Кропотов, Александр Егорович

Александр Егорович Кропотов
Шочмо кече	1874 ий 31 ӱярня(1874-03-31)
Шочмо вер	Курыкйымал ял, Топкавлак волость Уржум уезд Виче губерний
Колымо кече	1934 ий(1934)
Колымо вер	Топкавлак села Кужэҥер кундем Марий автоном область
Гражданстве	Россий империй  СССР
Паша	кресаньык, Виче губерний гыч III созывысе Кугыжаныш думын депутатше
Верам кучымаш	православий
Партий	социалист-революционер-влак
Автограф
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Александр Егорович Кропотов (31 ӱярня 1874, Вӱрзым уезд, Виче губерний — 1934, Топкавлак ял шотан илем^[d], Марий Автоном Совет Социализм Республик) — кресаньык, эсер, Виче губерний гыч III созывысе Кугыжаныш думын депутатше.

Илыш корныжо

Виче губернийысе Вӱрзым уезд Токпавлак волостьысо Курыкйымал ялеш (кызыт Курыкйымал ялым Марий Эл Республик Кужэҥер районысо Топкавлак селашке ушымо) шуко шочшан кресаньык Егор Гаврилович Кропотовын ешыштыже шочын. Ачаже Озаҥ олаште шупшыктымо пашам шуктен, ремесло сомылым шуктен, телым ужалаш ведрам, писте да тумо печкем ыштен, совлам пӱчкеден, кинде кӱмыж ден ӱдышаш атым локшич ыштен, шопке вичкыж оҥа гыч сылне тӱран гардин-влаклан Озаҥысе йӧнозанлык ярмиҥгаште Чап таныкым налын. Александр верысе земской тӱҥалтыш школын 3 классшым тунем лектын, тунеммаште пеш сай шинчымашым ончыктен. Самырыкше годымак волостной правленийыш писарьын полышкалышыжлан тылзеш 1 теҥге пашадар дене службыш пурен. Вара волостной писарь лийын. 1900 ийлан армийыш налыныт, штабысе писарьлан служитлен. Руш-япон сарыште лийын.

1903 ийыште социалист-революционер партийыш ушнен. 1906 ийыште шочмо кундемышкыже пӧртылын, уэш волостной писарьын вержым налын. Токпавлак селаште мланде пашам ыштен.

А. Е. Кропотов Думышто пашам ыштымыж годым, 1910.

III Кугыжаныш Думыш сайлымаш годым губернийысе погынымашыш сайлыше-влакым ойыраш волостьысо погынымаште Некрасовын «Кӧлан Русьышто илаш сай» поэмыжым лудын да чыла сайлыме «шарым» налын. Токпавлак волостьын погынымаштыже шар олмеш пареҥгым кучылтыныт. Кропотовын конкурентше Руш Шой села гыч священник лийын, тудым ӧпкелыкташ огыл манын, ик сайлыше гына шке пареҥгыжым пеле гыч катен.

1907 ий 14 октябрьыште Виче губернийысе волостьла гыч уполномоченный-влакын погынышт деч III созывысе Кугыжаныш думыш сайлалтын. Пашаче тӱшкашке пурен. Думын мланде, бюджет комиссийлажын да верысе самоуправлений шотышто комиссийын членже. Шке кидпалыжым тыгай тӧртыкпроектлаш пыштен:

А. Е. Кропотов думо трибун гыч ойла, 1910 ийла.

• «Кресаньык-влак деч мланде да натурал ӧкымлыкым погымо да колтымо нерген тӧртыклыкым вашталтыме нерген»;
• «Мландыдыме да шагал мландан кресаньык-влаклан мландым пуымо нерген»;
• «Шагал руш калыкан верласе школлаште туныктышаш йылме нерген»;
• «Сибирьыште земствым пуртымо нерген»;
• «Обь ден Енисей аҥыште порто-франко нерген»;
• «Кӱшыл тунемме тӧнежлашке налме правил-влак»;
• «Архангельск губернийыште земский самоуправленийым пуртымо нерген»;
• «Оласе сайлыме тӧртыкым вашталтыме нерген»;
• «Казнитлен пуштмым кораҥдыме нерген».

Чылажге 24 деч шукырак гана выступатлен, тидын шотыштак Пашаче тӱшкан кӱштымыж почеш 1906 ий 9 ноябрьысе кӱштык почеш тӧртыкпроект ваштареш йӱклаш тӱҥалеш манын ойлен. Кропотовын 1906 ий 9 ноябрьысе кӱштык ваштареш ойлымыжым Ленин шкенжын «III Думышто аграрный прений-влак» статьяштыже палемден: «тудо [Кропотов] миллион еҥын чын кумылжым почын пуа».

Аудиторий ончылно ойлен моштымыжлан Пуришкевич Александр Егоровичым «Цицерон» манын лӱмден. Кропотов Столыпинын реформыжым критиковатлен, тудым вес тӧртык дене вашталташ кӱштен, салтак-влакын кӱлешыштлан ойырымо казна оксам шолыштмыштлан сарзе интендант-влакым ятлен, Кугыжаныш Каҥашын волостьысо суд нерген тӧртыкпроектым чумыр калык дене каҥашаш кӱлмӧ нерген йодышым шынден.

Эше Думыш сайлымаштак уезд кӱкшытыштӧ Кропотов шке вуйлатышыжым, тыгак сайлышылан ойыралтше волостной старшина Степан Басовым ончылтен. Шонат, пуйто лач Степан Басов Кропотовым Кугыжаныш Думыш тӧртыкдымын баллотироватлалтын манын титаклен, вет тӧртык почеш пӧртым кучышо оза гына сайлалт кертын, а Александр Егорович ачажын еш гыч ойырлен лектын огыл да тудын дене пырля озанлыкым вӱден. Моло увер почеш, тудо шке озанлыкшым аваже да марлан лекдыме ака-шӱжарже-влак дене пырля вӱден. 1910 ийыште тиде пашалан корным почыныт. Кропотовым сайлымаш годым пого цензым шояклен ончыктымылан титакленыт, тидыже тюрьмаш шындыктен кертын. Озаҥысе судышто Кропотовым А. Ф. Керенский арален, тушко тыгак шке депутатшылан полшаш 200 свидетель землякше толын. Процессым модын налме, Кропотовым чынлан шотлымо, но 4-ше Думыш баллотироватлалташ жапым мучыштарыме.

Икымше тӱнямбал сар жапыште Озаҥыште сарзе ведомствышто писарьлан служитлен.

1917 ийыште февраль революций деч вара Вӱрзым уездысе земский управын председательжылан сайлалтын.

1917 ий мучаште Вяткысе сайлыме округышто 3-шо №-ан списке дене (эсер-влак да Кресаньык депутат-влак каҥаш) Российысе учредительный погынымашышсайлалтын. 1918 ий 5 январьыште Учредительный погынымашын заседанийыштыже лийын. Арестоватленыт, но пеш вашке луктыныт. Вӱрзымыш кугу нелылык дене, южо вере йолын толын, ешыжын ойлымыж почеш, эсогыл кемжымат ужалаш логалын.

1918 ий апрельыште Вӱрзым уездын 7-ше суд участкыжын (Шернур, Токпавлак да Коҥганур волость-влак) Калык судын заседательжылан сайлалтын. 1918 ий 13 августышто А. А. Степанов Вӱрзым уездыште Виче губернийын кечывалвел округшын Жаплык виктемжым ыштен. Степановын штабшын пунчалыштыже ойлалтын:

«Жаплан, ончыкыжым кыл ышталтмеш, але йӱдвел областьын эн кӱшыл виктемже дене, але Учредительный погынымаш член-влакын Самарысе комитетышт дене (КОМУЧ), Виче губернийын кечывалвел округыштыжо эн кӱшыл кучемым жаплык правленийлан тыгай составыште пуаш: Виче Губерний деч Учредительный погынымашын членже Кропотовлан, Российым Уэш Нӧлталме Ушемын йӱдвел областьысе рӱдержын уполномоченныйже П. Н. Чирковлан, Калык армийын ончыл отрядшын командирже капитан А. А. Степановлан да полковник В. П. Пантюхинлан».

Анна Яковлевна Кропотова, шоч. Буркова, 1900 ийла.

А. Е. Кропотов пелашыже да йочаже дене, 1907 ийла.

20 августышто «степановец-влак» Вӱрзымым коденыт да кок колонно дене Озаҥыш да Шурмашке каеныт. Большевик-влакын властьыш пӧртылмекышт, А. Е. Кропотовым 9 гана арестоватленыт. Тыге тудым 1920 ий 22 ноябрьыште арестоватленыт, ончылгоч петырымаште 7 тылзат 18 кечым эртарен. 1924 ийыште Кропотовым арестоватленыт да Москош наҥгаеныт, тудо арест гыч шылын куржын сеҥен (кузе вара умылтарен — лӱяш наҥгаят манын лӱдын). Чыла родо-тукымжым, тыгак мӱшкыран ватыжым, заложник семын арестоватленыт. Александр Егорович шылын куржмо деч вара 2 арня гыч сдаватлалтын. Тудым Москош наҥгаеныт, тушто Менжинский йодыштын, а икмыняр тылзе гыч колтеныт. Кропотовын тукымжо тыге шона: тудлан Ленинын ожнысо мокталтымыже «аралыше танык» семын шуко гана полшен.

Коллективизаций жапыште колхозыш пурен. Пашаште лунчырген да 1934 ийыште колен. Шочмо селаштыже тойымо.

Еш

• Ватыже — Анна Яковлевна Кропотова, шочынжо Буркова (?—?), Вӱрзым прогимназийым тунем лектын, Салтакъял села гыч туныктышо.
  • 9 йочаже уло, нунын кокла гыч визытынже изиж годым колен, кугурак эргыже арестым вучышыжла 30 ияшыж годым шкенжым шке пытарен, ик ӱдыржӧ нерве пужлымо дене колен.
  • Изирак эргыже — Юрий (1925 ийыште шоч.), изиж годым йочасад гыч колтеныт, молан манаш гын, воспитательын ойлымыж почеш «тудын ачаже кугыжалан пашам ыштен…».
• 9 ака-шӱжар ден иза-шольыжо лийын, да эше 3-жо изиж годым колен. Нунын коклаште:
• Шӱжарже — Татьяна Егоровна Кропотова, Свияжск монастырьын монахиньыже, монашествыште лӱмжӧ?
• Изаже — Иван Егорович Кропотов, ургызо, 1937 ий 28 октябрьыште 5 ийлан петырен шындаш приговорым лукмо, эше ик изажым Кугу террор жапыште лӱен пуштыныт.

Палемдымаш

Литератур

• Боиович М. М. Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Третий созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1909. С. 67.
• 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанскаго, 1910. Табл. 43.
• Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 41—42.
• Протасов Л. Г. Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. М., РОСПЭН, 2008.
• Кропотов Александр Егорович, крестьянин, депутат Государственной Думы III созыва // Уржумская земля
• Кропотов, Александр Егорович // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 460. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
• Айплатов Г. Н., Сануков К. Н. Кропотов, Александр Егорович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 227. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Архив

• Российский государственный исторический архив. Фонд 1278, Опись 9. Дело 398.