Токмурзин, Илья Михайлович

Илья Михайлович Токмурзин
Шолыплӱм-влак	Ломберын, Ломбер, Меняла марий, Токмырзан
Шочмо кече	1896 ий 20 пеледыш(1896-06-20)
Шочмо вер	Ныргынде, Россий
Колымо кече	28 сӱрем 1956(1956-07-28) (60 ий)
Колымо вер	Ныргынде, Россий
Гражданстве	Россий империй→ СССР
Паша сомыл	Писатель, прозаик, педагог, мер пашаеҥ
Усталык ий-влак	1924—1956
Жанр	Роман, ойлымаш, очерк, пьесе
Произведений йылме	Марий
Дебют	«Уло ял дене» (1929)
Награде	Одо АССР школын сулло туныктышыжо (1955)

Илья́ Миха́йлович Ломбе́рский (чын тукымлӱмжӧ — Токму́рзин; 20 пеледыш 1896, Ныргынде — 28 сӱрем 1956, Ныргынде) — марий совет серызе, туныктышо, мер пашаеҥ, 1935 ий гыч СССР серызе-влак ушемын йыжыҥъеҥже. Икымше тӱнямбал сарын участникше. 1945 ий гыч ВКП(б)-ын йыжыҥъеҥже. Ленин орденын кавалерже (1956).

Илыш корныжо

1896 ий 20 июньышто кызытсе Одо Республикын Карагӧл кундем Ныргындыш ялысе марий кресаньык ешеш шочын. Шочмо ялыштыже школым тунем пытарен, Пошкырт кундемысе Эльян селаште кок классан школыш тунемаш пурен, ты школ черке-приходской школлан ончыкылык туныктышо-влакым ямдылен. Тушто 3 ий тунеммеке, Сарапул олаште кудывечым арун кучышылан, грузчиклан, коҥга оптышын полышкалышыжлан пашам ыштен. 1915 ийыште Озаҥысе семинарийыште экстерн дене экзаменым кучымек, земский школлаште туныктен кертше туныктышын дипломжым налын.

1915 ий августышто тудын кугыжан армийышкыже налыныт. Икымше тӱнямбал сарын участникше: сусырген, госпитальлаште эмлалтын. Февраль революций годым Владимир оласе шапаш полкышто лийын, тушто Жаплан шогалтыме виктер ваштареш кучедалмаште участвоватлен.

1918 ий тӱҥалтыште шочмо верышкыже пӧртылмеке, вигак волостной Каҥашын председательжылан сайлалтын. 1919 ий гыч туныктымо пашам тӱҥалын: Одо, Татар, Пошкырт кундемласе ялысе школлаште туныктышылан, завучлан, директорлан пашам ыштен. Тунамак мер пашам чолган шуктен.

1945 ийыште ВКП(б)-ын йыжыҥъеҥже лийын. Калык шинчымашым вияҥдымаште надыржылан 1956 ийыште Ленин орден, «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль дене палемдалтын. Одо АССР школын сулло туныктышыжо (1955).

1956 ий 28 августышто шочмо ялыштыже колен, туштак тойымо.

Сылнымут пашаже

Возаш 1924 ий гыч тӱҥалын. 1929 ийыште «Уло ял дене» икымше ойлымаш сборникше лектын.

1930-шо ийлаште «Миллион-влак» роман дене пашам ыштен, тудо авторын колымыж деч вара, 1959 ийыште, палыме марий писатель, сылнымутчо К. К. Васинын редактироватлымыж дене посна книга семын лектын, тушто Икымше тӱнямбал сар жапысе илыш сӱретым ончыктымо. Писательын эргыже Р. Токмурзинын ойлымыж почеш, И. Ломберский романын кокымшо книгажым возен, рукописьшым Йошкар-Олаш савыкташ колтен, но вараже тудо йомын.

1935 ийыште И. Ломберскийым СССР серызе-влак ушемыш пуртеныт.

Тыгак ик актан пьесе ден очерк-влакым возен. Тудын возымыжым кӱкшын акленыт: произведенийлажым школ хрестоматийлашке пуртеныт.

Писательын произведений-влакшым руш, суас да чуваш йылмылашке кусарыме.

1920-шо ийлаште Ломберын, Ломбер, Меняла марий, Токмырзан шолыплӱм-влакым кучылтын.

2007 ийыште «Ойпого» книгаже савыкталтын, тушко писательын прозыжо, пьесыже да статьяже-влак пуреныт.

Тӱҥ произведенийже-влак

Умбакыже И. Ломберскийын марла да руш йылмыш кусарыме тӱҥ произведенийже-влакым ончыктымо:

Марла

• Уло ял дене: ойлымаш ден очерк-вл. [Всей деревней: рассказы и очерки]. — М., 1929. — 68 с.; Йошкар-Ола, 1955. — 84 с.
• Миллион-влак: роман [Миллионы]. — Йошкар-Ола, 1959. — 140 с.; 1996. —136 с.
• Ойпого: роман, пьесе, ойлымаш, статья-вл. [Избранное: роман, пьеса, рассказы, статьи]. — Йошкар-Ола, 2007. — 256 с.

Рушла

• Настоящее имя: рассказ / пер. Л. Кременского // Солнце над лесами. — Йошкар-Ола, 1984. — С. 187—193.

Чаплӱм ден суаптар-влак

• Одо АССР школын сулло туныктышыжо;
• Ленин орден;
• «Пашаште ойыртемалтмылан» медаль.

Шарнымаш

• Тудын лӱмеш Одо Республикысе шочмо Ныргындыш ялыштыже уремым лӱмдымӧ.
• Одо Элысе Ныргындыш тӱҥ школ воктене писательлан чапкӱм вераҥдыме.
• Одо Элысе Ныргындыш тӱҥ школын оралте пырдыжыштыжее шарнымаш оҥа.
• 2011 ий апрельыште Одо кундемысе Ныргындыш ялыште Илья Ломберскийын шочмыжлан 115 ий да тудын эргыже, краевед, «Ныргындыш сем» марий фольклор ансамбльын вуйлатышыже Роберт Ильич Токмурзинын шочмыжлан 85 ий темме лӱмеш Марий тӱвыран республикысе фестивальже эртен.

Палемдымаш

Литератур

• Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. И. Ломберский // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 175—178. — 368 с. — 5000 экз.
• Исенеков В. Калык шӱмыштӧ ила // Ончыко. — 1986. — № 3. — С. 89—92.
• Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. И. Ломберский // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 159—161. — 376 с. — 5000 экз.
• Николаев С. Илья Ломберский. — Йошкар-Ола, 1996. — 10 с.
• Токмурзин Р. Писатель, туныктышо, поро ача // Ончыко. — 1996. — № 5. — С 108—114.
• Иудова Л. Одо мландын роман озаже // Ончыко. — 2006. — № 5. — С. 80—82.
• Ломберский Илья (Токмурзин Илья Михайлович) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 217. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
• Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 378—379. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
• Зайниев Г. З. Ломберский Илья (Токмурзин Илья Михайлович) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 258. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

• Mari-Lab. Илья Ломберский/ 1896—1956.
• МБУК «Моркинская централизованная библиотечная система». 20 июня — День рождения И. М. Токмурзина.