Данный-влак экономике (калыкле проект)
| «Данный-влак экономике» калыкле проект | |
|---|---|
 «Данный-влак экономике» калыкле проектлан пӧлеклалтше Виктер сессий (2023) | |
| Тӱҥалме жап | 2024 ий |
| Мучашлыме жап | 2030 ий |
| Амал | Россий Президент Владимир Путинын кӱштыкшӧ |
| Роскот | 700 млрд теҥге окса |
| Сайт | национальныепроекты.рф |
«Данный-влак экономике» (руш. «Экономика данных») — Россий Президент Владимир Путинын кӱштыкшӧ почеш илышыш шыҥдарыме калыкле проект[1]. Икымше гана 2023 ийыште «Шотлымаш да кыл[2]. Квант тӱня» форумышто ончыктымо. Проектым Цифр вияҥмаш, Экономике вияҥмаш, Финанс министерстве-влак да «Цифр экономике» АНО илышыш шыҥдарат[3].
Ончылгоч палемдыме почеш, калыкле проект элыштына шонен лукмо (искусственный) уш-акыл (интеллект) да квант компьютер технологий-влак дене элнан суверенитетшым пойдарышаш[4]. Тидын деч посна, проект цифр техникым илышыш шыҥдарыме дене илышйӧн да экономикым вияҥдыме йодыш-влакым тӧрлаш виктаралтын[5]. Калыкле проектым илышыш пурташ 2030 ий марте 700 млрд теҥге окса ойыралтын[6].
Квант шотышто ончыко ошкыл
2023 ийыште «Шотлымаш да кыл. Квант тӱня» форум эртыме годым Владимир Путин «Данный-влак экономике» калыкле проектым увертарен да эл ончылно 20-шо курымын кумлымшо-ныллымше ийлаштыже СССР-ысе «йӧнозанлыкын ончыко кайымыже» дене таҥастараш лийме, шкан чот ӱшаныме (амбициозный) пашам палемден: элым технологий, экономике, туныктымо да виктарыме паша дене тӱнямбалне эн ончыко лукташ[7]. Кугыжаныш вуйлатышын умылтарымыж почеш, калыкле проектын шуктышаш сомылжо цифровизацийыште гына огыл, а «йӧршеш вес экономикым» чоҥымаште да, иктешлыме лектыш почеш элыште илыш сайлыкым палынак нӧлталмаште:
«Ты кутырымаш цифр экономикым, шонен лукмо интеллектым да кӱкшӧ технологиян проект-влакым, ты шотыштак квант технологийым вияҥдыме „корно карте-влакым“ вияҥдаш полшышо йӧн-влакым иктеш ушымо нерген гына огыл… Ончыл шонымаш-влакым иктешлен, илышыш шыҥдарыме шотышто тичмаш механизмым чоҥаш кӱлеш. Тиде, чынжымак, илышысе чыла технологий ден йогыным авалта»[8].
Калыкле проектым илышыш шыҥдарымаште президент раш ошкыл-влакым палемден:
- данный-влакым чумыргымо системым саемдаш (объектын улмо вержым сайрак палемдаш йӧным ыштыше кӱкшын шижше квант сенсор-влакым ышташ — спутник да мландӱмбалсе кыл системыште, тыгак черым тӱҥалтыш жапыште пален налаш йӧным ыштат — тазалык аралтыш аланыште);
- данный-влакым кызытсе жапыште колтымо системе-влакым саемдаш (робот технике йӧнозанлыклан, пилотдымо транспорт системылан, оласе кумдыкым автоматизацийлаш кӱлеш);
- шкевуя пашам ыштыше да данныйым аралыше инфракышкарым ышташ («пыл» платформо да шинчымашым вераҥден иктешлыше рӱдер-влак кугыжаныш кучемлан, ыштыкверлан, кыл оператор-влаклан пашам пайдалын ышташ кӱлыт);
- квант да фотон технологий негызеш компьютер-влакым ыштен лукташ;
- данныйлан лӱдыкшыдымылык системе-влакым саемдаш (квант кыл кучымо йӧн-влак да квант шифроватлыме йӧн);
- данный дене пашам ыштыме калыкле стандарт ден протокол-влакым ямдылаш;
- данныйым вераҥдыме да иктешлыше алгоритм-влакым чоҥаш (тышке шонен лукмо уш-акыл (искусственный интеллект) аланысе пунчал-влак, тыгак ачамландысе программе-влакым ситарымаш пурат);
- кодым аралыше вер-влакым ыштымаш (Россий да йот элла гыч программист-влаклан пашам ыштен керме сервис-влак)[8].
Калыкле проектын кӱшнӧ палемдыме йогынжо-влакым гына огыл, тыгак ончыкылык технологий стартап-влакын инвесторжо семын кугыжаныш лачак шкеже шотлалтеш. Mobile Research Group-ын вӱдышӧ аналитикше Эльдар Муртазинын ойлымыж почеш, цифр вияҥме кӱкшыт дене Россий вич ончыл эл радамышке пура (2024 ийлан данный), тыгак калыкле проектын ик тӱҥ сомылжо моло кугыжаныш-влак дене технологийым вияҥдыме шотышто таҥасымаш огыл, а шке кундемласе «цифр технике шотышто иктӧрлыкым нӧлтымаш» манын палемден:
«Ойыралтше окса могай-гынат аланыште ончыко лекташ йӧным ышта. Шонымаш пеш проста: тиде ончык вияҥаш йӧным почеш. Таче, Моско дене таҥастарымаште кундемлаште цифр шотышто иктӧрдымылык озалана. Да, Российым тӱня кумдыкышто кумдаракын ончалаш гын, ме шеҥгелан кодмаш уке»[9].
Технологий суверенитет
Ачамландысе инженер ден шанчызе-влак ончылно Калыкле проектым илышыш шыҥдарымаште кӱштымашын да муткучышын кӱкшытшым икана «Росатомын» вуйлатышыже Алексей Лихачёв метафор йӧн дене умылтарен. Корпораций вуйлатыше квант компьютерым да икымше совет ядер бомбым ыштен лукмым мужырлен (параллель) ончыктен, вет тидыжат, тудыжат нимо укелык («ноль») гыч ышталтын да элын суверенитетшым чоҥашлан кӱлын:
«Кунам тыйым Виктерыш ӱжыт да ойлат: кум-ныл ий жапыште… лектышым ончыкташ кӱлеш, кудын сынже эше пале огыл, технологий уке, но тыйын пашатым Виктер ден Шанче академий эскераш тӱҥалеш. Тидын шотышто, мутат уке, ушышто тунамак Лаврентий Павлович Берийын сынже коеш, тудо атом аланым шочыктымо жапыште вуйлатен, да совет да российысе атом йӧнозанлыкын кӱш нӧлталме тистыжым мыскылыме ок шу. Тиде, мутат уке, чон вургыжмо ужаш»[8].
Ачамландысе квант компьютерым «Росатомын» йӧнлымыж дене лӱмын почмо лабораторийыште ыштыме. Компьютерым ыштыше Илья Семериков Алексей Лихачёвын шонымашыжым кузе шкежат, тудын пашаче йолташыже-влак Илья Заливако ден Саша Борисенко — у сынан «шарашкыште» шке кумылын пашам ыштымыштым шке семынже умылтарен. Тыгай таҥастарымаш тыглай шочын огыл, вет лачак ту КБ-ште, кушто Туполев, Королёв, Термен пашам ыштеныт, авиацийым, двигательым да ракетым чоҥымо шотышто ончыко кугу ошкыл ышталтын[10]. Илья Семериков 2023 ийыште Ончыкылык технологий нерген ойлышыжла каласкален: ион квант процессорым ыштымыж годым шукырак жапым ешыште огыл, а лабораторийыште эртарен:
«Тудо жап гыч, ынде иктаж кум ий лиеш, шуматкечым, рушарням, шочмым ончыде, ме лабораторийыште илена. Икте, мо мемнам утара — тиде ФИАН латик шагатлан петыралтмыже. Уке гын, ме туштак малена ыле»[8].
Квант компьютерын прототипшым погымо деч ончыч, Илья Семериковлан шкешотан пашаче ешым чумыраш кӱлын. 2023 ийысе интервьюшто тудо рашемден: тидлан лу ий наре жап кӱлын. Инженерын аклымыж почеш, чыла шонымаш-влакым илышыш пурташ эше лу ий наре жап кӱлеш:
«Мыланна пеш кӱлешан да куандарыше — тудо [квант компьютер — ред.] могай-гынат пайдале пашам ышта, кудышт тудын деч вигак кылдалт огытшого, вес семынже, тудо молекулым моделироватла, а моло шанче абстракций сомылым ок шукто. Мыланна тиде пеш кӱлешан. Мутат уке, мемнан шонымашна — пайдале квант компьютерым ышташ. Суперкомпьютер деч писынрак пашам ыштыше, шуко еҥлан пайдам кондыо квант компьютерым ышташ»[8].
Цифр экономикын лӱдыкшыжӧ-влак
«Данный-влак экономике» калыкле проектым илышыш шыҥдарыме годым Экономике вияҥме министерствылан да Паша министерствылан паша рынкын ий еда вашталт толмыжым иктешлаш кӱштымӧ, тыге шонен лукмо уш-акыл (искусственный интеллект) технологийым пуртымо годым ситыдымаш-влакым да Российыште пашам ситарыме йӧным жапыштыже аклаш йӧн лектеш[3].
Палемдымаш
- ↑ Послание Президента Федеральному Собранию. http://kremlin.ru (29 пургыж 2024). Тергыме кече: 4 ӱярня 2024.
- ↑ В России появится новый нацпроект — «Экономика данных». https://digital.gov.ru (13 сӱрем 2023). Тергыме кече: 18 ӱярня 2024.
- ↑ 1 2 Михаил Мишустин дал поручения по итогам стратегической сессии, посвящённой нацпроекту «Экономика данных». http://government.ru (21 теле 2023). Тергыме кече: 18 ӱярня 2024.
- ↑ Михаил Мишустин провёл стратегическую сессию по формированию национального проекта «Экономика данных». http://government.ru (21 кылме 2023). Тергыме кече: 18 ӱярня 2024.
- ↑ Путин объявил о запуске нацпроекта «Экономика данных», <https://www.rbc.ru/rbcfreenews/65e0602b9a79474b37ba50ba>. Тергыме: 18 ӱярня 2024.
- ↑ Путин анонсировал нацпроект «Экономика данных», 2024-02-29, <https://www.kommersant.ru/doc/6535749>. Тергыме: 18 ӱярня 2024.
- ↑ Путин предложил подготовить нацпроект по формированию экономики данных, 13.07.2023, <https://ria.ru/20230713/ekonomika-1884037266.html>. Тергыме: 19 ӱярня 2024.
- ↑ 1 2 3 4 5 Пленарное заседание Форума будущих технологий. http://kremlin.ru (13 сӱрем 2023). Тергыме кече: 18 ӱярня 2024.
- ↑ Эксперт: Нацпроект "Экономика данных" позволит сделать рывок во внедрении ИИ - Российская газета, 2024-02-29, <https://rg.ru/2024/02/29/ekspert-nacproekt-ekonomika-dannyh-pozvolit-sdelat-ryvok-vo-vnedrenii-ii.html>. Тергыме: 18 ӱярня 2024.
- ↑ Писаренко, Дмитрий, Гении сталинских шарашек. Даже в лагерях учёные совершали прорывы в науке, <https://aif.ru/society/history/genii_stalinskih_sharashek_dazhe_v_lageryah_oni_sovershali_proryvy_v_nauke>. Тергыме: 19 ӱярня 2024.
Российысе калыкле проект-влак | |||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||
