Удмурт автоном область

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртара
Кумданрак
Times2.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртара
Кумданрак
автоном область
Удмурт автоном область
Эл Совет Ушем СССР
Адм. рӱдӧ Глазов[1]
Ижевск (10.6.1921 ий гыч)[2]
Историй да географий
Ыштыме кече 1920 ий 4 ноябрь[3]
Пытарыме кече 28 теле 1934
Кумдык 32 135 км²
Калык чот
Калык чот 880 700 еҥ (1931)
Чаклык 27,4 айд./км²
Калыклык Удмурт (одо) - 51,7%, руш - 44,0%, татар - 2,2%
Официал йылме руш, удмурт
Удмурт автоном область на карте
Россий ВЦИК да СНК-н «Одо калыкын автоном областьшым ыштыме нерген» декретше.

Удмурт автоном область (руш. Удмуртская автономная область, одо Удмурт автономной область) — РСФСР-ын автоном администраций-кумдыкшым ончыктышо умылымаш, 1920 ий 4 ноябрь гыч 1934 ий 28 декабрь марте лийын[4].

1932 ий 1 январь марте Одо автоном область лӱман лийын. Кундемын рӱдерже — Ижевск ола (1921 ий январь гыч июнь марте — Глазов ола).

Эртымгорно

Россий ВЦИК да СНК-н 1920 ий 4 ноябрьысе «Одо калыкын автоном кундемжым ыштыме нерген» декретше Удмурт автоном областьлан тӱҥалтышым ыштен[5], тыге тиде мланде кумдык тӱп калыкын — Одо-влакын (кызыт — удмурт-влак), тӱшкан илыман посна мланде кумдык семын палемдалтын.

1921 ий мучко у кугыжаныш кучемын кышкарже чоҥалтын — революций комитет-влак кучемым Совет исполком-влаклан пуэныт. ВЦИК-ын 1921 ий 5 январьысе декретше почеш[6] Одо калыкын Автоном областьышкыже Глазов ола (администраций рӱдер) да Глазов, Сарапул, Алабога, Малмыж уезд-влакын волостьышт пуреныт. Тиде ийыштак 10 июньышто администраций рӱдерым Ижевскыш кусарыме.

РКП(б) Одо кундемысе бюрон да ревкомын пырля эртыше мутланымаштыже 1921 ий 27 февральым Одо автоном областьын шочмо кечыж семын палемдаш пунчалыныт. Кундемысе РКП(б) бюрон Одо автоном кундемысе пашазе, кресаньык да чыла гражданин-влаклан ӱжмашыштыже тыге каласалтын:

Таче, 27 февральыште, ме тиде кугу да куатле кечым — пӱтынь Одо калыклан шкевуя илаш правам пуымо кечым пайремлена. Таче ме пайрем кумыл дене йӱкын каласен кертына: таче кече гыч ме шкенан элыштына шке оза улына... Кажне одо-пашазе, одо-кресаньык эре шарнышаш: эрла гыч тудо шке эргыже, шке ӱдыржӧ-влакын шинчымашышт верч тыршен илышаш, тыге тудо шке изи суртшым веле огыл, а пӱтынь Совет Российын — кугу да виян калык озанлыкын — вуйлатышыже да виктарен шогышо-влакшым ямдыла. Эрла гыч тудо, кидым кӧргалтен, чогыт дене тапташ тӱҥалшаш, тыге тудо шке пиалжым, тӱнямбалсе пашазе калыкын пиалжым шочыкташ тӱҥалеш!

— Удмурт кундем РКП(б) бюрон 1921 ий 27 февральысе ӱжмашыже, [7]
Удмуртийын историйысе лӱмжӧ-влак
№ Кумдык лӱм Ыштыме (уэштарыме)
жап
1 Одо автоном кундем (Одо калыкын автоном кундемже) 1920 ий 4 ноябрь[8]
2 Удмурт автоном область 1932 ий 1 январь[4]
3 Удмурт Автоном Совет Социалист Республик 1934 ий 28 декабрь[9][10][11]
4 Удмурт Республик 1991 ий 11 октябрь[12][13]

Автономийым ыштымеке, калыкле удмурт тӱвыра (драматургий, театр, сылнымут, сӱретсымыктыш) писын вияҥаш тӱҥалын. 1920-шо ийла гыч калыкын шинчымашыжым нӧлтал колтымаште кугу паша ышталтын, шинчымашым шарымаште 1921 ийыште почылтшо «Удкнига» савыктыш кумда верым айлен.

1929 ий 14 январьыште Одо АО Угарман кундем (вара — Нижний Новгород край) кышкарыште лийын[3].

1932 ий 1 январьыште Удмурт автоном область ман лӱмдымӧ[14][4].

1934 ий 28 декабрьыште ВЦИК пунчалже почеш Удмурт АО-м Удмурт АССР-ыш  (руш.) (мар. савырыме[11][4].

Калык

Калыкчот

  • 1923 ий майлан: калыкчот — 710 тӱж. еҥ, кумдык — 28 939 уштыш².
  • 1930 ий майлан: калыкчот — 784,1 тӱж. еҥ, кумдык — 30 614 уштыш².
  • 1934 ий 15 июльлан: калыкчот — 868,4 тӱж. еҥ, кумдык — 32 100 уштыш², район чот — 18.

Калык-влак шот дене

1926 ийысе перепись почеш:

  • удмурт — 52,3%,
  • руш — 43,3%,
  • татар — 2,3%,
  • бесермян — 1,2%.

Администрацийлан шеледымаш

1921 ий 8 декабрь гыч[15] 1924 ий марте Автоном Одо кундем 5 уезд гыч шоген: Дебёсы, Глазов, Можга, Ижевск да Селты. 1924 ийыште Дебёсы да Селты уезд-влакым петыреныт, кум уезд гына кодын[16]. Удмурт АО-м Удмурт АССР-ыш савырыме годым Удмурт АО-н районжо да нунын рӱдерже-влак:

  1. Алнаш район — Алнаш села,
  2. Балезино район — Балезино станцийысе посёлко,
  3. Вавож район — Вавож села,
  4. Глазов район — Глазов ола,
  5. Грак район — Грак села,
  6. Дебёсы район — Дебёсы села,
  7. Зура район — Зура села,
  8. Ижевск район — Ижевск ола,
  9. Карсовай район — Карсовай села,
  10. Кез район — Кез станций пеленсе посёлко,
  11. Изи Пурга район — Изи Пурга села,
  12. Можга район — Можга ола,
  13. Селты район — Селты села,
  14. Сюмси район — Сюмси села,
  15. Шаркан район — Шаркан села,
  16. Юкаме район — Юкаменск села,
  17. Якшур-Бодья район — Якшур-Бодья села,
  18. Яр район — Яр станцийысе посёлко[17].

Палемдымаш

  1. ↑ Глазов // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  2. ↑ Удмуртия // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  3. ↑ 1 2 Туганаев, 2008, с. 85.
  4. ↑ 1 2 3 4 Туганаев, 2008, с. 164.
  5. ↑ Декрет ВЦИК и СНК от 04.11.1920 «Об образовании Автономной Области Вотякского Народа» (руш.). istmat.info. Тергыме кече: 12 пургыж 2026.
  6. ↑ Декрет ВЦИК от 05.01.1921 «Об Автономной Области Вотского народа» (руш.). istmat.info. Тергыме кече: 12 пургыж 2026.
  7. ↑ Матвеев, 1960, с. 70.
  8. ↑ Туганаев, 2008, с. 85, 164.
  9. ↑ Туганаев, 2008, с. 86, 164.
  10. ↑ Войтович, 2006, с. 111.
  11. ↑ 1 2 Матвеев, 1960, с. 109.
  12. ↑ Туганаев, 2008, с. 165.
  13. ↑ Войтович, 2006, с. 325–326.
  14. ↑ Матвеев, 1960, с. 108.
  15. ↑ Декрет ВЦИК от 08.12.1921 «Об утверждении административного деления Автономной Вотской Области»
  16. ↑ Справочник по административно-территориальному делению Удмуртии. 1917—1991 гг. / Составители: О. М. Безносова, С. Т. Дерендяева, А. А. Королёва. — Ижевск: Удмуртия, 1995. — С. 3—6. — 744 с. — 2000 экз. — ISBN 5-7659-0425-4.
  17. ↑ Матвеев, 1960, с. 107—108.

Литератур

  • Войтович В. Ю. Зарождение национальной государственности в Удмуртии (к 95-летию образования УАО) // Вестник Удмуртского университета. Серия «Экономика и право». — 2015. — № 6. — С. 130.
  • Сборник статей. Отв. ред., сост. - Куликов К.И.; Рец. - д.и.н. Пономарев К. А. Национально-государственное строительство в Удмуртии в 1917-1937 гг.. — Ижевск. — 1991. — С. 192.
  • Под ред. Е. А. Матвеева. К истории образования удмуртской автономии. Сборник документов. — Удмуртское книжное издательство. — 1960. — С. 128.
  • Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-7659-0486-2.
  • Войтович В. Ю. Государственное строительство в Удмуртии. Основные вехи. — Ижевск: Удмуртия, 2006. — 448 с. — ISBN 5-7659-0369-X.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Удмурт_автоном_область&oldid=1232533" гыч налме