Мухин, Николай Семёнович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Мухин.
Николай Семёнович Мухин
Николай Семёнович Мухин.jpg
Шочмо кече 1890 ий 24 кылме(1890-11-24)
Шочмо вер Олыкъял, Чарла уезд, Озаҥ губерний
Колымо кече 1937 ий 11 кылме(1937-11-11) (46 ий)
Колымо вер Йошкар-Ола, Марий АССР
Подданстве  СССР Россий империй
Паша сомыл
писатель, поэт, драматург, кусарыше, педагог
Усталык ий-влак 1906—1937
Жанр Почеламут, поэме, пьесе, кусарымаш
Произведений йылме Марий
Дебют «Илышын ойыртышыжо» поэме (Озаҥ, 1919)

Никола́й Семёнович Му́хин (24 кылме 1890, Олыкъял, Чарла уезд, Озаҥ губерний, Россий империй — 11 кылме 1937, Йошкар-Ола, Марий Автоном Совет Социализм Республик, РСФСР[d], СССР) — марий поэт, драматург, кусарыше, педагог, 1934 ий гыч СССР писатель-влак ушемын йыжыҥъеҥже. Марий калык поэзийлан негызым пыштыше-влак кокла гыч иктыже. Икымше тӱнямбал сарын участникше.

Илыш корно

Ялысе туныктышын ешыштыже шочын. 1907 ийыште Унчо школым тунем пытарымеке, ачажын корныж дене каен — школышто туныктышылан пашам ыштен[1].

Икымше тӱнямбал сарын участникше[1].

Армий гыч пӧртылмеке, уэш марий школлаште туныктышылан тыршен. 1933 ийыште Марий туныктыш институтым отличий дене тунем пытарен. Марий йылме ден литературым туныктышо, Морко педагогике училищын завучшо. Школлан марий йылме дене учебник-влакын авторжо, географий, естествознаний, обществоведений дене класс деч ӧрдыжсӧ лудмо книга-влакым кусарыше. Москошто калыкле учебник автор-влакын семинар-совещанийын участникше (1931)[1].

Сылнымут паша

1906 ий гыч возаш тӱҥалын, икымше почеламутшо-влак «Ӱжара» газетыште савыкталтыныт. 1919 ийыште Озаҥыште посна книга дене «Илышын ойыртышыжо» поэмым луктын. «Почеламут», «Эрык саска» почеламут сборник-влакын авторжо[1].

Драматург семынат палыме, 10 утла пьесын авторжо: «Ушан дурак», «Кок тул коклаште», «Ивук» да молат[1].

Чолга да сай лектышан кусарыше, шочмо йылмыш В. Жуковскийын, А. Пушкинын, Ф. Тютчевын, К. Рылеевын, Н. Некрасовын, А. Майковын, И. Никитинын, А. Кольцовын, И. Суриковын да молынат почеламутыштым, «Смело, товарищи, в ногу», «Молодая гвардия» муро-влакым, Л. Толстойын, К. Тренёвын, А. Островскийын пьесыштым, В. Гаршинын да Д. Мамин-Сибирякын ойлымашыштым, М. Горькийын «Мать», Д. Фурмановын «Чапаев» романжым кусарен. Тудын произведенийже-влак руш да венгр йылмыла дене савыкталтыныт[2].

1934 ий гыч СССР писатель-влак ушемын  (руш.) (мар. йыжыҥъеҥже.

1937 ий мартыште Марий АССР кумдыкышто лийше, Ленинградысе финн консульство да Москосо финн миссий дене кылдалтше контрреволюционный троцкистский, националистический, диверсионно-террористический организацийын пашашкыже ушнымылан шоя титаклымаш дене арестоватленыт, репрессироватленыт, тудо ийынак 11 ноябрьыште лӱен пуштыныт. 1956 ийыште реабилитироватлалтын[3].

Шарнымаш

  • Поэтын лӱмжым кызытсе Марий Элын Морко районысо шочмо Олыкъял ялыштыже уремлан пуэныт[4].
  • 1990 ий гыч поэтын шочмыжлан 100 ий темме лӱмеш шочмо верыштыже Н. С. Мухинын Пӧрт-тоштерже пашам ышта. Пӧрт-тоштер ончылно — чапкӱ-бюст[5].
  • 1960 ийыште Олыкъял ялыште поэтын ончычсо пӧрт олмыштыжо «Н. С. Мухин» возыман шарныктыш кӱм вераҥденыт[5].
Йошкар-Олаште педагогике институтын зданийыштыже марий поэт Николай Мухинлан шарныктыш оҥа (Кремлёвский урем, 44)
  • Йошкар-Олаште, 1931—1933 ийлаште писательын тунемме педагогике институтын зданийыштыже, шарныктыш оҥам  (руш.) (мар. почыныт[6].
  • 2015 ийыште Сылнымут идалык кышкарыште Марий Эл Республикысе Морко РЦКиД-ыште поэтын шочмыжлан 125 ий темме лӱмеш «Н. С. Мухинын усталык наследийже историй-тӱвыра да тунемме процессыште» Республикысе шанче-практике конференций эртен[7].

Тӱҥ произведений-влак

Н. Мухинын марла да руш йылмыш кусарыме тӱҥ произведенийже-влак[6]:

Марла

  • Илышын ойыртышыжо: поэма. Казань, 1919. 24 с.
  • Аракан осаллыкше: комедий. Казань, 1919. 32 с.
  • Унгышо деч уш лектеш: драма. М., 1926. 28 с.
  • Почеламут. Йошкар-Ола, 1928. 96 с.
  • Эрык саска: ойырен налме почеламут-влак. М., 1936. 148 с.; Йошкар-Ола, 1962. 88 с.
  • Ойырен налме произведений-влак. Йошкар-Ола. 1-ше т.: Ойырен налме почеламут ден поэма-влак. 1965. 204 с.; 2-шо т.: Пьеса-влак, проза, публицистика. 1968. 204 с.
  • Ойпого: ойырен налме произведений-влак. Йошкар-Ола, 1990. 272 с.
  • Пӱртӱс сем: тӱҥалтыш тунемше-влак. Йошкар-Ола, 1993. 44 с.

Руш йылмыш кусарыме

  • Песнь жаворонка; Пахарь; Горе и радость; Раненый солдат: стихи / пер. С. Сомовой // Марийская поэзия. М., 1960. С. 88—94.
  • Песнь жаворонка; Пахарь; Горе и радость; Раненый солдат: / пер. С. Сомовой // Соловьиный родник. Йошкар-Ола, 1970. С. 25—28.

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Писатели МЭ, 2008, с. 426.
  2. ↑ Писатели МЭ, 2008, с. 426—427.
  3. ↑ Мочаев, 2017, с. 298.
  4. ↑ Улица Мухина на карте деревни Олыкъял (руш.). MAPDATA.RU. Тергыме кече: 15 шыжа 2025.
  5. ↑ 1 2 Дом-музей Н. С. Мухина (руш.). Официальный сайт МБУК "Моркинский районный музей". Тергыме кече: 15 шыжа 2025. Архивлыме 10 кылме 2016 ий.
  6. ↑ 1 2 Писатели МЭ, 2008, с. 427.
  7. ↑ О наследии марийского поэта и просветителя Н. С. Мухина | Финно-угорская газета (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 15 шыжа 2025.

Литератур

  • Краткая литературная энциклопедия. Мухин Николай Семёнович
  • Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. Н. Мухин // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 202—205. — 368 с. — 5000 экз.
  • Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. Н. Мухин // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 191—194. — 376 с. — 5000 экз.
  • Николай Мухин // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 426—428. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
  • Апакаев П. А. Мухин, Николай Семёнович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 297—298. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Мухин,_Николай_Семёнович&oldid=1081529" гыч налме