Марий Эл Республикын кечыже

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Марий Эл Республикын кечыже
День республики РМЭ.jpg
Тӱрлылык Марий Эл Республикын калык пайремже
Официал Марий Эл Республикын кечыже
Кече 4 кылме

Марий Эл Республикын кечыже — Марий Эл Республикын кугыжаныш пайремже. Ий еда 4 ноябрьыште палемдалтеш.

Историй

1920 ий телым Озаҥ олаште Наркомнац пеленысе Рӱдӧ марий пӧлкан темлымыж почеш Пӱтынь Российысе чолга мари пашаеҥ-влакын совещанийышт эртен. Мутланыме жапыште погынышо-шамыч марий-влакын тӱшкан илыме мланде кумдыкым посна административ единице семын ойырен керташ лийме йодышым онченыт. Ты жаплан Татар-Пошкырт Совет республик да Пошкырт АССР ышталтын улмаш, моло калыкат калыкле толкыныш ушнен, шке автономийже нерген шонкалаш тӱҥалын[1][2].

1920 ий кеҥежым чолга марий-влак Чумыр Российысе марий коммунист-влакын конференцийышкышт погыненыт, тушто В. А. Мухинын докладше негызеш ончыкыжым ыштышаш ошкыл-влакым радамленыт. Вашлиймашын лектышыж почеш Наркомнац пелен Рӱдӧ марий пӧлкам вуйлатыше С. А. Черняков Совнаркомлан документ-влакын проектыштым ончаш темлен[1][2].

1920 ий 4 ноябрьыште Совнарком ден ВЦИК «Марий калыкын автоном областьшым ыштыме нерген» декретым пеҥгыдемденыт. Документ мланде кумдыкым, чекым, административ рӱдерым, вуйлатыше орган-влакым рашемден огыл, сандене ты ийынак 25 ноябрьыште ешартыш декрет лектын, тудо мланде кумдык да вуйлатыме шотышто чыла йодышым тӧрлен. Кагаз дене келшышын, автоном областьыш ондакысе Озаҥ губернийын Краснококшайск да Козьмодемьянск уездышт, Виче губернийын Уржум да Яраҥ уездышт пуреныт, тыгак Угарман губернийысе Васильсурск уезд логалыныт. Рӱдолалан Чарла олам ойырен налме[1][2].

Марий автоном областьым официальнын почмым 1921 ий 1 мартыште революций комитет увертарен, сандене 1921 ий гыч 1930 ий марте пайрем шошо кечын палемдалтын[3][1].

1921 ий 21–24 июньышто Советын икымше кундемысе Погынжо эртен, тушто облисполком еҥ-влакым — кундемысе вуйлатыше органым сайленыт. Тудын икымше председательже мер-политике пашаеҥ И. П. Петров лийын[2].

1929 ий 15 июльышто Марий область угыч ыштыме Угарман (Горький) кундемын ужашыжлан шотлалтын. 1936 ий 5 декабрьыште ты кундемысе единице петыралтын, а тудын кышкарже гыч лекше Марий автоном область Марий АССР маналташ тӱҥалын[1][4].

1931 гыч 1959 ий марте Марий автоном областьым ыштыме кече 21 июньышто палемдалтын — лач тиде кечын 1921 ий Советын кундемысе икымше Погынжо почылтын да ревком шке паша радамжым облисполкомлан кусарен[3].

1960 ий гыч пайрем официальнын 4 ноябрьыште, Владимир Ленинын да Михаил Калининын «Марий калыкын автоном областьшым ыштыме нерген» декретеш кидпалым пыштыме кечын палемдалтеш[5][3].

1990 ий 22 октябрьыште, Республикын кугыжаныш суверинитетше нерген Декларацийлан келшышын, республике Марий ССР лийын, а кызысе лӱмжым — Марий Эл Республикым — 1992 ий 9 декабрьыште налын[4].

Тыгак ончо: Марий Эл

Тачысе кече

Марий Эл Республикын кечыже 4 ноябрьыште палемдалтеш. Тиде пайремыште тӱрлӧ мероприятий-влак эртат — концерт, ончер, тематике вашлиймаш, ойыртемалтше пашаеҥ-влакым Чап грамот дене суапландарымаш. Пайрем деч ончыч республикысе тунемме верлаште Шочмо Элын историйжым палымашке виктаралтше конкурс ден викторине, модыш-влак эртат[5][6][7][8].

Тыгак тиде пайремлан у чоҥымо але уэмден тӧрлымӧ полатым почмо йӱла уло. Тыге, 2006 ийыште Марий Эл Республикын кечыж вашеш Виктер шкенжын у оралтыжым почын, 2009 ийыште — Чарла кремль кумдыкышто архитектур да историй комплекс шке омсажым почын, 2011 ийыште — Патриарший площадьыште «12 апостол» шагат, 2015 ийыште Йочалык тоштер, а 2016 ийыште Православий историй тоштер почылтыныт[9].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Елена Яшметова (2022-11-03), День Республики Марий Эл: страницы истории Марийского края, <https://mari-el.sm.news/den-respubliki-marij-el-stranicy-istorii-marijskogo-kraya-55908-u3t5/>. Тергыме: 25 шыжа 2024. 
  2. ↑ 1 2 3 4 Республика Марий Эл. Марийской автономии - 82 года, 01.11.2002, <https://regnum.ru/article/65052?ysclid=m2ofhml16957104713>. Тергыме: 25 шыжа 2024. 
  3. ↑ 1 2 3 В. Г. Востриков. 100 лет Марий Эл. Три даты в календаре – три вехи в становлении Марийской автономии (руш.). Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл (4 кылме 2021). Тергыме кече: 25 шыжа 2024.
  4. ↑ 1 2 Дата образования Республики Марий Эл (руш.). ВДПО. Тергыме кече: 25 шыжа 2024.
  5. ↑ 1 2 День государственности Республики Марий Эл, 2023-10-30, <https://kidsher.ru/ru/dossier/45519/>. Тергыме: 25 шыжа 2024. 
  6. ↑ День образования Республики Марий Эл 2024. Марий Эл и Йошкар-Ола. Тергыме кече: 25 шыжа 2024.
  7. ↑ Т. Ю. Смирнова. "Знаешь ли ты свой край?". Межпоселенческая центральная библиотека Советского района Республики Марий Эл (3 кылме 2023). Тергыме кече: 25 шыжа 2024.
  8. ↑ День Республики Марий Эл 2022, что будет на День народного единства в Йошкар-Оле со 2 по 5 ноября, куда сходить, самая полная программа мероприятий на каждый день, концерты, выставки, конкурсы, музеи, 2022-11-03, <https://www.kazan.kp.ru/daily/27462/4671740/>. Тергыме: 25 шыжа 2024. 
  9. ↑ 4 ноября – как это было 2006, 2007... 2020 годы, 04.11.2020, <https://www.marimedia.ru/company_category/245/4-noyabrya-kak-ehto-bylo-2006-20072020-gody-2726/?ysclid=m2ofhp8lxa69186705>. Тергыме: 25 шыжа 2024. 

Литератур

  • Востриков, В. Г. Марий Эл: хроника столетия: 1920—2020 / В. Г. Востриков, А. М. Клёнов. — Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2020. — 100 с.
  • Калинина, О. А. Марийские праздники = Марий пайрем-влак: справочник /О. А. Калинина. — Йошкар-Ола, 2006. — 52 с.
  • Марийцы: коллективная монография / О. А. Калинина, М. Н. Мамаева, Т. Л. Молотова и др.; М-во культуры, печати и по делам национальностей Респ. Марий Эл; МарНИИЯЛИ им. В. М. Васильева. — Йошкар-Ола, 2008. — 213 с.
  • От автономии к суверенитету. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1991. — 64 с.
  • Сануков, К. Н. Марийская автономия: к 90-летию образования Марийской автономной области / К. Н. Сануков. — Изд-е 2-е, доп. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2010. — 176 с.
  • Свечников, С. Марийская автономия: мифы и факты / Сергей Свечников // Марийский мир = Марий сандалык. — 2020. — № 4 (47). — С. 2-10.
  • Хлебников, А. В. Образование и развитие советской автономии марийского народа (1917—1929) / А. В. Хлебников. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1970. — 272 с.
  • Энциклопедия Республики Марий Эл / МарНИИЯЛИ им. В. М. Васильева. — Йошкар-Ола, 2009. — 872 с.
  • Янтемир, М. Н. Марийская автономная область: (с приложением административной карты области) / М. Н. Янтемир. — Йошкар-Ола, 2005. — 188 c.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Марий_Эл_Республикын_кечыже&oldid=1162009" гыч налме