Араб йылме
Араб йылме (اللُّغَةُ العَرَبِيَّة [ʔal̪l̪uɣat̪u‿l̪ʕarabijja] 
колышташ) Файл нерген информаций колышташ) — афразий макроеш йылме-влакын семит ешысе йылме. Араб йылме дене да тудын тӱрлӧ велыжше дене ойлышо-влакын чотышт 310 миллион (шочмо йылме) наре лиеш[1], да эше 270 миллион наре еҥ араб йылмым кокымшо йылме шотеш кучылтеш[1]. Классический араб йылме — Коранын йылмыже — уло тӱня мучко ислам йӱлам кучышо-влак коклаште религий шот дене изишак кучылталтеш (чумыр чот — 1,57 млрд еҥ[3]).
Араб йылмын возыктышыжо — араб алфавит негызеш.
Тиде Ушнышо Наций-Влакын Организацийыштын (ООН-ын) Генеральный ассамблейжын да моло органже-влакын куд официал да пашазе йылме гыч иктыже. Чыла араб эл-влакым официал йылмышт (Иракыште — курд дене пырля). Тылеч посна, Израильын, Чадын, Эритрейын, Джибутин, Сомалилендын, Сомалин да Комор Отро-влакын официал йылмышт гыч иктыжлан шотлалтеш.
18 декабрь — ООН-ышто Араб йылме кече.
Диалект-влак
Кызытсе кутырымо араб йылме 5 тӱшка диалектлан шелалтеш, нуно лингвистике могырым чынже денак посна йылме улыт:
- магриб диалект тӱшка;
- египет-судан араб йылме;
- сиро-месопотам араб йылме;
- диалект-влакын аравий тӱшкашт;
- диалект-влакын коклаазий тӱшкашт.
Магриб йылме араб йылме да диалект-влакын касвел тӱшкашкыже пура, молыжо — эрвел тӱшкашке («Йылме але диалект» проблеме онч.); арабистикыште пеҥгыдемдалтше «диалект» (لهجة) терминым кучылташ кӱлешанрак.
Литератур йылме (касвел арабистикыште англ. Modern Standard Arabic, «кызытсе стандартан араб йылме»[4]) — икте. Литератур араб йылме кызытсе тӱняште але наукышто шуко тӱрлӧ насталан мутвундым иктыш уша, но тиде жапыштак южо араб эллаште кутырымо йылмыште пеш шуэн кучылталтеш.
Араб диалект-влак тӱрлӧ эллаште икте-весышт деч чот ойыртемалтыт да шукыж годым нунын дене кутырышо-влаклан ваш-ваш умылаш лийдыме улыт.
Фильм, телевидений, газет да молат шукыж годым кажне араб элыште литератур араб йылме дене улыт.
Ислам да, шке черетешыже, Коран тӱрлӧ диалект дене кутырышо-влаклан койна улшо чумыр литератур йылмылан вияҥашыже ушышо фактор лийыныт. Мальтий йылме примереш йылме вияҥмаште исламын рольжым раш эскераш лиеш. Мальтыште, кушто ислам огыл, а христиан вера озалана, магриб диалект-влак кокла гыч иктыже шукертак посна мальтий йылмыш вияҥын.
«Корам тӱжем ий утлалан тошто гынат, кызыт сурт коклаште шочмо йылме дене пайдаланыше, тунемшан араб-влак мер илышыште тыгаяк литератур йылме дене кутырат, лачак грамматикым куштылемдат да мутерым уэмдат. Коран дене пырля, классический йылмын образецше семын тыгак ислам деч ончычсо поэзий ден бедуинов мутланымашт лийыныт»[5].
Семит йылме тӱшкаште араб йылмын верже
Классический араб йылме акрет араб йылме деч шагал ойыртемалтеш. Семит йылме-влакын ятыр вожышт араб йылмыштат уло. Ожно семитологийыште классический араб йылмым семит йылме-влак гыч утларак тоштылан шотленыт, но жап эртымеке, моло афроазиат йылме-влак дене таҥастарыме дене палемдыме: классический араб йылмыште шукыжоо тӱҥалтыш огыл.
Историй
Ятыр шӱдӧ ий годым йылме эре вашталтын, но тидыже, такшым, серымашыште шагал ончыкталтын, вет кӱчык йоҥ йӱк-влак, Кораныште гай, текстыште огыт возалт.
Классический (кӱкшӧ) араб йылме таче араб-влакын шочмо йылмышт огыл. Но тачат, вашталтше мутвундо дене, тудо чыла гаяк газет ден книгалаште кучылталтеш, Тунис, Мароккода изишак Алжир деч посна, кушто араб йылме француз йылме дене пырля литератур йылме улеш. Шанче ден технике литературышто моло араб элласе тудо верлаште, кушто кӱлешан мутвундо уке, чӱчкыдын англичан йылме кучылталтеш.
- ↑ 1 2 3 4 Arabic – Ethnologue. Ethnologue. Simons, Gary F. and Charles D. Fennig (eds.). 2018. Ethnologue: Languages of the World, 21st edition. Тергыме кече: 21 пургыж 2018. Архивлыме 5 шорыкйол 2016 ий.
- ↑ Красная книга языков ЮНЕСКО
- ↑ Доклад Pew Research Center о распространённости ислама в мире" (2009 год) Архивировано 10 шыжа 2009 года.
- ↑ Арабский язык — статья из энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ Юшманов Н. В. Грамматика литературного арабского языка, стр. 23