Фридрих, Александра Христиановна

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Александра Христиановна Фридрих
Фридрих, Александра Христиановна.jpg
Шочмо кече 3 пеледыш 1907(1907-06-03) (119 ий)
Шочмо вер
Колымо кече пале огыл
Колымо вер
Гражданлык  СССР
Подданстве Флаг России Россий империй
Паша сомыл тӱвыра пашаеҥ, партий пашаеҥ, мер пашаеҥ

Алекса́ндра Христиа́новна Фри́дрих (3 пеледыш 1907, Мариец, Марий Турек район — Чарла, Озаҥ губерний) — совет тӱвыра, партий-совет да мер пашаеҥ. Марий кундемысе архив виктем директорын алмаштышыже (1933—1935), Марий АССР-ысе Шанче-краеведений тоштерын (Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштер) директоржо (1937—1946). ВКП(б)-ын йыжыҥъеҥже.

Илыш корныжо

1907 ий 3 июньышто Марий Элын кызытсе Марий Турек район Мариец посёлкышто, Саратов гыч Марий мландыш илаш куснышо, «Мариец» янда завод пашазын ешыштыже шочын[1]. Ачаже — янда сӱрет мастар, Берлин гыч лекше, Российыште 17 ияшыж гыч, аваже Киев губернийысе Рига олаште шочын[2].

Ачажын колымыж деч вара 11 ияш улмыж годым школышто тунеммым коден да пашам ышташ тӱҥалын. 1920 ий гыч — ВЛКСМ йыжыҥъеҥ, 1922—1923 ийлаште совпартшколышто тунемын. 1923—1928 ийлаште — производствышто паша, комсомол организацийын бюроштыжо мер паша. ВКП(б)-ын йыжыҥъеҥже[3].

1930 ийыште II ступенян Виче совпартшколым тунем пытарен, Горький крайысе Арзамас олаш пашаш колталтын. Вара еш амал дене Марий автоном областьын Марий Турек районысо Хлебниково школыш обществоведений туныктышылан кусаралтын. Тыштак райздравын вуйлатышыжлан, райисполкомын вуйшиймаш бюрожын вуйлатышыжлан пашам ыштен. 1933 ийыште ешыж дене пырля У Торъял посёлкыш куснен, тушто тудо тазалык пӧлкан вуйлатышыжлан пашам ыштен. 1933—1935 ийлаште — Марий областной Контроль комиссий Президиумын секретарьже, Марий кундемысе архив виктем директорын алмаштышыже. 1935—1937 ийлаште Марий коммунист ялозанлык школышто тунемын[4].

1937 гыч 1946 ий марте — Марий АССР-ысе Шанче-краеведений тоштерын (Марий Эл Республикысе Т. Евсеев лӱмеш калыкле тоштерын) директоржо[1]. Тыгодымак МАССР Просвещений Наркоматын партий организаций секретарьын алмаштышыже лийын[4].

Еш

1933 ийыште марлан лектын, марийже — Кугу Ачамланде сарын участникше, 1942 ийыште Ленинград фронтышто колен. Кок ӱдыржӧ лийын[5].

Тоштер паша

1937—1938 ийлаште А. Х. Фридрихын вуйлатымыж почеш тоштер уэш пужен чоҥалтын, а 1939 ий 20 январьыште тудо ончышо-влаклан почылтын. Тиде жапыште тоштерын 218 кв. метр кумдыкышто пӱртӱс, историй да социализмым чоҥымо пӧлка-влак верланеныт, фонд погышто 5685 арверым шотлымо. 38 тӱрлӧ кайык, 7 млекопитающий, 9 акретсе янлык муляжым налме. Экспедиций паша ышталтын: Пемба эҥер кумдыкысо кушкыл, 5 шӱгарын ӱмбалже шымлалтыныт. Пӱртӱс пӧлкан пашаеҥже, биологий шанче кандидат Б. П. Васильковын вуйлатымыж почеш кочкаш йӧршӧ поҥго-влакым шымлыше экспедиций эртен. У экспозиций-влак почылтыныт, Марий АССР флорын гербарийже-влакым чумырымо, кушкыл, МАССР-ын поҥго-влакын кушмо картышт ямдылалтын. Тоштерыш толшо-влакын чотышт 12 877 еҥ лийын[4][6].

1940 ийыште А. Х. Фридрихын инициативыж дене Юрино селаште Шереметевмыт замкым ачалаш, тушто Крепостной права тоштерым почаш, Угарман кундемын Краеведений да сылнысымыктыш тоштерлан замокын погыжым Марий АССР-ын тоштерын погышкыжо, а замокым Угарман каныме пӧрт ден санаторий-влак виктемлан пуаш темлыме[4].

Кугу Ачамланде сар тӱҥалмылан кӧра, 1941 ий июльышто тоштер шке пашажым чарен, тудын чыла погыжым Марий АССР-ысе Роҥго (кызыт Советский) район Вечын (Вятское) селасе Суслопаровмытын пӧртышкышт наҥгайыме лийын[6][7].

1942 ийыште тоштер уэш пашажым тӱҥалын, экспонат-влакым налаш шийвундо ойыралтын. 1943 ийыште ВКП(б)-ын Марий обкомжо  (руш.) (мар. да МАССР-ын Совнаркомжо тоштер пашалан 3 пӧлемым ойыреныт. Краеведений паша утыр шарла, школлаште тоштер ден кружок-влак почылтыт. Тиде жапыште тоштер пашаеҥ-влак сарысе салтак да тылын труженикше-влак нерген поян материалым погеныт, школ краеведений кружок да верысе краевед-влак дене паша ышталтын, «Верысе сӱретче-влакын пашашт фронтлан полыш», «Фронтлан тылын полышыжо», «Сар кечылаште ялозанлык», «Сар кечылаште лудмо пӧрт» куснылшо ончер-влак почылтыныт, «Кугу Ачамланде сар да тушко Марий АССР-ын ушнымыжо» пӧлкам ышташ тӱҥалыныт[4][7].

1944—1946 ийлаште тоштерыште кугу экспозиций-ончер да шанче-сотемдарыше паша ышталтын. А. Х. Фридрихын темлымыж почеш 1946 ий апрельыште МАССР-ын Министр-влак Каҥашыже Марий АССР-ысе Шанче-краеведений тоштерлан Йошкар-Олаште Советский уремыште ончысо арест пӧртын 89 №-ан (кызыт 153 №-ан) кӱ оралтыжым пуымо нерген пунчалым луктын, кызытат тоштер тыште верлана. Оралте кок пачашан, 11 пӧлеман, пӱтынь кумдыкшо 386 кв. метр, коҥгам олтыман лийын. Эн ончыч тудо пеле шаланен пытыше лийын, но вара 1946 ий кеҥежлан тудым пӱтынек ачаленыт. 1946 ий 26 ноябрьыште тоштер уэш калыкым вашлияш тӱҥалын, тоштерыште кум пӧлка пашам ыштен: пӱртӱс, социализмым чоҥымаш да Кугу Ачамланде сар[7].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Завод "Мариец". lensteklotrest.ru. Тергыме кече: 19 кылме 2025.
  2. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева / сост. Ан. В. Муравьёв. — Йошкар-Ола: ГБУК "Национальный музей РМЭ им. Т. Евсеева", 2011. — С. 18. — 104 с. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  3. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории / сост. Ан. В. Муравьёв. — Йошкар-Ола: ГБУК "Национальный музей РМЭ им. Т. Евсеева", 2011. — С. 18—19. — 104 с. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории / сост. Ан. В. Муравьёв. — Йошкар-Ола: ГБУК "Национальный музей РМЭ им. Т. Евсеева", 2011. — С. 19. — 104 с. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  5. ↑ Национальный музей им. Т. Евсеева / сост. А. В. Муравьёв. — Йошкар-Ола: ГБУК "Национальный музей РМЭ им. Т. Евсеева", 2011. — С. 20. — 104 с. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  6. ↑ 1 2 Национальный музей РМЭ им. Евсеева (руш.). Национальный музей РМЭ им. Евсеева. Тергыме кече: 19 кылме 2025. Архивлыме 10 ага 2020 ий.
  7. ↑ 1 2 3 Национальный музей РМЭ им. Евсеева (руш.). Национальный музей РМЭ им. Евсеева. Тергыме кече: 19 кылме 2025. Архивлыме 10 вӱдшор 2021 ий.

Литератур

  • Фридрих Александра Христиановна, с 1937 по 1946 год // Национальный музей им. Т. Евсеева. Страницы истории / Сост. Ан. В. Муравьёв. — Йошкар-Ола: ГБУК РМЭ «Национальный музей Республики Марий Эл им. Т. Евсеева», 2011. — С. 18-20. — ISBN 978-5-904558-10-9.
  • Свечников С. К. Республиканский музей в 30—40-е годы XX века // Марийский архивный ежегодник. — 2020. — С. 67—71.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Фридрих,_Александра_Христиановна&oldid=1232149" гыч налме