Флёров, Георгий Николаевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Георгий Николаевич Флёров
Флёров Георгий Николаевич.jpeg
Шочмо кече 17 пургыж (2 ӱярня) 1913
Шочмо вер
Колымо кече 19 кылме 1990(1990-11-19) (77 ий)
Колымо вер
Эл  СССР
Шанче алан ядерный физике
Паша вер ОИЯИ
Образований
Шанче степень физике-математике шанче доктор (1951)
Шанче званий СССР Шанче академийын академикше
Тунемшыже-влак Ю. Ц. Оганесян
Палыме Неле ядрон шке семын (спонтанно) шелалтмыжым почшо-влак кокла гыч иктыже
Награде ден премий-влак
Герой Социалистического Труда — 1949
Ленин орден Ленин орден Орден Октябрьской Революции — 1973 Орден Отечественной войны II степени
Орден Трудового Красного Знамени Орден Трудового Красного Знамени Орден Трудового Красного Знамени Орден Красной Звезды
RUS Imperial Order of Saint Andrew ribbon.svg MedalF-Ribbon-40px.png Med friendship rib.PNG 50 Years Anniversary of the Mongolian Revolution rib.PNG
Ленинская премия — 1967 Сталин премий — 1946 Сталин премий — 1949 СССР-ысе кугыжаныш премий — 1975
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Гео́ргий Никола́евич Флёров (17 пургыж [2 ӱярня] 1913, Ростов-на-Дону, Донысо саргалык область[d] — 19 кылме 1990, Моско) — совет физик-ядерщик, Дубнасе Ядерный шымлымаш-влакын ушымо институтыштым негызлыше-влак кокла гыч иктыже, СССР Шанче академийын академикше (1968). Социалист Пашан Талешкыже. Ленин премийын да кок гана Сталин премийын лауреатше.

Илыш корныжо

Ростов-на-Дону олаште Николай Михайлович Флёровын (1889—1928) да Елизавета Павловна (Фрума-Лея Перецовна) Браиловскаян (икымше марийже дене Швейцер, 1888—1942) ешыштышт шочын[2]. Тудын Николай лӱман изаже лийын (1911—1989)[3].

Георгийын ачаже Чернигов губернийысе Глухов верысе священникын эргыже, руш, банк пашаеҥ лийын[4][5]. Аваже Ростовысо еврей еш гычын. Киев университетысе  (руш.) (мар. медицине факультетын студентше лиймыж годым, 1907 ийыште ачажым, революций пашажлан кӧра, университет гыч поктен луктыныт да Печорыш ссылкыш колтеныт. Тушто тудо пелашыж дене палыме лийын. Ссылке пагыт эртымеке, вате-марий Ростовыш пӧртылын, тушто ончыкылык шанчызын кочаж ден коваже — Перец Хаимович Браиловский да Хана Симховна Вайсберг иленыт. Тыште Георгий ден Николай изаже индешияш кыдалаш школым тунем пытареныт. Ачашт колымеке, когыньыштым авашт ончен-куштен. Тудо 1938 ийыште Ленинградыш эргыже-влак деке куснымешкыже «Молот» газет редакцийыште корректорлан тыршен (1942 ийыште Ленинград блокадыште колен)[6].

1929 ийыште школым тунем пытарен, ончыч шемпашазе (чернорабочий), вара кок ий наре Ростов-на-Дону оласе Пӱтынь ушемысе электротехнике ушемыште электромонтёрын полышкалышыжлан тыршен, мучаште паровоз-ремонт заводышто смазчик лийын.

1932 ийыште Ленинградыш толын, шке кокаже — Ленинград район больницын терапий пӧлкам вуйлатыше Софья Павловна Браиловская дене илен — да «Красный Путиловец» заводыш электрик-парометристлан пашаш пурен.

1933 ийыште завод тудым М. И. Калинин лӱмеш Ленинградысе Индустриал институтын  (руш.) (мар. инженер-физике факультетышкыже тунемаш колтен. 1936 ийыште И. В. Курчатовын лабораторийыштыже практикым эртен, 1938 ийыште тудын вуйлатымыж почеш диплом пашам ыштен да Ленинградысе Физике-технике институтышто тудын тӱшкаштыже пашам ышташ кодын.

1941 ий шыжым шке кумылын элым аралыше тӱшкаш ушнен, Ленинград воктенысе кредалмаште лийын. Тунеммыжым шотыш налын, тудым Йошкар-Олаш эвакуироватлыме Сарзе-Юж академийыш колтеныт. 1942 ийыште Кечывалвел-Касвел фронтын 90-ше посна разведке авиаций эскадрилий кышкарыште (90 ОРАЭ, командир майор М. П. Воронин) служитлен[7]. 1942 ий августышто СССР ША распоряженийыш командировкыш колтымо.

1990 ий 19 ноябрьыште Москошто илыш дене чеверласен. Новодевичий шӱгарлаште тойымо.

Шанче паша

1940 ийыште, ЛФТИ-ште пашам ыштымыж годым, К. А. Петржак дене пырля радиоактив вашталтмашын у сынжым — уран ядрон шке семын (спонтанно) шелалтмыжым почын[8]. 1942 ий шыжым фронтышто кредалмыж годым «СССР Шанче Академийын докладше-влак» журналыште (1942. Том XXXVII, № 2, стр. 67) «Уранын шке семын шелалтмыже» да «Торийын шке семын шелалтмыже»" паша-влак шотышто статья савыкталтын.

1942 ий апрельыште И. В. Сталинлан серышым возен, тушто сарлан кӧра кӱрылтшӧ уран проект-влакым уэш тӱҥалаш темлен[9][10][11]. Вес семынат шонаш амал уло: Г. Н. Флёровын Сталинлан серышыжым мучаш марте серен шуктен огыл да тудым колтымат огыл[12].

1943 ийыште совет атом проект дене пашам ыштыше шанчызе-влак тӱшкаш пурен. 1949 ийыште, РДС-1 икымше совет атом бомбым ыштыме годым, шке семын плутонийын критический нелытшым палемдыме шотышто лӱдыкшӧ экспериментым эртарен.

1953 ийыште СССР Шанче академийын йыжыҥъеҥ-корреспондентшылан, а 1968 ийыште — чын йыжыҥъеҥжылан сайлалтын.

1954 ийыште Атом проект гыч лектын да И. В. Курчатовын полшымыж дене трансуран элемент-влакым синтезлыме пашам тӱҥалын. 1955 ий гыч КПСС йыжыҥъеҥ.

1955 ийыште «Кумшӱдӧ еҥын серышышкыже» кидпалыжым пыштен.

1957 ийыште Дубна олаш куснен да У-300 неле ион ускорительым чоҥаш тӱҥалын, тудым 1960 ийыште пашаш колтымо, а ик ий гыч икымше тергыме паша-влакым эртарыме. У-300 шке йӧнжӧ дене тӱня мучко тиде классан чыла ускорительжым ончылтен.

Ядерный реакций лабораторийым ыштыше да тудын шанче вуйлатышыже (1957—1990).

1965 гыч 1974 ий марте Флёровын вуйлатымыж почеш Ядерный шымлымаш-влакын ушымо институтыштын пашаеҥ тӱшкаже икымше гана Менделеев таблицын 102-шо — 106-шо элемент-влакшым ыштен луктын (синтезироватлен)[13].

Флёров да тудын пашаеҥже-влакын ыштыме трек мембране (ядерный фильтр) технологийым Чернобыль атом электростанцийысе катарын экшыкшым кораҥдыме годым кучылтыныт.

1968 ийыште — XXIV Менделеев лудмаште лектор.

Академик А. В. Николаев тудым (Иво Звара дене пырля) 1968 ийысе химий дене Нобель премийлан темлен.

СССР Кугыжаныш реестрышке тудын лӱмжым икмыняр почмо шанче открытийын авторжо семын пуртымо[14]:

  • «Уран ядрон шке семын шелалтмыже» (33 №-ан, 1940 ий 14 июнь приоритет).
  • «Атом ядрон тарванымыж гыч шке семын шелалтмыж марте (шке семын шелалтше изомер-влак)» (52 №-ан, 1962 ий 24 январь приоритет).
  • «Атом ядрон вараш кодшо шелалтмаш явленийже» (160 №-ан, 1971 ий 12 июль приоритет).
  • «Шӱдӧ кумшо элемент — Лоуренсий» (132 №-ан, 1965 ий 20 апрель да 1967 ий 10 август приоритет).
  • «Шӱдӧ нылымше элемент — Резерфордий» (37 №-ан, 1964 ий 9 июль приоритет).
  • «Шӱдӧ визымше элемент — Дубний» (114 №-ан, 1970 ий 18 февраль приоритет).
  • «106-шо атом номеран элемент — Сиборгийын радиоактив изотопшын лиймыже» (194 №-ан, 1974 ий 11 июль приоритет).

Таганка театрыште мер сылнысымыктыш каҥашын йыжыҥъеҥже лийын[15].

Еш

  • Пелашыже (1944 ий гыч) — Анна Викторовна (ӱдыр фамилийже Подгурская, 1916—2001), мацеста курортым негызлыше-влак кокла гыч иктыжын, поляк тукым эмлыше-бальнеолог Виктор Францевич Подгурскийын (1874—1927) ӱдыржӧ[комм. 1]. Эргыже — Николай Георгиевич Флёров (1945—2018). Еш Москошто илен, Флёров Дубнаште шкетын коттеджыште илен, кызыт тиде урем тудын лӱмжым нумалеш[15]. 1949 ий 29 августышто, икымше совет атом бомбым сайын тергымеке, СССР Кӱшыл Каҥашын шылтыме кӱштыкшӧ почеш тудым ыштыше кугу тӱшкам виктерын суаптарже дене палемдыме. Флёров Социалист Пашан Талешкыже лӱмпалым, Моско кӱртньыгорнын Белорус могырысо Усово вел Ильинское станций воктен изи посёлкышто Рублёв шоссеште дачым, «Победа» автомобилым налын[16][17].
  • Тукым шольыжо — Виктор Николаевич Флёров (1948 шочын), физике-математике шанче доктор (1984), Тель-Авив университетысе  (руш.) (мар. чын шанче факультетын физике да астрономий школын профессоржо[18]. Тукым шӱжарже — Алла Николаевна Флёрова (1940 шоч.), химий шанче кандидат, ФГУП йӧнозанлыкын инноваций вияҥмыжым эскерыше рӱдерын вуйлатышыже[комм. 2].
  • Кок тукым гоч изаже (аваж могырым) — этнограф-востоковед, историй шанче доктор, профессор Евгений Михайлович (Хаимович) Залкинд (1912—1980), Алтай кугыжаныш университетын тӱнямбал историй кафедрын вуйлатышыже, бурят-влакын историйышт да этногенезышт шотышто шуко пашан авторжо[комм. 3][19][комм. 4].

Шарнымаш

  • Флёровын лӱмжӧ дене ОИЯИ-н (Ядерный шымлымаш-влакын ушымо институтышт) Ядерный реакций лабораторийжым да Дубнаште тудын илыме уремым лӱмдымо; урем тӱҥалтышыште шанчызын бюстшым вераҥдыме.
  • «Дубна оласе 6-шо №-ан лицейым» Флёровын лӱмжӧ дене лӱмдымо. Тиде лицейыште самырык шымлызе-влакын «Флёров лудмаш» тӱнямбал школ-конференцийышт эрта.
  • 2011 ийыште Флёров лӱмеш 114-ше элементым флеровий ман лӱмдымо.
  • 2013 ийыште Россий почто Г. Н. Флёровлан пӧлеклалтше шарнымаш маркым луктын[20].
  • 2015 ийыште Ростов-на-Дону олаште Пушкин уремысе 151-ше пӧртыштӧ, кушто Флёров шочын да школышто тунемме пагытше эртен, шарнымаш оҥам почыныт[21].
  • Москосо Йӱдвел районысо уремым тудын лӱмеш лӱмдымӧ (2016 ий октябрьыште).
  • «Аэрофлот» авиакомпанийын VP-BFG Airbus A320 бортшо Г. Флёровын лӱмжым нумалеш[22].
  • Дубнаште Флёров да Векслер урем-влак корнывожышто Флёровлан да флеровий элементлан чапкӱ

    Дубнаште Флёров да Векслер урем-влак корнывожышто Флёровлан да флеровий элементлан чапкӱ

  • Флёровлан да Менделеев таблицын 114-ше элементшылан пӧлеклалтше Российын почто маркыже

    Флёровлан да Менделеев таблицын 114-ше элементшылан пӧлеклалтше Российын почто маркыже

  • Ростов-на-Дону олаште шарныктыш оҥа

    Ростов-на-Дону олаште шарныктыш оҥа

Суаптар-влак

Умылтарымаш

  1. ↑ Подгурская Анна Викторовна (1916—2001). Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.: А. В. Подгурская Пятигорскышто шочын
  2. ↑ А. Н. Флёрова «Потенциал инновационного обеспечения отраслевой науки». Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.: Николай Николаевич Флёровын икымше пелашыже Бася Срулевна Магарик (1920—?) деч йочаже-влак. Тудыжо вара физик П. Е. Спиваклан марлан лектын
  3. ↑ Жизненный путь Е.М. Залкинда (1912-1980). Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.: Виктория Павловна Брайловская-Залкинд (1888—1966) ден большевик Хаим Янкелевич Залкиндын (1878—1920) эргышт
  4. ↑ Яков Перецович Браиловский (Г. Н. Флёровын чӱчӱжӧ) 1907 ийыште Америкыш эмиграций деч ончыч Мария Павловна Браиловская акаже семынак революций толкынышто лийын.Браиловский Яков Перецович; Браиловская Мария Павловна // Деятели революционного движения в России : в 5 т. / под ред. Ф. Я. Кона и др. — М. : Всесоюзное общество политических каторжан и ссыльнопоселенцев, 1927—1934.

Палемдымаш

  1. ↑ Флёров Георгий Николаевич // Большая советская энциклопедия (руш.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ Генеалогия семьи Флёровых. JewAge.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 16 сорла 2016 ий.
  3. ↑ Флёров Михаил Николаевич. Сайт «Толдот Йешурун». Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 2 ӱярня 2016 ий. Надгробный памятник на Востряковском еврейском кладбище: Николай Флёров и его вторая жена Ирма Захаровна Абрамович-Бык (1922—2005)
  4. ↑ Флёров Георгий Николаевич. warheroes.ru. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  5. ↑ Курчатовский институт. История атомного проекта. Вып. 13. — 1998 — Электронная библиотека «История Росатома». Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шорыкйол 2022 ий.
  6. ↑ Белюстов В. Н. «Многовалентный» Флёров // Физика – Первое сентября : журнал. — М., 2013. — № 2.
  7. ↑ Авиаторы. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 31 сорла 2019 ий.
  8. ↑ УФН, ФИАН, РАН, Петржак К А, Флеров Г Н. Спонтанное деление урана. УФН. web.archive.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  9. ↑ Курчатовский институт. История атомного проекта. Вып. 13. — 1998 — Электронная библиотека «История Росатома». Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шорыкйол 2022 ий.
  10. ↑ Thomas B. Cochran, Robert S. Norris, Oleg A. Bukharin, Making the russian bomb from Stalin to Yeltsin. web.archive.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  11. ↑ Дорогой Иосиф Виссарионович! | Статьи | Известия. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шорыкйол 2022 ий.
  12. ↑ Гончаров Г. А., Рябев Л. Д. О создании первой отечественной атомной бомбы. // Успехи физических наук. Том 171, № 1, С. 79—104
  13. ↑ В. Аграновский. Взятие сто шестого // «Комсомольская правда» от 4 декабря 1975
  14. ↑ Научные открытия России. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 22 вӱдшор 2012 ий.
  15. ↑ 1 2 Источник. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шорыкйол 2022 ий.
  16. ↑ Вызовы Флёрова. Роль личности в истории создания первой советской атомной бомбы — Российская газета. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шорыкйол 2022 ий.
  17. ↑ Воспоминания М. П. Дьячковой об истории дачного посёлка учёных-ядерщиков. 1950—2005 гг. — Журнал 'Отечественные архивы' — Издания и публикации — Портал 'Архивы России'. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 3 шорыкйол 2022 ий.
  18. ↑ Проф. Виктор Флёров (Тель-Авивский университет). web.archive.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  19. ↑ Евгений Михайлович Залкинд - Алтайский государственный университет (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  20. ↑ 21 января в почтовое обращение выходит марка «100 лет со дня рождения Г. Н. Флёрова (1913—1990), физика-ядерщика». web.archive.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  21. ↑ Памятная доска имени Георгия Флёрова открыта в Ростове | ГТРК "Дон-ТР" — DONTR.RU. web.archive.org. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  22. ↑ Aeroflot Enhances Fleet With Four Airbus A320 Family Aircraft. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 8 шорыкйол 2018 ий.

Литератур

  • Белюстов В. Н. «Многовалентный» Флёров // Физика – Первое сентября : журнал. — М., 2013. — № 2.
  • Оганесян Ю. Ц. Г. Н. Флёров. Молодые годы.
  • Храмов, Юрий Алексеевич. Флёров Георгий Николаевич // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 278. — 400 с. — 200 000 экз.
  • Большой советской энциклопедии. 

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Флёров,_Георгий_Николаевич&oldid=1213504" гыч налме