Кафтанов, Сергей Васильевич

Сергей Васильевич Кафтанов
2 СССР Министр-влак каҥаш пеленысе радиовещаний да телевидений шотышто кугыжаныш комитетын председательже
1959 ий 28 май — 1962 ий 18 апрель
Виктер вуйлатыше	Никита Сергеевич Хрущёв
Ончычсо пашаеҥ	Дмитрий Иванович Чесноков
Алмаштыше	Михаил Аверкиевич Харламов
1 СССР кӱшыл образованийын министрже
1946 ий 10 апрель — 1951 ий 9 февраль
Виктер вуйлатыше	Иосиф Виссарионович Сталин
Ончычсо пашаеҥ	Должностьым ыштыме
Алмаштыше	Всеволод Николаевич Столетов
2 СССР СНК пеленысе Кӱшыл школын пашаже шотышто пӱтынь ушемысе комитетын председательже
1937 ий 11 декабрь — 1946 ий 10 апрель
Виктер вуйлатыше	Вячеслав Михайлович Молотов Иосиф Виссарионович Сталин
Ончычсо пашаеҥ	Иван Иванович Межлаук
Алмаштыше	Должностьым петырыме
Шочын	12 (25) идым 1905 Верхнее[d], Бахмут уезд[d], Екатеринослав губерний[d], Лисичанск волость[d], Россий империй
Колен	1 кылме 1978(1978-11-01) (73 ий) Моско, СССР
Тойымо вер	Новодевичий шӱгара
Пелаш	Маркова Галина Сергеевна
Икшыве-влак	Виталий эргыже да Алла ӱдыржӧ
Партий	1926 ий гыч ВКП(б)
Шинчымаш	Д. И. Менделеев лӱмеш Москосо химий-технологий институт
Профессий	химик-технолог
Автограф
Награде
Паша вер	Д. И. Менделеев лӱмеш Российысе химий-технологий университет[d]
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Сергей Васильевич Кафтанов (12 [25] идым 1905, Верхнее^[d], Бахмут уезд^[d], Екатеринослав губерний^[d], Лисичанск волость^[d], Россий империй — 1 кылме 1978, Моско) — совет кугыжаныш пашаеҥ, СССР обороно кугыжаныш комитетын шанче шотышто ӱшанъеҥже (1941—1945), СССР кӱшыл образованийын министрже (1946—1951), СССР Министр-влак каҥаш пеленысе радиовещаний да телевидений шотышто кугыжаныш комитетын председательже (1959—1962), РСФСР шанчын сулло пашаеҥже.

Илыш корно

1905 ий 25 сентябрьыште (тошто стиль дене 12 сентябрьыште) Екатеринослав губернийысе Бахмут уездын Верхнее селаштыже (кызыт Луганск Калык Республикысе Лисичанск олаш пура) шуко шочшан пашазе ешеш шочын.

Тӱҥалтыш школым тунем пытарымек, 1919 ийыште «Донсода» заводышто пашам ышташ тӱҥалын. 1926 ий гыч ВКП(б)-ын йыжыҥъеҥже, комсомол ячейкын секретарьже лийын.

1931 ийыште Д. И. Менделеев лӱмеш Москосо химий-технологий институтым (МХТИ) тунем пытарен. Н. М. Караваевын тунемшыже. 1931 ий гыч — МХТИ-н аспирантше. Химий да топливын химический технологийже дене шанче да педагогике пашам вӱден. Карпов лӱмеш Шанче-шымлыше физике-химий институтын партком секретарьжылан сайлалтын. Кӱшыл коммунист ялозанлык школышто тӱшка химий кафедрым вуйлатен.

1937 ий сентябрь гыч — ВКП(б) ЦК-н аппаратыштыже. 1937—1946 ийлаште — СССР СНК пеленысе Кӱшыл школын пашаже шотышто пӱтынь ушемысе комитетын председательже.

Тиде жапыштак 1941—1945 ийлаште — СССР обороно кугыжаныш комитетын шанче шотышто ӱшанъеҥже. Совет атом проектым ыштыме тӱҥалтыш жапыштак тыршен.

1946—1951 ийлаште — СССР кӱшыл образованийын министрже.

1953—1959 ийлаште — СССР тӱвыра министрын икымше алмаштышыже. Правительствыште вашталтыш годым — СССР тӱвыра министрын сомылжым шуктышо.

1959—1962 ийлаште — СССР Министр-влак каҥаш пеленысе радиовещаний да телевидений шотышто кугыжаныш комитетын председательже.

1962—1973 ийлаште — Д. И. Менделеев лӱмеш Москосо химий-технологий институтын ректоржо.

ВКП(б) ЦК йыжъеҥыш кандидат (1939—1952). Марий АССР деч СССР Кӱшыл Каҥашын 2-шо созывысе депутатше (1946—1950).

1978 ий 1 ноябрьыште Москошто колен. Новодевичий шӱгарлаште тойымо (7-ше участке, 15-ше радам).

Ядерный проектыш ушнымаш

1942 ий 23 февральыште И. Г. Стариновын диверсионный тӱшкаже нунын пуштмо физик-ядерщик Ганс Вандервельдын трофейный «атомный тетрадьшым» руалтен налын. Тетрадьыште уранын ядерный вашталтме шотышто формулыжо да немыч-влакын атом саргуралым ямдылыме программе почеш увер-влак лийыныт. Старинов трофейный тетрадьым СССР ГКО-н шанче шотышто ӱшанъеҥже профессор С. В. Кафтановлан аппаратышкыже пуэн. С. В. Кафтановын Кугу Ачамланде сар деч вара савыкталтше шарнымашыж почеш, лач тиде «атомный тетрадь», физик Г. Н. Флёровын шижтарымыж дене, тудым да академик А. Ф. Иоффем Иосиф Сталин деке СССР-ыште ядерный саргуралым ямдылаш да тудым ыштыме проблеме шотышто шанче рӱдерым ышташ кӱлмӧ нерген серыш дене лекташ таратен. Кафтанов каласкален: СССР обороно кугыжаныш комитетын погынымаштыже, кушто тиде темлымашым онченыт, ятыр тӱҥ ведомство, кугыжаныш планат, ваштареш лийын. Туге гынат, И. В. Сталин, кабинет мучко коштмеке, «Ышташ кӱлеш» манын. 1942 ий 28 сентябрьыште Сталин уран программе почеш пашам угыч тӱҥалме нерген кӱштыкеш кидпалым пыштен. Тылеч вара тиде кече совет ядерный проектын тӱҥалтышыжлан шотлалтеш.

Чаплӱм ден суаптар-влак

• Кок Ленин орден;
• Октябрь Революций орден;
• Кум Паша Йошкар Тисте орден;
• РСФСР шанчын сулло пашаеҥже.

Библиографий

• Список публикаций С. В. Кафтанова в каталоге Российской национальной библиотеки  (неопр.).

Палемдымаш

Литератур

• Колесников А. Ю., Краснов П. В. Кафтанов Сергей Васильевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 195. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

• Кафтанов С. В. на сайте Справочник по истории Коммунистической партии
• Музей ИТМО — Кафтанов Сергей Васильевич
• Буйло С. И. Тайна «Атомной тетради» // Военно-исторический журнал МО РФ, 2018. № 3. С. 90—95.