Абукаев-Эмгак, Вячеслав Александрович

РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Абукаев.

Валерий Александрович Абукаев
Вячеслав Абукаев-Эмгак
Шочмо годсо лӱм	Вячеслав Александрович Янетов
Шочмо кече	1959 ий 5 шорыкйол(1959-01-05)
Шочмо вер	Башкир АССР, Мишкан кундем, Токтар ял
Колымо кече	2008 ий 29 ага(2008-05-29) (49 ий)
Колымо вер	Марий Эл, Йошкар-Ола ола
Гражданлык	СССР  Россий
Паша сомыл	серызе, почеламутчо, прозаик, драматург, кусарыше, журналист
Награде да премий	Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премий(1990), Пошкырт Республикысе Яныш Ялкайн лӱмеш премий (1998), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1999), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премий (2007), Марий Эл Республикын Калык серызыже (2006)

Вячеслав Александрович Абукаев-Эмгак (5 шорыкйол 1959, Токтар, Башкир Автоном Совет Социалистик Республик — 29 ага 2008, Йошкар-Ола) — руш совет да марий серызе, сылнымут критик да кусарыше. 1991 ий гыч СССР серызе-влак ушемын йыжъеҥже. Марий Элын Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш самырыктукым оксадаржын (1990) да Марий Эл Республикын М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш оксадаржын (2007) лауреатше. Марий Элын калык писательже (2006).

Илыш корныжо

1959 ий 5 январьыште Пошкырт АССР Мишкан вел Токтар ялеш шочын. Шкеж нерген тудо тыге ойлен: 

Шочынам мый Куткан курык пареҥге подвал Максым коремысе кÿр чыкыме изи пÿя пеленсе Манюк Любан пошкудо пöртеш. Мый шкемым Изуремыште шарнаш тÿҥалынам. Мый 1958 ий 26 декабрьыште тул гай йÿштö кастене шочын возынам. Тÿня У ийым вашлияш ямдылалтын, садлан икшывым серыкташ вашкен огытыл. 1959 ий 5 январьыште шочшо семын варарак сереныт. Тыге мый 5 январьыште шочшо семын илаш тÿҥалынам Школыш мый 1965 ийыште куд ияш каенам. Тунемме ийын икымше кечыштак туныктышо Анисия Апаевна мыйым да эше икмыняр йочам урок деч вара коден каласыш: " Те але ийготда дене изи улыда, ик ий гыч тунемаш пуреда, садлан эрла школыш ида тол". Но эрлашыжым ме адак тунемаш мийышна. Вес кечын мемнан дене школ директор вашлийын кутырыш. Ме "келшена" манын, кумыл волышо мӧҥгӧ ошкылна, но эрлашыжым адак школыш мийышна. Пеш шуко ий эртымек, шочмо Токтар школыш мийымем годым, кидышкем мыйын тунемме икымше классын журналже логалын. Шкемын тунемме отметкем ончалаш шонен, журналым почымат, чылт ӧрым. Журналыште мыйын да эше кум рвезын фамилийышт возалтынат огыл. Шым ийыш шудымо йоча-влакым журналыш пуртен огытыл. Тугеже, мый икымше классыште тунемынат омыл. Лудаш мый ондак тунемынам. Икымше лудмо А. Гороховын книгаже "Оҥай книга" ыле, мый тудым школ библиотекыште лудым. Поэтын кÿчык почеламутшо-влак мылам пеш келшышт, южыжым наизусть тунемым.

1975 ий гыч 1980 ий марте Марий кугыжаныш университетын эртымгорно-филологий факультетыштыже тунемын, университетыште тунеммыж годым, кумдан палыме поэт С. В. Николаевын вуйлатыме, сылнымут кружокыш коштын. 1980 ий гыч 1990 ий марте республикысе тӱрлӧ савыктыш редакцийлаште, тунамак «Ончыко» сылнымут-мер-политик журнал редакцийыште пашам ыштен. 1990 ий гыч 1992 ий марте Марий АССР серызе-влак ушемыште да Пӱтынь ушемысе тӱвыра фондын Марий пӧлкаштыже председательын алмаштышыжлан пашам ыштен. 1990 ий гыч — М. Шкетан лӱмеш марий калыкле драме театрын сылнымут пӧлкажым вуйлатен.

1991 ий гыч СССР серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикысе серызе-влак ушем вуйверын йыжъеҥже. 1978 ийыште Абукаевын «Ончыко» сылнымут-мер-политик журналыште «Эртышым от пӧртылтӧ» ойлымашыже лектын. 1982 ийыште Марий книга савыктышыште «Кинде-шинчал» тӱшка сборникеш почеламутшо-влак лектыныт.

1985 ийыште тудын «Ушкал йомын огыл» комедийже шочын, тудым М. Шкетан лӱмеш марий калыкле драме театрын сценыштыже шынденыт. Вара «Нигунам от пӧртылтӧ» (1989) роман ден повесть-влак, кок ужаш дене «Пӱрымаш» роман (1991—1992), «Шывага» повесть (1995) лектыныт. Тудын йомак, трагифарс, комедий да драме жанрыште серыме «Ушкал йомын огыл» (1985), «Юзо шиялтыш» (1990), «Шем оржан ош поран» (1994), «Шӧртньӧ пӱкш» (1998), «Изуремыште кугу сӱан» (1999), «Ош кече йымалне» (2002), «Куку шагат» (2004), «Алиса, Анфиса, Аниса» (2005), «Ший оҥгыр» (2006), «Эчук бурлак гыч пӧртылеш» пьесыже-влак палыме улыт, нуно М. Шкетан лӱмеш Марий калыкле драме театрын, Республикысе курчак театрын да Марий самырык театрын сценылаштышт шындалтыныт.

Писательын сылнымут произведенийже-влак руш, одо, пошкырт, татар, мордва, чуваш, коми да украин йылмылашке кусаралтыныт.

1990 ийыште В. А. Абукаевлан Марий Элын Олык Ипай лӱмеш сылнымут аланысе кугыжаныш самырыктукым премийжым, 1999 ийыште — «Марий Элын сулло сымыктыш пашаеҥже» чаплӱмым, 2013 ийыште — Марий Эл Республикын калык писательже чаплӱмым пуымо. 2007 ийыште, пьесе-влакым шындымылан, Марий Эл Республикын театр сымыктыш аланысе М. Шкетан лӱмеш кугыжаныш премий дене палемдалтын.

2008 ий 29 майыште Марий Элысе Йошкар-Олаште колен.

Библиографий

Поэзий

• Ончылнем — кумда кугорно…. Эртыме кыша… Почеламут-влак // Кинде-шинчал. Йошкар-Ола, 1982. С. 112—139.
• Шошо пале. Йошкар-Ола, 1990. 16 с.
• Вӱдотыза: почеламут ден поэме-влак. Йошкар-Ола, 2003. 120 с.
• 99 муро. Йошкар-Ола, 2003. 112 с.
• Ойпого: почеламут, поэме, муро, ойлымаш, повесть, пьесе-влак. Йошкар-Ола, 2008. С. 7- 196.

Прозо

• Нигунам от пӧртылтӧ: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1989. 224 с.
• Шочмо тувыр: роман: 2 кнмга дене лектеш. Йошкар-Ола, 1991—1992.
• Шывага: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 1995. 368 с.
• Маша: ойлымаш // Кече петырналтме кечын. Йошкар-Ола, 1995. С. 7-25.
• Чергудо пӧлем: чын повесть // У Марий Эл. 2001. 6, 7, 11, 12, 14, 18 дек.
• Шӧртньӧ медаль нерген шарнымаш: повесть ден ойлымаш-влак. Йошкар-Ола, 2005. 200 с.
• Ойпого: почеламут, поэме, муро, ойлымаш, повесть, пьесе-влак. Йошкар- Ола, 2008. С. 119—361.

Драматургий

• Пьесе-влак. Йошкар-Ола, 2005. 368 с.
• Шӧртньӧ пÿкш: йомак пьесе // Кызытсе марий пьесе. Йошкар-Ола, 2007. С. 7-62.
• Ойпого: почеламут, поэме, муро, ойлымаш, повесть, пьесе-влак. Йошкар- Ола, 2008. С. 413—682.

Вячеслав Абукаев-Эмгак кусарыше семын

• Исангулов Ф. Монча: ойлымаш // Ончыко. 1984. № 6. С. 82-89.
• Шесталов Ю. Кавагыч волышо муро: «Языческий поэма» гыч ужаш // Родо-тукым улына. Йошкар-Ола, 1989. С. 88—92.
• Панов В. Юзо Элнет: марий калык йомак негызеш возымо кок ужашан, прологан пьеса // Ончыко. 1990. № 6. С. 92—104.
• Асылгазин М. Шошо кумыл: ойлымаш // Келшымаш муро. Йошкар-Ола, 1990. С. 195—205.
• Енеш В. Эн изи эл: повесть // Мом шылта шоҥто шоло? Йошкар-Ола, 1992. С. 91-124.
• Сосюра В. 'Украиным йорате: стихи // Любить Украину. Киев, 1998. С. 90-91.
• Красноперов А. Икшыве-влак: у романын кокымшо книгаж гыч ужаш // Ончыко. 2001. № 10. С. 88-113; № 11. С. 122—144.
• Юшков Г. Конӧ Семӧ: ойлымаш // Марий Эл. 2001. 7, 8 июнь.
• Популярные песни. Йошкар-Ола, 2007. 20 с.

Литератур критике да публицистике сынан статьяже-влак

• Сылнымут да альма-матер // Марий коммуна. 1987. 20, 24, 25 нояб.
• Не быть речке без родника, или Нужны ли семинары для молодых? // Мол. коммунист. 1988. 21 дек.
• Семен Николаев: вашмутланымаш, статья. Йошкар-Ола, 1996. 94 с.
• Драма тургым, чын ден шоя да молат… // Марий Эл. 2003. 20 авг.
• Тÿҥалтыш уло, мучаш уке, кушто покшел? // Марий Эл. 2003. 30 дек.
• Валентин Колумб да тачысе сылнымут илыш: вашмутдымо тушто // Ончыко. 1995. № 10. С. 134—144.

Вес йылмылаш кусарыме произведенийже-влак

• Горький шоколад: рассказ / пер. на чув. В. Эктель // Хатер пул (Чебоксары). 1984. № 5. С. 19-22.
• Августовская черемуха: рассказ / пер на рус. Н. Беляевой // Мол. коммунист (Йошкар-Ола). 1986. 28 окт.
• Обида: рассказ / пер. на башк. З. Кутлугильдиной // Башкортостан пионеры (Уфа). 1987. 7 авг.
• Анютина сказка /пер. на удм. В. Сергеева // Кизили (Ижевск). 1988. № 2. С. 7.
• Облака; Леночка и Олечка: рассказы / пер. на рус. Е. Габовой // Дружба. Йошкар-Ола, 1990. С. 78—86.
• Ошкыл: рассказ /пер. на морд. Н. Сайгина // Мокша (Саранск). 2000. № 8. С. 54-61.
• Не тяжело сказать «прощай»… Стихи / пер. на коми яз. Н. Щукиной // Уна рома сикош. Сыктывкар, 2002. С. 76.
• Рейс 13—13 / пер. на рус. Н. Беляевой // Современная марийская повесть. Йошкар-Ола, 2004. С. 167—201.
• Ошкеча: рассказ / пер. на коми А. Попова // Войвыв кодзув (Сывтывкар). 2006. № 9. С. 41-52.
• Ошкеча: рассказ / пер. на рус. автора // Антология прозы лит. финно-угорских народов. Екатеринбург, 2006. С. 128—145.
• Олимпиадав Афинах: рассказ / пер. на рус. автора // Дружба народов (Москва). 2007. № 10. С. 76-81.
• Мый тидым омат ойло ыле… Стихи / пер. на эст. А. Валтона // Kuum оо. Таллин, 2007. С. 594—605.
• Рассказы и повести / пер. на рус. Вяч. Абукаева-Эмгака, Е. Габовой, Н. Беляевой. Йошкар-Ола, 2008. 172 с.
• Курица-ряба: рассказ / пер. на рус. автора // Современная лит. народов России: Проза: Т. 6. М., 2008. С. 5-22.

Вячеслав Абукаев-Эмгакын пьесылаже - сценыште

• Ушкал йомын огыл [Корова не пропала: комедия] / Map. Театр. 1985.
• Юзо шиялтыш [Волшебная свирель: пьеса-сказка] / Кукольн. театр. 1990.
• Шем оржан ош поран [Черногривый белый буран: трагифарс] / МТЮЗ. 1994.
• Шӧртньӧ пÿкш [Золотой орех: пьеса-сказка] / МТЮЗ. 1998.
• Изуремыште кугу сÿан [Большая свадьба на маленькой улице: комедия] / МТЮЗ. 1999.
• Ош кече йымалне [Под солнцем светлым: драма] / Map. театр. 2002.
• Куку шагат [Часы с кукушкой: драма] / Map. театр. 2004.
• Алиса, Анфиса, Аниса: комедия / Map. театр. 2005.
• Серебряный колокольчик: сказка / Map. театр. 2006.
• Эчук бурлак гыч пӧртылеш [Бурлак Эчук возвращается: комедия] / Map. театр. 2007.

Илышыже да творчествыже нерген литератур

• Учаев 3. Поэзий — илыш муро // Марий коммуна. 1979. 8 февр.
• Кульбаева Н. Оружием смеха// Мар. правда. 1985. 21 февр.
• Белкова С. Илышыште кӧ ончылно: Айдеме але Лӱм? // Марий коммуна. 1990.
• Николаев С. Прозыштат поэт // Мутын нелыже да имлыже : сылнымут очерк, почеламут. Йошкар-Ола, 1993. С. 192—203.
• Дудина 3. Кузе муро шочеш? // Марий Эл. 2003. 2 авг.
• Николаев С. Чылан ме вӱротызан улына // Марий Эл. 2003.
• Васинкин А. Кавашке кӱзаш шочыт мландыште // Ончыко. 2003. № 5. С. 182—191.
• Яндыганова Л. Писатель В. Абукаевын йылме поянлыкше // Актуальные проблемы финно-угроведения. Бирск, 2004. С. 210—216.
• Рычкова Д. В. Абукаевын сылнымутшо — туныктымо пашаште // Кугарня. 2005. 14окт.
• Горный И. Мастарлык — чыла жанрыште // Марий Эл. 2005.
• Гимаев Л. Шӧртньӧ медаль мом шарныкта? // Кугарня. 2005. И нояб.
• Глушкова 3. «Ошкеча» — рӱдӧ изданийыште // Марий Эл. 2006. 22 март.
• Эманова А. Мый корныеҥ улам // Кугарня. 2008. 11 янв.

Суаптар

• Марий Эл Республикын калык писательже (2013);
• Марий Элын сымыктышын сулло пашаеҥже (1999).

Оксадар-влак

• Марий Эл Республикын театр сымыктыш аланысе М. Шкетан лӱмеш кугыжаныш премий (2007);
• Марий Элын Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш самырыктукым премийжын (1990).

Шарнымаш

• 2015 ийыште Марий Эл Республикын калык писательже Вячеслав Абукаев-Эмгак лӱмеш оксадарым палемдыме, тудо самырык автор-влаклан поэзий, драматургий, прозо да журналистике пашалан пуалтеш.
• 2025 ий 16 январьыште Пошкырт Республикысе Марий эртымгорно-тӱвыра рӱдерын сценыштыже Вячеслав Абукаев-Эмгакын шочмыжлан 65 ий темме лӱмеш сылнымут кас эртен.

Палемдымаш

Литератур

• Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / X Международный конгр. финно-угорских писателей; сост. : А. А. Васинкин [и др.]; библиографы : Н. И. Бушкова, Г. И. Байкова. — Йошкар-Ола : Марийское книжное издательство, 2008 г. — 751 с. — С.24-28 — ISBN 978-5-7590-0966-5
• Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 207. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
• Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башк. энцикл., Т. 1: А—Б. — 2005 г. — 623 с. — ISBN 5-88185-053-X
• Абукаев-Эмгак, Вячеслав Александрович // Кто есть кто в Марий Эл / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2002. — С. 670. — 2000 экз. — ISBN 5-87898-197-1.
• Глушкова З. М., Зайниев Г. З. Абукаев-Эмгак Вячеслав Александрович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 12. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
• Абукаев-Эмгак Вячеслав Александрович // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. Г. Сабанцев, Ю. Соловьёв и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2020. — С. 7—9. — 423 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7590-1285-6.

Кылвер-влак

• Памяти поэта Вячеслава Абукаева  (неопр.). Марийская правда. Тергыме кече: 20 идым 2025.