Тауштымаш кече

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Тергыме статья
Тауштымаш кече
Дж. Л. Феррис. «Икымше Тауштымаш кече. 1621 ий». 1912—1915 ийла. Вынер, ӱй. Шкен пого.
Дж. Л. Феррис. «Икымше Тауштымаш кече. 1621 ий». 1912—1915 ийла. Вынер, ӱй. Шкен пого.
Официал англ. Thanksgiving Day
Палемдат

 Канаде

 США
Кече
шыжа тылзын 2-шо шочмыжо
кылме тылзын 4-ше изарняже
2025
2026
2027
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Тауштымаш кече (англ. Thanksgiving Day) — икмыняр элыште национальный кӱкшытыштӧ палемдыме пайрем, нунын кокла гыч утларак кумдан США ден Канадыште палемдалтеш.

США-ште федерал пайрем улеш да ноябрьын нылымше изарнянже палемдалтеш[1]. Канадыштат национальный кӱкшытыштӧ пайремлат, но тылзе ондак — октябрьын кокымшо шочмынжо[2]. Кок элыштыжат тиде кечым шукыж годым пайрем кечывал але кас кочкыш годым еш коклаште эртарат[1][3].

Эн тӱҥалтыште пайремын шонымашыже поян шурно верч Юмылан таум ыштыме дене кылдалтын, но таче, тӱҥ шотышто, пайрем религий значенийжым йомдарен да еш кылын кӱлешлыкшым да обществын иктылыкшым символизироватла. Тиде кечын поснак йорлырак-влаклан полшат, ты кечын тӱрлӧ суапле пашам да волонтёрлык мероприятийым эртарат[4][3].

Тауштыме кечым тыгак национальный кӱкшытыштӧ Гренадыште, Сент-Люсий ден Либерийыште палемдат[5].

Историй

США-ште

Пайремын вожшо США-н колониальный историйжын кӧргышкыжӧ, Англий гыч Америка серышке 1620 ийыште «Мэйфлауэр» суднышто толшо пилигрим-ача-влак деке кая. Иктаж шӱдӧ толшо кокла гыч пелыже утла шыде телым чытен кертын огытыл да йӱштӧ, шужымаш да чер дене коленыт. Илен лекше-влак Пилимутысо колонийым негызленыт (кызыт — Плимут ола, Массачусетс штат) да шошым тӱп калык, эн ончычак сквонто, полшымо дене, мландым курал-ӱдаш тӱҥалыныт. Верысе мландыште могай культурым да кузе ончен кушташ кӱлмым пален налмеке, куснен толшо-влак вучыдымын поян шурным поген налыныт[3][6].

Колонист-влакын икымше губернаторышт Уильям Брэдфорд Господьлан таум ыштыме кечым эртараш темлен. 1621 ий шыжым пайремыш куснен толшо гыч 50 илен кодшо-влак нунылан палыдыме условийыште илен лекташ полшышо вампаноаг тукымын онжым да эше 90 индеецым ӱжыныт. Индеец-влак дене пайлыме тиде кочмаш-йӱмаш куснен толмеке да колонийым негызлымеке неле пагыт деч вара поген налме шурно лектыш верч Юмылан таум ышташ пӧлеклыме Тауштымаш кечым икымше пайремлымаш лийын. Варажым колонист-влак сай шурно лектышым йӧнеш толмо семын палемденыт[5][6][7].

США-м ыштымеке, элын икымше президентше Джордж Вашингтон 1789 ийыште Тауштымаш кечым калыкле пайрем семын ий еда 26 ноябрьыште палемдаш темлен[8]. Туге гынат официальнын пайремым 1795 ийыште иже пуртымо, да Вашингтон деч вара чыла президентак шке пунчалже дене тудым палемдыме йӱлам кумылаҥден шоген огытыл[9].

...Конгрессын кок палатшат шкеныштын пырля ыштыме комитетышт гоч мый декем «Ушнышо Штат-влакын калыкыштлан тӱшкан таум ыштыме да кумалме кечым темлаш“ йодын лектыныт, „тудым Чыла Ыштен Кертше Юмын шуко пеш кугу порылыкшым шотлен, тидын годым нунылан шке лӱдыкшыдымыштлан да пиалыштлан кугыжаныш стройым тыныслын чумыраш йӧным пуымыжлан палемден шогаш кӱлеш».Тауштымаш кече лӱмеш президентын прокламацийже, 1789 ий 3 октябрь[8]

1863 ийыште США-н 16-шо президентше Авраам Линкольн кажне ийын ноябрьысе пытартыш изарням Тауштымаш кече манын увертарен, тудым элын чыла гражданже пайремлышаш улмаш. 1939 ийыште Франклин Рузвельт тиде кечым ноябрьын пытартыш деч ончычсо изарнялан алмаштен. Тудын президент прокламацийже чыла штатланак шукташак кӱлеш манме виян лийын огыл, да нунын кокла гыч икмынярже Тауштымаш кечым тылзысе пытартыш изарнянак умбакыже пайремлен шоген. Южо штат (мутлан, Техас) кок кечыжымат пайремлык манын увертарен[1].

1941 ийыште США-н Конгрессше билльым луктын, тудын дене келшышын, Тауштымаш кече ноябрьын нылымше изарнянже пайремлалтшаш. 1941 ий 26 декабрьыште Рузвельт тиде билльеш кидпалым пыштен, тыге кызытсе жап мартеат ыштыше схемым пеҥгыдемден[1].

Канадыште

Тауштымаш кече Канадышке США гыч толын манме версий деч посна тыгак шонымаш уло: Канадысе Тауштымаш кече Америкысе деч ондакрак лектын[5][10][11].

Канадысе версий почеш, Йӱдвел Америкыште европеец-влак икымше гана Тауштымаш кечым англичан мореплаватель сэр Мартин Фробишерлан кӧра 1578 ийыште палемденыт. Нуно, кызытсе Нунавут территорийышке теҥыз дене сайын толын шумыштым пайремлаш манын, шинчалтыме ушкал шылым, печеньым да пурса немырымат кочкыныт. Тыгодым корабльысе капеллан Роберт Вулфолл толшо-влаклан поро чеслыкан туныктен ойлымым лудын лекте, нуным «тыгай лӱдыкшӧ верлаште нунын ӧрмашын да ӧрыктарышын сайын утарымалтмыштлан» Юмылан поснак таум ыштыме кумылан лияш ӱжын[12].

Канадыште Тауштымаш кече калыкле пайрем 1879 ий гыч лийын, тунам тыгай пунчалым парламент луктын. Ончычшо тиде кечылан 6 ноябрьым ойырен налме, варарак тудым пужен ончымо. 1957 ий гыч Тауштымаш кече Канадыште официальнын октябрьын кокымшо шочмынжо палемдалтеш[1][11].

Религий ден калыкысе значенийже

Евангелийысе христиан-баптист-влакын Черкыштышт Уржа-Сорла пайрем

Куснен толшо пуритан-влакын негызлыме Тауштымаш кече историй могырым Юмылан тауштымаш да тудым жаплымаш пайрем лийын[3][5].

Кызытсе США ден Канадыште, кушто тудо утларак кумдан палемдалтеш, тиде кече шуко шотышто шке религий умылымашыжым йомдарен, калык кокласе пайрем лийын. Тидын годымак нине эллаште протестант-влаклан пайрем шке религий умылымашыжым арален кода[1][13].

США ден Канаде деч ӧрдыжтӧ илыше протестант—влак шукыж годым Юмым лӱмын ыштыме пайрем годым — Уржа-Сорла Кечын — моктат[7]. Шке черетешыже, пайремым кумдан палемдыше кугыжанышлаште Тауштымаш кечын православий храм-влак тыгак тауштыман кумалмашым служитлен кертыт[4][14][15].

Пайремлымашын кызытсе йӱлаже-влак

Файл:US Navy 061123-N-1598C-004 Culinary Specialist Seaman Eric Trute carves a turkey in preparation for the Thanksgiving Day meal on the mess decks of the amphibious assault ship USS Saipan (LHA 2).jpg
Тауштымаш кечылан кӱрка шылым ямдылымаш

Кызытсе пайремлымаш еш погынымым да ток кочмаш-йӱмашым уша. Тошто йӱла почеш ик ешысе икмыняр тукым кугурак-влакын суртышкышт пайрем комашыш погына. Кажныже нунын илышыштышт чыла мо сай лиймылан таууштымаш мутым каласа[1].

Шуко кочкыш йӱла веле огыл, но пайремын шкешотан символжо лийын, эн ончычак — турнявӧчыж соусан фаршироватлыме кӱрка шыл ден кавун когыльо[16][3].

Кавун, «индейский» кукуруз початке, олма, апельсин, каштан, пӱкш, виноградын кукшо лышташыже да орлаҥгыже, да тыгак емыжым ешарыман шӧртньӧ, нарынчалге да йошкар-кӱрен хризантем аршаш ӱстелым йӱла почеш сӧрастарыше улыт да пӱртӱсын шыже пӧлекшын поян улмыжым ончыктат[17][18].

США-ште

Пенсильван еш пайрем ӱстелтӧрыштӧ таум ышта. 1942 ийысе фото

Тауштымаш кече США-ште палемдыме латик федерал пайремыш пура. Тарлыме ятыр пашазылан ден граждан служышо-влаклан тудо пашадарым арален кодыман официал каныш кечылан шотлалтеш[19].

Кызыт тиде калык кокласе пайрем. Но эн тӱҥалтыш гычак христиан улшо ятыр христиан пайрем семынак Тауштымаш кече куснышылан шотлалтеш, вес семынже календареш кылдалтме кечыже уке. США-ште тудым ноябрьын нылымше изарнянже палемдат[1].

979 ийыште Macy’s Парад

1 Нью-Йоркышто Macy’s Парад — 1927 ий гыч Macy’s торгайыме сетьын вораҥдарыме тӱшкан ошкылмаш — эрта. Тудын тӱҥ сылнылык ойыртемже — пуэн овартыме пеш кугу модыш-влак (мультфильмын, йомак ден телепередачын геройышт геройышт), нуным Рӱдӧ парк гыч Хералд-сквер ваштареш универмагыш пурымаш марте (Кудымшо авеню ден Бродвей коклаште) нумал толыт. Парад водын модыш-влакым пуэн овартыме церемоний эртаралтеш. Парадым телевидений дене вияш трансляцийыште ончыктат[20][21][22].

Тауштымаш кече деч вара толшо да шем кугарня маналтше кечын офлайн-кевытлаште да Интернетыште Рошто деч онычсо ужалкалымаш тӱҥалеш. Йоча-влакат кид йымалне улшо тӱрлӧ материал — пӱгыльмӧ, тоя да моло гычат — кӱрка сынан модыш-влакым ыштат[1][23].

Тылеч посна, тиде кечын США-н президентшылан кӱркам кучыктымо лӱмын Церемоний эртаралтеш[24].

Канадыште

Тӱҥ статья: Тауштымаш кече (Канаде)

Кызыт Тауштымаш кече официальнын Канадын кугурак ужаш территорийыштыже палемдалтеш, тыгай провинций-влак деч посна: Принц Эдуардын Отрожо, Нюфаундленд ден Лабрадор да У Шотландий. Тидын годымак пайремым чыла кугыжаныш организаций, кушто верланымыштым ончыде, шотлат[12].

Шукыж годым пайрем кече-влакым еш канышлан кучылтыт. Официальнын пайрем шочмын палемдалтеш гынат, пайрем кас кочкышым кум каныш кечыште кеч-кунамжат ыштен кертыт. Кас кочкышлан тӱҥалтыште куснен толшо-влакын кочмо, йӱлашке пурышо кочкышым ямдылат, тидын шотыштак фаршироватлыме кӱрка ден кавун когыль лийыт. Тылеч посна, южо канадец тиде кечын олма когыльым да кӱрка кӧрган пельменьым ямдылат[25][26].

США дене таҥастарымаште Канадыште Тауштымаш кечын парадым эртарыме йӱла уке. Но Тауштымаш кечым пайремлыме дене Китченер-Уотерлу Сыра фестиваль парадым эртарыме жап келшен толеш. Тиде парад пӱтынь калыкле телевидений дене ончыкталтеш[27][28].

Тауштымаш кече вес эллаште

США ден Канаде деч посна, Тауштымаш кечым калыкле кӱкшытыштӧ тыгак Гренадыште, Сент-Люсий ден Либерийыште палемдат. Южо годым пайрем Канадысе але Амеркысе деч вес, ойыртемалтше шонымашым шыҥдара[5].

Мутлан, Гренадыште Тауштымаш кечым ий еда 25 октябрьыште официальнын пайремлымаш 1983 ийысе событий-влак дене чот кылдалтын. Тунам американ сарзе контингент, коммунист кучемым пеҥгыдемдаш пуаш огыл манын, отрошко толын волен. Таче элыште Тауштымаш кече калыкле пайрем да каныш кече улеш. Но тудо шурно лектышан идалыклан таум ышташ огыл, а Гренадыште кугыжаныш савырголтышым ончылгоч кораҥдымашке американ сарзе-влакын надырыштым официальнын палемдаш ӱжалтеш[5][29][30][31][32].

Пайремым шылталымаш

Пайремын южо шылталышыже куснен толшо-влак ден тӱп американец-влак коклаште вашкылын историйжым шӱдӧ ийла дене вӱр йоктарымым, шыгыремдылмым да мландым шупшын наледымым чӱчкыдынак шотыш налдымын идеализироватлымым ончыкта[3][6][33][16][34][35][36].

Тауштымаш кечым пайремлыме нерген икымше палыме ушештарымаш 1637 ийышке мия. Тунам, резервацийыште шочшо Шон Шерманын палемдымыже почеш, британ колонист-влак пекот-влакын пӱтынь ялыштым пытареныт, а вара «шкеныштын варварлык сеҥымашыштым пайремленыт». Джордж Вашингтонын 1789 ийысе президент прокламацийже куснен толшо ден индеец-влакым тыгак нимо семынат ушештарен огыл. Тидын олмеш чыланат Юмылан «тауштымо да кумалме» кумылым ончыкташ пайремым шонен пыштыме. Тӱп американец-влакым шыгыремдылме историйым «ошемдаш» тыршыме ваштареш шоген, нунын кокла гыч шукышт Тауштымаш кечым палемдаш тореш улыт[16][34][35][37].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 David J. Silverman. Thanksgiving Day (англ.). Britannica (22 кылме 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  2. ↑ Holidays (англ.) (недоступная ссылка — история). Embassy of the United States Ottawa, Canada. Тергыме кече: 19 вӱдшор 2013. Архивлыме 19 вӱдшор 2013 ий.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Thanksgiving 2023 (англ.). History.com (16 кылме 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  4. ↑ 1 2 День благодарения. Правмир (27 кылме 2014). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Where else in the world celebrates Thanksgiving? The Economist (25 кылме 2021). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  6. ↑ 1 2 3 Emily Martin. How the traditional Thanksgiving feast has evolved over centuries (англ.). National Geographic Society (22 кылме 2011). Тергыме кече: 23 кылме 2023.
  7. ↑ 1 2 День благодарения (Праздник Жатвы). Protestant.ru (6 идым 2011). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  8. ↑ 1 2 Thanksgiving Proclamation, 3 October 1789 (англ.). Founders Online (National Archives). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  9. ↑ Chelsea Ritschel. Why some Americans don’t celebrate Thanksgiving (англ.). Independent (21 кылме 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  10. ↑ Christine Sismondo. The odd, complicated history of Canadian Thanksgiving (англ.). Maclean’s (5 шыжа 2017). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  11. ↑ 1 2 Alison Nagy. The History of Thanksgiving in Canada. Canada’s History Society (4 шыжа 2018). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  12. ↑ 1 2 David Mills, Andrew McIntosh, Laura Neilson Bonikowsky. Thanksgiving in Canada (англ.). The Canadian Encyclopedia (5 сӱрем 2019). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  13. ↑ Carl Haak. The Great Thanksgiving (англ.). Protestant Reformed Churches in America (24 кылме 2002). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  14. ↑ Дмитрий Злодорев. Служба в храме… на День благодарения? — необычный факт о православии в Америке. Журнал "Фома" (26 кылме 2020). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  15. ↑ Указ из Архиерейского Синода Русской Православной Церкви за границей. Русская Православная Церковь Заграницей. Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  16. ↑ 1 2 3 Sean Sherman. The Thanksgiving Tale We Tell Is a Harmful Lie. As a Native American, I’ve Found a Better Way to Celebrate the Holiday (англ.). Time (11 кылме 2019). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  17. ↑ Thanksgiving Cornucopia Meaning: Why Is the Horn of Plenty a Symbol of Thanksgiving? (англ.). CountryLiving (13 идым 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  18. ↑ 33 Complete Thanksgiving Dinner Menu Ideas for Every Family (англ.). CountryLiving (7 кылме 2023). Тергыме кече: 2023-22-11.
  19. ↑ List of Federal Holidays (англ.). FederalPay.org. Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  20. ↑ Grippo, Robert. Macy's Thanksgiving Day Parade. — San Francisco: Arcadia Publishing, 2004. — P. 9.
  21. ↑ Macy Christmas Parade Big Thanksgiving Day Feature (англ.). The Central New Jersey Home News (26 кылме 1924). p. 9.
  22. ↑ Santa Claus Will Formally Enter New York in Macy's Parade (англ.). Bridgewater: The Courier-News (26 кылме 1924). p. 2.
  23. ↑ Black Friday is almost here. What to know about the holiday sales event's history and evolution (англ.). Britannica (22 кылме 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  24. ↑ Monica Hesse. Turkey Pardons, The Stuffing of Historic Legend (неопр.). Washington Post (22 кылме 2007). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  25. ↑ Jenn Segal. 30 Canadian Thanksgiving Recipes (англ.). Once Upon A Chef. Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  26. ↑ 11 Delicious Canadian Thanksgiving Dinner Recipes for Turkey (англ.). Nomss.com (3 шыжа 2022). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  27. ↑ Thanksgiving Day Parade - Monday, October 9, 2023 (англ.). Oktoberfest. Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  28. ↑ Baker, Jennifer K. (2016-10-16), Oktoberfest 2016 comes to a close, CTV Kitchener, <http://kitchener.ctvnews.ca/oktoberfest-2016-comes-to-a-close-1.3117493>. 
  29. ↑ Thanksgiving Day in Grenada: A love-hate political game with America and Cuba. Caribbean News Global (28 шыжа 2019). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  30. ↑ Christopher Kelly. Commentary: Thanksgiving and Grenada (англ.). Daily Journal (25 кылме 2015). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  31. ↑ Thanksgiving in Grenada (англ.). Holidays Calendar. Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  32. ↑ October 25 Thanksgiving in Grenada (англ.). The New Leaf Journal (17 кылме 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  33. ↑ EDITORIAL: Thanksgiving has been modified before — it is time to change it again (англ.). The Daily Targum (25 кылме 2020). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  34. ↑ 1 2 Michelle Shen. What is Thanksgiving to Indigenous people? 'A day of mourning' (англ.). USA Today (23 кылме 2021). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  35. ↑ 1 2 Claire Bugos. The Myths of the Thanksgiving Story and the Lasting Damage They Imbue (англ.). Smithsonian Magazine (26 кылме 2019). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  36. ↑ Kristin Salaky. The Dark Truth Behind The Origins Of Thanksgiving (англ.). Delish (30 шыжа 2023). Тергыме кече: 22 кылме 2023.
  37. ↑ Thanksgiving and Indigenous Peoples (англ.). The Indianapolis Public Library (28 шыжа 2023). Тергыме кече: 23 кылме 2023.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тауштымаш_кече&oldid=1161959" гыч налме