Татар Автоном Совет Социалистик Республик

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
 Россий Федерацийын субъектеше нерген нерген Татарстан статьям онч.
АССР
Татар Автоном Совет Социалистик Республик

суасла Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы[1]
лат. тат. Tatarstan Aftonomiəle Sovet Sotsialistik Respublikasьnьꞑ[2]

тошто тат. ﺗﺎﺗﺎﺭﺳﺗﺎن ﺋﺎۋﺗِوُﻧِوُﻣﻳﻪﻟئ ﺳِوُۋﺌﺖ ﺳِوُﺗﺳﻳﺎﻟﻳﺳﺗﻳﻙ ﺭﺌﺳﭘِوﺒﻟﻳﻜﺎﺳئِ
Флаг Герб
Флаг Герб
55°47′00″ с. ш. 49°10′00″ в. д.GЯO
Эл Флаг СССР СССР
Пура 37 район, 17 ола, 24 ола сынан посёлко
Адм. рӱдӧ Озаҥ
Министр-влак Каҥашын Председательже М. Ш. Шаймиев (пытартыш)
Кӱшыл Каҥаш Президиумын Председательже М. З. Закиев (пытартыш)
Историй да географий
Ыштыме кече 1920 ий 27 майыште
Пытарыме кече 1990 ий 30 августыште (ТАССР-ым ТССР — Татарстан Республикыш вашталтыме)
Кумдык 67 847 км²
Шагат ӱштӧ MSK
Калык чот
Калык чот 3 637 809[3] еҥ (1989)
Калыклык татар-влак, руш-влак, чуваш-влак да м.[3]
Официал йылме-влак руш, татар[4]
Цифран идентификатор
Аббревиатур ТАССР
Суаптар Ленин орден Орден Октябрьской Революции Калык Келшымаш орден
Алмаштыш
← Озаҥ губерний Татарстан →
Татар Автоном Совет Социалистик Республик на карте
Палемдымаш: 1989 ийысе данный-влак почеш

Татар Автоном Совет Социалистик Республик (Татар АССР, ТАССР, Татарстан, Татарий) (руш. Татарская Автономная Советская Социалистическая Республика, Татарская АССР, ТАССР, Татарстан, Тата́рия, суасла Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы (ТАССР, Татарстан, Татарстан АССР)) — Россий Совет Федератив Социалистик Республик (РСФСР) кӧргыш пурышо автоном республик; 1936 ий 5 декабрь гыч 1990 ий 30 август марте лийше лӱм[5][6]; 1920 ий 27 май гыч 1936 ий 5 декабрь марте Автоном Татар Социалистик Совет Республик (АТССР) маналтын; (тошто тат. ﺗﺎﺗﺎﺭﺳﺗﺎن ﺋﺎۋﺗِوُﻧِوُﻣﻳﻪﻟئ ﺳِوُۋﺌﺖ ﺳِوُﺗﺳﻳﺎﻟﻳﺳﺗﻳﻙ ﺭﺌﺳﭘِوﺒﻟﻳﻜﺎﺳئِ), лат. тат. Tatarstan Avtonomiäle Sotsialstik Sovet Cömhüriäte)[7].

Эртымгорно

Тӱҥ статья: Татарстанын эртымгорныжо  (руш.) (мар.

1920 ий 22 мартыште РСФСР СНК председатель В. И. Ленин Кремльыште Б. Х. Мансуровым, С. Г. Саид-Галиевым да молымат нунын дене Татар республикым ыштыме нерген йодышым каҥашаш вашлийын[8].

Автоном Татар ССР-ын картше, 1928 ий.

Тудым РСФСР ВЦИК ден Совнаркомын 1920 ий 27 майысе декретше дене увертарыме да тудо ийынак 25 июньышто Автоном Татар Социалистик Совет Республик семын ыштыме (А.Т.С.С.Р., Татреспублик) (суасла Avtonomiəle Tatarstan Sovet Sotsialstik Respublikasь (A.T.S.S.R., Tatarstan)[9]).

1925 ий 25 июньышто Татар республикын конституцийжын  (руш.) (мар. проектшым (эн тӱҥалтышым) луктыныт да 1926 ий 13 мартыште Татар автономийын каҥашыжын VI погыныштыжо сайлан шотлымо. Текстым РСФСР ВЦИК ден РСФСР Каҥаш Погын пеҥгыдемден огытыл.

1937 ий 25 июньышто Татар автономийын Каҥашыжын XI вашкен ӱжмӧ погынжо республикын конституцийжым пеҥгыдемден, тудлан келшышын лӱмыштыжӧ мут радам алмашталтын, ынде Татар Автоном Совет Социалистик Республикыш вашталтын.

1922 ийыште (СССР-ым ыштыме годым), 1936 да 1977 ийлаште (СССР Конституцийым лукмо годым) да 1952—1953 ийлаште (ТАССР-ыште Озаҥ, Чистополь, Бугульма область-влакым ыштыме годым) ТАССР-ым ушем республикыш вашталтен ыштыме темлымаш ончалтын, но пеҥгыдемдалтын огыл[10].

Автоном Татар ССР-ын 1920 ийысе гербше (проект)
1926—1937 ийлаште Автоном Татар ССР-ын флагше
Татар АССР-ын гербше (1937—1978 ийла)
Татар АССР-ын гербше (1978—1992 ийла)

Совет Ушемыште «суверенитет парад»  (руш.) (мар. годым 1990 ий 30 августышто ТАССР Кӱшыл Каҥаш кугыжаныш суверенитет нерген декларацийым луктын, тудым Татар Совет Сциалистик Республикыш — Татарстан Республикыш вашталтен[11]. 1991 ий 24 майыште РСФСР калык депутат-влак Погыен тиде лӱмым пеҥгыдемден, РСФСР-ын 1978 ийысе Конституцийжын 71 лончыжын икымше ужашышкыже да 171 лончыш тӧрлатымашым пуртен[12].

1992 ий 16 май гыч — Татарстан[13]

Кучемын кӱшыл органже-влак да должностьысо еҥ-влак

ВЦИК-ын «Автоном Татар Социалистик Совет Республик нерген» 1920 ий 27 майысе декретшын 2 пунктшылан келшышын, АТССР-ын кугыжаныш кучем аппаратше депутат-влакын верысе Каҥашышт, АТССР-ын Рӱдӧ Шуктышо Комитетше да Калык Комиссар-влак Каҥаш гыч чумыралтын. Нуным ыштыме деч ончыч ВЦИК АТССР-ын Жаплан улшо революцийлык комитетшым чумырен.

1920 ий 25 июньышто Озаҥ губисполком чыла кучем пашам Жаплык ревкомлан пуэн. Тудыжо 11 июльышто кундемысе чыла шемерлан автономийым ыштыме нерген ӱжмашым луктын да 11 сентябрьлан тудын чекшым рашемден. ЖРК-н тӱҥ пашаже Татреспубликын Каҥашыжын Учредительный погынжым ямдылымаш лийын. АТССР-ысе пашазе, йошкарармеец да кресаньык депутат-влак Каҥашын 1920 ий 26-27 сентябрьыште эртыше I Учредительный погыныштыжо Татар Рӱдӧ Шуктышо Комитетын (ТатРШК-н) Президиумжым сайленыт да икымше виктерым — Татреспубликын СНК-жым — ыштеныт.

Компартий Татар обком

Тӱҥ статья: КПСС Татар областной комитет  (руш.) (мар.

КПСС/ВКП(б)/РКП(б)  (руш.) (мар. татар областной комитетше — автономийыште коммунист партийын структурыжым вуйлатыше рӱдӧ орган. Татар обкомын икымше секретарьже республикын политике вуйлатышыже лийын.

Сайлыме орган-влак

Тыгак ончо: Каҥаш  (руш.) (мар.

Тӱҥалтышыште автономий кукчемын кӱшыл органже пашазе, кресаньык да йошкарармеец депутат-влак Каҥашын республикысе Погынжо лийын. Погын-влак коклаште республикым тӱрыс вуйлаташ тудо Рӱдӧ шуктышо комитетым (ТатРШК-ым) сайлен.

1936 ий деч вара пашазе, кресаньык да йошкарармеец депутат-влак Каҥашым шемер депутат-влак Каҥашыш савырыме. Оласе, районысо, посёлкысо да ялысе депутат-влак Каҥашым калык 2 ийлан сайлен.

Тылеч посна Татар АССР-ым СССР Кӱшыл Каҥашынын Национальность-влак Каҥашыштыже 11 депутат ончыктен шоген.

1937 ийыште ТАССР-ын Конституцийжым лукмеке, ТатРШК-ым пытареныт, а республикысе кучемын у кӱшыл органже Татар АССР-ын 20 тӱжем еҥ деч 1 депутат нормо почеш 4 ийлан сайлыме ик палатан Кӱшыл Каҥаш да тудын Президиумжо лийыныт. 1995 ийыште Кӱшыл Каҥашым Татарстан Республикын Кугыжаныш Каҥашышкыже  (руш.) (мар. савырыме.

ТатРШК

ТатРШК Президиумын председательже-влак:

  • 1920—1921 — Мансуров, Бурхан Хуснутдинович
  • 1921—1924 — Сабиров, Рауф Ахметович
  • 1924—1927 — Шаймарданов, Шайгардан Шаймарданович
  • 1928—1929 — Ахметшин, Миннигарей Ахметович
  • 1929—1932 — Мратхузин, Харрис Ибрагимович
  • 1932—1934 — Ягудин, Мигдат Губайдуллович
  • 1933—1937 — Байчурин, Гумер Гистинович
  • 1937—1938 — Динмухаметов Галей Афзалетдинович — ТатРШК Президиум Председательын п. ш.

ТАССР-ын Кӱшыл Каҥашыже

ТАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын председательже-влак:

  • 1938—1951 — Динмухаметов, Галей Афзалетдинович
  • 1951—1959 — Низамов, Салях Низамович
  • 1959—1960 — Фасеев, Камил Фатыхович
  • 1960—1983 — Батыев, Салих Гилимханович
  • 1983—1985 — Багаутдинов, Анвар Бадретдинович
  • 1986—1990 — Мустаев, Шамиль Асгатович
  • 1990—1991 — Шаймиев, Минтимер Шарипович

Виктер

Республикысе виктерым ТатРШК (варарак — ТАССР Кӱшыл Каҥаш) автономийын кӱшыл кӱштышӧ да шуктышо органже семын ыштен.

Республикын икымше виктерже АТССР Калык Комиссар-влак Каҥаш лийын. 1946 ийыште тудым ТАССР Министр-влак Каҥашыш савыреныт, тудыжым 1991 ийыште — Татарстан Республикын Министр-влак Кабинетышкыже  (руш.) (мар. савырыме.

Татсовнарком

АТССР/ТАССР СНК председатель-влак:

  • 1920—1921 — Саид-Галиев, Сахиб-Гарей
  • 1921—1924 — Мухтаров, Кашаф Гильфанович
  • 1924—1927 — Габидуллин, Хаджи Загидулла Оглы
  • 1927 — Шаймарданов, Шайгардан Шаймарданович
  • 1928—1930 — Исмаев, Каримулла Хуснуллович
  • 1930—1937 — Абрамов, Киям Алимбекович
  • 1937 — Давлетьяров, Ахметсафа Мустафович
  • 1937—1940 — Тынчеров, Амин Халилович
  • 1940—1943 — Гафиатуллин, Сулейман Халилович
  • 1943—1946 — Шарафеев, Саид Мингазович

ТАССР Совмин

ТАССР Министр-влак Каҥаш председатель-влак:

  • 1946—1950 — Шарафеев, Саид Мингазович
  • 1950—1957 — Азизов, Миргарифан Замлеевич
  • 1957—1959 — Шарафеев, Саид Мингазович
  • 1959—1966 — Абдразяков, Абдулхак Асвянович
  • 1966—1982 — Усманов, Гумер Исмагилович
  • 1983—1985 — Садыков, Ильдус Харисович
  • 1985—1989 — Шаймиев, Минтимер Шарипович
  • 1990 — Сабиров, Мухаммат Галлямович

Суд да прокуратур

Татар АССР-ын кок суд коллегиян (уголовный да граждан паша шотышто) да Кӱшыл суд Президиуман Кӱшыл судшым 5 ийлан республикын Кӱшыл Каҥаш сайлен.

Татар АССР-ын прокуроржым вигак СССР-ын Генеральный прокуроржо 5 ийлан шогалтен.

1937—1938 ийлаште ТАССР-ыште тыгак суд деч ӧрдыжсӧ орган пашам ыштен — НКВД-н «посна кум еҥже»  (руш.) (мар..

Административ-территориян шеледымаш

Тӱҥ статья: Татарстанын административ-территориян шеледымашыже  (руш.) (мар.

Тӱҥалтышыште АТССР 10 кантонлан шелалтын: Арск, Бугульма, Буинск, Лаишево, Мамадыш, Мензелинск, Свияжск, Спасск, Тетюши да Чистополь кантон-влак. 1921 ийыште Агрыз, Алабога да Челна кантон-влак ышталтыныт.

1924 ий гыч кантон-влакым петырыме да нунын олмеш у административный район-влакым ышташ тӱҥалме. Тиде паша 1930 ий 23 июльышто мучашлалтын, тунам район да кантон территориян шеледымашым пӱтынек район дене вашталтыме.

1953 ийыште Татар да Башкир АССР-ласе область-влак.

1940-ше ийла мучаш марте район-влак эркын-эркын ешаралтыныт. Тыге, 1948 ийлан Татар АССР-ын кундемже 70 районлан да республикысе подчинениян 3 олалан (Озаҥ, Зеленодольск да Чистополь) шелалтын.

1950-ше ийла тӱҥалтышыште Татар да Башкир АССР-ым областьлашке шеледыме проектым шыҥдараш тӱҥалыныт. Тыге, 1952 ий 8 майыште Татар АССР кундемыште 2 областьым ыштеныт: Озаҥ да Чистополь областьым. 1953 ий 21 февральыште Бугульма область ышталтын. Но Сталин колымеке, проектым чареныт, да 1953 ий 30 апрельыште ТАССР-ысе чыла 3 областьымат петыреныт.

Тылеч вара, 1963 ий марте, район-влак шагалемаш тӱҥалыныт, петырыме район-влакым 1963 ий мучашыште уэш пӧртылташ тӱҥалме.

Калык

Тӱҥ статья: Татарстаныште илыше калык  (руш.) (мар.
Калык 1926 
тӱж. еҥ[14]		 1939
тӱж. еҥ[15]		 1959
тӱж. еҥ[16]		 1970
тӱж. еҥ[17]		 1979
тӱж. еҥ[18]		 1989
тӱж. еҥ[19]
Калыкым шотлен возымо почеш могай калык мыняр уло:
Татар-влак 1263,4 (48,7 %) 1421,5 (48,8 %) 1345,2 (47,2 %) 1536,4 (49,1 %) 1641,6 (47,6 %) 1765,4 (48,5 %)
тидын шотыштак кряшен-влак[20] 99,0 (3,8 %) - - - - -
Руш-влак 1118,8 (43,1 %) 1250,7 (42,9 %) 1252,4 (43,9 %) 1328,7 (42,4 %) 1516,0 (44,0 %) 1575,4 (43,3 %)
Чуваш-влак 127,3 (4,9 %) 138,9 (4,8 %) 143,6 (5,0 %) 153,5 (4,9 %) 147,1 (4,3 %) 143,2 (3,7 %)
Украинец-влак 3,1 13,1 16,1 16,9 28,6 32,8
Мордва-влак 35,1 (1,4 %) 35,8 (1,2 %) 32,9 (1,2 %) 31,0 29,9 28,9
Удмурт-влак 23,9 25,9 22,7 24,5 25,3 24,8
Марий-влак 13,1 14,0 13,5 15,6 16,8 19,4
Башкир-влак 1,8 … … 2,9 9,3 19,1
Белорус-влак … 2,3 4,1 4,3 7,1 8,4
Еврей-влак 4,3 6,1 10,4 9,5 8,7 7,3
Азербайджанец-влак … 0,1 0,3 0,4 1,3 3,9
Армян-влак 0,1 0,4 0,6 0,5 1,2 1,8

Экономике вияҥмаш

Сар деч ончычсо озанлык

6-шо бригадын бригадирже колхозник Галимовлан расписаний почеш тудын паша жапшым ончыкта. 1930-шо ийла. Б. Иваницкийын фотожо.

1921 ийыште республикым, воктенысе Юл кундем  (руш.) (мар. семынак семынак, кукшо игече авалтен, тудо путырак шуко калыкым шужыктен. Тудын дене кучедалаш 1921—1922 ийлаште Татар республик элысе моло кундемла гыч 8 млн пуд утла пырчым да 6 млн пуд тӱрлӧ кочкышым налын[8].

Граждан сар мучашлалтмеке, автономийын калык озанлыкшым тӧрлаташ тӱҥалыныт.

1920-шо да 1930-шо ийлаште Совет Ушемыште йӧнозанлык индустриализаций кая. Автоном Татар ССР тӱҥ шотышто аграр экономике гыч аграр-индустриальныйыш кусна. Тошто предприятий-влакым йӧршеш уэмденыт, у завод да фабрик-влакым чоҥеныт. АТССР-ын йӧнозанлыкше РСФСР да СССР мучко йӧнозанлыкын кокла шот дене вияҥме писылыкшым ончылтен вияҥын[8]. Икымше вичияш ийлаште автономийыште машинам чоҥышо, химий да куштылго йӧнозанлыкын эн кугу предприятийже-влак чоҥалтыныт. Пашазе-влак ешаралтыныт, шке калык гыч кадр шочын. 1921 ийыште кугу предприятийлаште татар пашазе, техник да инженер-влак улыжат 3,1 тӱжем еҥ (але 15,5 %) лийын гын, 1932 ийлан нуно 16,4 тӱжем (але 33,6 %) лийын[8].

Туге гынат республикын улыжат ик йӧнозанлык кылдышыже лийын («Красный металлист» завод ден Бондюгысо химий заводым шотлаш огыл гын) — тиде рӱдола, Озаҥ. 1932 ийыште тушто «Казмаш» кугу авиаций комбинатым чоҥаш тӱҥалыныт.

Тыгодымак автономийын ялозанлыкыштыже коллективизаций эртен. 1930 ийыште автономийыште икымше МТС-ым — Нурлат-Октябрьскийысым — ыштеныт[21]. Икымше вичияш-влак жапыште механизаций моткоч писын шукталтын, тыге Татарстаным ялозанлыкым вияҥдымаште сеҥымашыжлан 1934 ий 3 январьыште Ленин орден дене суапландареныт.

Кугу Ачамланде сар пагыт

Кугу Ачамланде сар жапыште Татар АССР-ыш Моско да элын эрвел кундемлаж гыч завод-влакым, тыгак инженер-влакым эвакуироватленыт.

Сар деч ончыч ыштыме да уэмдыме предприятий-влак: Озаҥысе оптико-механике завод, киноплёнкым лукшо 8-ше №-ан фабрик, 40-ше №-ан Ленин лӱмеш пычалтар завод  (руш.) (мар. — продукцийым утларак шуко лукташ тӱҥалыныт.

1941 ий шыжым Озаҥыш, «Серго Орджоникидзе лӱмеш 124-ше №-ан завод» территорийыш, «Москосо С. П. Горбунов лӱмеш 22-шо №-ан авиаций заводым» кусареныт.

1942 ий 1 июльышто Москосо Кокымшо шагат завод негызеш ыштыме Чистопольысо шагат завод тичмаш куат дене пашам ышташ тӱҥалын.

1942 ийыштак Юлысо рокадым — Свияжск гыч Сталинград марте Юл серысе кӱртньыгорным — ашаш колтеныт.

Сар деч варасе ийла

Сар деч варасе ийлаште Татар АССР-ыште нефть да газ йӧнозанлык моткоч писын вияҥын. Ромашкино нефть улмо верыште  (руш.) (мар. пашам ышташ тӱҥалыныт.

1950 ийыште Татарстан 867 тӱжем тонн нефтьым пуэн, тидыже 1947 ийысе деч 12 пачаш шукырак[8]. 1956 ий гыч Татарстан СССР-ыште нефтьым лукмо шотышто шуко жап 1-ше верыште лийын. 1966 ийыште тушто 86 218 тӱж. тонн нефтьым лукмо — тиде СССР-ыште лукмо чыла нефтьын 32,5%-ше[8]. 1970 ийыште ынде Татарстаныште лукмо: нефтьым — 101,9 млн т, газым — 3882 млн м³[8].

Нефть да газ улман Юл-Урал провинций гыч СЭВ-ысе эрвел Европо эллашке нефтьым колташ 1960-шо да 1970-ше ийлаште «Келшымаш» да «Келшымаш-II» нефть пуч-влакым чоҥымо.

Нефтьым Татарстаныштак перерабатыватлаш у йӧнозанлык рӱдер-влак ышталтыныт: Бугульма (Бугульманефтемаш), (Татнефть), Лениногорск (Лениногорскнефтестрой), Нижнекамск (Нижнекамскнефтехим), Альметьевск. Рӱдолаште «Органический синтез» заводым чоҥымо.

Калык озанлыкын моло отрасльже-влакат писын вияҥыныт. Озаҥыште компрессор заводым чоҥымо, медико-инструментал заводым кугемдыме, химик-фармацевт заводым да суртгӧргӧ химий заводым уэмдыме. 1950-ше ийлаште 387-ше №-ан авиазавод вертолётым ышташ тӱҥалын, Зеленодольскысо «Серго лӱмеш Завод» суртгӧргӧ холодильник-влакым («Мир», «Свияга») кумдан лукташ тунем шуктен.

Ял озанлыкат вияҥын. Колхоз дкен совхоз-влакын материал-технике негызышт базышт палынак пеҥгыдемын (1972 ийыште Татар АССР-ыште 583 колхоз да 168 совхоз лийын)[8]. Пырчан культурым 1960 ийыште чумыржо 2317,2 тӱж. тонн, 1971 ийыште 3340 тӱж. тонным поген налме[8].

Тӱняште конденсацийлык ик эн кугу электростанцийым — Заинскысе ГРЭС-ым — пашаш колтымо дене, тыгак икмыняр моло кугу электростанцийым: Озаҥысе ТЭЦ-3-ым, Нижнекамскысе ТЭЦ-1-ым, Нижнекамскысе ГЭС-ым — чоҥымо дене республик электрокуат шотышто шке кӱлешлыкшым тичмашнек петырен да элысе моло кундемлашке колташ тӱҥалын.

1970-ше ийлаште Набережный Челна олаште Чолманысе автомобиль завод комплексым да Нижнекамскысе шине заводым чоҥаш тӱҥалыныт. Нунын дек Горький да Куйбышев линий-влак гыч кӱртньыгорным шупшмо.

Экономикым да тӱвырам вияҥдымаште кугу сеҥымашыжлан да Татар АССР-лан 50 ий темме лӱмеш 1970 ий 24 июньышто тудым Октябрь Революций орден дене, а 1972 ий 29 декабрьыште Калык келшымаш орден дене суапландарыме[1].

1980-ше ийлаште Менделеевскын йӧнозанлык куатше кугемын (У Менделеевскысе химий заводым чоҥымо дене). Чолман Аланыште Татар АЭС-ым да Алабогышто Чолманысе трактор заводым чоҥаш тӱҥалыныт, но мучашыш шуктен огытыл.

Ойыртемыш пале-влак

  • 625 №-ан Ленин орденым 1934 ий 15 мартыште пуымо — тӱҥ ялозанлык паша-влакым (ӱдымаш, шурным погымаш, пырчым ямдылымаш) эртарымаште, колхоз ден совхоз-влакым пеҥгыдемдымаште да кугыжаныш ончылно сӧрымым шуктымаште кугу сеҥымашлан.
  • Октябрь Революций орденым 1970 ий 24 июньыште пуымо — экономикым да тӱвырам вияҥдымаште кугу сеҥымашлан да Татар АССР-лан 50 ий теммылан кӧра.
  • Калык келшымаш орденым 1972 ий 29 декабрьыште пуымо.

ТАССР-ыште тӱвыра сеҥымаш

Театр

1925 ий — «Сания» икымше татар оперын премьерже.

1945 ий — Фарид Яруллинын «Шурале» икымше татар балетшын премьерже.

Литератур

1946 ий — ТАССР Писатель ушемыш Муса Джалильын «Моабитысе тетрадьше» гыч иктыжым пуымо.

1983 ий — Озаҥыште Муса Джалильын тоштер-пачержым  (руш.) (мар. почмаш.

1986 ий — Озаҥыште Габдулла Тукайын Литератур тоштержым  (руш.) (мар. почмаш.

Лӱмлаште

  • Озаҥысе Татар АССР-ын Кӱшыл Каҥаш Президиумжо лӱмеш Йошкар тистан кӱшыл танковый командный училище

Примечания

  1. ↑ 1 2 Большой советской энциклопедии. 
  2. ↑ Конституция Татарской АССР, утверждённая Чрезвычайным XI съездом Советов Татарской АССР 25 июня 1937 года (руш.). Государственный комитет Республики Татарстан по архивному делу. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 12 пургыж 2026 ий.
  3. ↑ 1 2 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России (руш.). www.demoscope.ru. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  4. ↑ Конституция ТАССР от 25 июня 1937 года // Сборник законов Татарской АССР, указов Президиума Верховного Совета Татарской АССР и постановлений Совета министров Татарской АССР. — Казань: Татарское книжное издательство, 1970.
  5. ↑ ТАТА́РСКАЯ АССР // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  6. ↑ ТАТАРСТА́Н / Н. Н. Калуцкова (Природа: физико-географический очерк), М. Д. Горячко (Население, Хозяйство), Ю. Б. Коряков (Население: этнический состав), С. В. Кузьминых, И. О. Гавритухин (Исторический очерк: археология; история до 16 в.), Б. Л. Хамидуллин (Исторический очерк), А. Н. Прокинова (Здравоохранение), А. Ф. Галимуллина (Литература), П. С. Павлинов (Архитектура и изобразительное искусство: архитектура 16 – нач. 20 вв.), М. Г. Арсланов (Театр) /2016/. Н. Н. Калуцкова (природа: физико-географический очерк), М. Д. Горячко (население, хозяйство), Ю. Б. Коряков (население: этнический состав), С. В. Кузьминых, И. О. Гавритухин (исторический очерк: археология; история до 16 в.), Б. Л. Хамидуллин (исторический очерк), А. Н. Прокинова (здравоохранение), В. В. Селевёрстов (средства массовой информации), А. Ф. Галимуллина (литература), П. С. Павлинов (архитектура и изобразительное искусство: архитектура 16 – нач. 20 вв.), М. Г. Арсланов (театр) /2018/. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  7. ↑ 100-летие образования Татарской АССР (руш.). Государственный Совет Республики Татарстан. Тергыме кече: 12 пургыж 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Мухарямов М. К., Халиков А. Х. Татарская Автономная Советская Социалистическая Республика Архивысе копий 17 шыжа 2011 гыч // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — Т. 14. — 524 с.
  9. ↑ Шотыш налман: татар йылмын возыктышыжо 1920—1930 ийлаште ик гана веле огыл вашталтын.
  10. ↑ Татарстан (руш.). web.archive.org/web. Тергыме кече: 12 пургыж 2026.
  11. ↑ Декларация Верховного Совета Татарской ССР от 30 августа 1990 года № 334-XII «О государственном суверенитете Татарской Советской Социалистической Республики». // «Коммунист Татарии». — 1990. — № 10; «Ведомости Верховного Совета Татарстана». — 1992. — № 1. — C. 3.
  12. ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР» (руш.). constitution.garant.ru. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 23 шорыкйол 2018 ий.
  13. ↑ Закон Российской Федерации от 21 апреля 1992 года № 2708-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) Российской Советской Федеративной Социалистической Республики». Данный закон вступил в силу с момента опубликования в «Российской газете» 16 мая 1992 года.
  14. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  15. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  16. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  17. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  18. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  19. ↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей. Тергыме кече: 12 пургыж 2026. Архивлыме 9 сӱрем 2021 ий.
  20. ↑ В материалах переписи 1926 года кряшены учтены как отдельная народность. В 1939—1989 годах отдельное выделение кряшен не было предусмотрено программой разработки материалов переписей — они учитывались вместе с татарами.
  21. ↑ Азизов М. З. // Огонёк. — 1950. — 25 июня. — С. 4.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Татар_Автоном_Совет_Социалистик_Республик&oldid=1231693" гыч налме