраль, 21 март, 18, 25 апрель.
- Асаев Ахмет (Асылбаев Ахмет Асылбаевич) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 33. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
- Ахмет Асаев // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 75—78. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
- Зайниев Г. З. Асаев Ахмет (Асылбаев Ахмет Асылбаевич) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 36. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
- А. А. Асаев: 1912—1997 // Марийские литературоведы и фольклористы: биобиблиографический сборник. — Йошкар-Ола, 2018. — С. 36—38.
- Асаев (Асылбаев) Ахмет Асылбаевич // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 24—27. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
Кылвер-влак
- Пеледыш тылзын 15 кечынже шочшо-влак
- 1912 ийыште шочшо-влак
- Пӱрӧ уездыште шочшо-влак
- Кылме тылзын 16 кечынже колышо-влак
- 1999 ийыште колышо-влак
- Йошкар-Олаште колышо-влак
- Алфавит почеш персоналий-влак
- Алфавит почеш писатель-влак
- СССР-ысе писатель-влак
- Российысе писатель-влак
- XX курымысо писатель-влак
- Алфавит почеш журналист-влак
- СССР-ысе журналист-влак
- Российысе журналист-влак
- Алфавит почеш литературовед-влак
- СССР-ысе литературовед-влак
- Российысе литературовед-влак
- XX курымысо литературовед-влак
- РСФСР калык просвещенийын отличникше-влак
- «Владимир Ильич Ленинын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш» медаль дене суапландаралтше-влак
- Марий серызе-влак
- Марий журналист-влак
- Марий шанчызе-влак
- Марий драматург-влак