Теренин, Александр Николаевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Александр Николаевич Теренин
Теренин Александр Николаевич.jpg
Шочмо кече 1896 ий 6 ага(1896-05-06)
Шочмо вер
Колымо кече 1967 ий 18 шорыкйол(1967-01-18) (70 ий)
Колымо вер
Эл
Шанче алан физике химий, фотохимий, фотонике
Паша вер ГОИ, ЛГУ
Образований Петроград университет
Шанче степень физике-математике шанче доктор
Шанче званий профессор,
СССР АН академик (1939)
Шанче вуйлатыше Д. С. Рождественский
Тунемшыже-влак А. А. Красновский
Палыме фотохимий дене российысе шанче школым негызлыше, элементарный фотопроцессым шымлыше
Награде ден премий-влак
Герой Социалистического Труда — 1966
Ленин орден Ленин орден Ленин орден Ленин орден
Ленин орден Орден Трудового Красного Знамени Орден Красной Звезды
Сталин премий — 1946

Александр Николаевич Теренин (24 вӱдшор [6] май 1896, Калуга — 18 январь 1967, Моско) — совет физик-химик, СССР АН-ын академикше (1939; йыжъеҥ-корреспондент 1932 ий гыч ). Социалист Пашан Талешкыже, Сталин премийын лауреатше.

Илыш корныжо

  • 1896 ий 6 майыште Калуга олаште шочын, школышто К. Э. Циолковскийын физике кружокышкыжо коштын, тыште тудым южышто чоҥештылме нерген шонымаш авалтен, проект-влакым ыштылын, планер ден аэроплан модель-влакым чоҥен.
  • 1907 ийыште реальный училищыш пурен да 1914 ийыште тунем пытарен, вес ийынже Артиллерий ведомствын сарзе-химий курсышкыжо пурен, тудым 1916 ийыште тунем лектын. Вара Петроградыш куснен да Психоневрологий институтыш пурен.
  • 1917 ийыште армийыш налыныт, 1918 ий марте сарзе службышто Петроградын Рӱдӧ шанче-технике лабораторийыштыже чиновниклан пашам ыштен.
  • 1918 ийыште Петроградысе университетыш эрыкан колыштшо семын физике-математике факультетыш пурен, тудым 1922 ийыште тунем пытарен. 1922 ийыште ик эн пагалыме шанче журналыште тудын диплом пашаже савыкталтын, специалист-влак коклаште кугу мутланымашым тарватен — вес ийынак ты возымыжо Российысе физик-влакын III погыныштышт доклад семын йоҥген[2].
  • 1923 ийыште Ленинградысе ГОИ-ште лаборантлан пашам ыштен, вара, 1923 ий гыч 1967 ий марте ассистент, вара группым вуйлатыше, лабораторий начальник, шанче паша шотышто директорын алмаштышыже, да шанче пӧлкан вуйлатышыже лийын.
  • Ленинград кугыжаныш университетын физике факультетыштыже 1922 ий гыч пашам ыштен, шанче пашаеҥ, кугурак ассистент, доцент, профессор да кафедр вуйлатыше олмышто тыршен[3].
  • 1932 — СССР НА йыжъеҥ-корреспондентше.
  • 1939 — СССР НА действительный йыжъеҥже.
  • 1945 ий гыч 1965 ий марте фотобиохимий лабораторийым вуйлатен, ИНБИ шанче каҥашын йыжъеҥже лийын.
  • 1945 ий гыч 1955 — СССР НА-ште фотосинтез шотышто Комиссийыште тыршен.
  • 1947 ий гыч 1963 ий марте Фотосинтез дене шанче советын председательже, Д. И. Менделеев лӱмеш Ушемгӧргысӧ химий обществын Ленинград пӧлкаштыже шоген, СССР НА химий чоҥалтме, кинетике, реакций моштымаш да катализатор теорий шотышто Шанче Каҥашын, Люминесценций да тудым кучылтмо шотышто Шанче Каҥашын еҥже.

1967 ий 18 январьыште Ленинградыште колен.

Шанче надырже

  • 1920 ийыште Терентин моло студент-влак пелен Д. С. Рождественскийын вуйлатымыж почеш шанче пашам шуктен, тудо 1918 ийыште Кугыжаныш оптике институтым почын улмаш[3].
  • 1920–1925 ийлаште атом спектроскопий дене шымлымаш цикл пашам шуктен, тиде аланысе паша шанчызыеҥлан физик-экспериментатор семын кугу чапым конден. Ӱмбал ужашыште фотохимий реакцийым шымлыме шинчымаш тӱнялан моткочак кӱлешан лийын, тыге катализатор-влакын вашталтме механизмыштым пален налме. Волгыдын (свет) йӧрвар ӱмбаке колтымо квант куатшым А. Н. Теренин ик эн ончыч шымлаш тӱҥалын.
  • Шанчыеҥын темлымыж дене ИНБИ-ште фотобиохимий лабораторий почылтын, тыште фотосинтезысе икымше химий вашталтмыже, ылыжше электрон волгыдо куатын кусарыме пӱртӱсшӧ шымлалтыныт.

Академик Теренин 1945 ий гыч 1960 ий марте тиде лабораторийым вуйлатен. Ленинградыште илен да пашам ыштышыла эреак Москошко толын, пашаеҥ-влакын иктешлымашышт дене палыме лийын, семинар ден консультаций шымлымашым эртарен, ончыкылык паша планым чоҥен, статья-влакым редактор семын тӧрлен, да, шукыж годым автор пелен шке лӱмжым шындаш тореш лийын. Тудын савыктыме пашаже 250 утла лийын[3].

  • А. Н. Теренинын темлымыж дене, тыгак Ленинград оласе 38-ше №-ан школ директор Г. И. Гугнинын тыршымыж дене Ленинград университетын физике факультет пелен школысо тунемше-влакым «лаборант-физик» профессийлан ямдылаш тӱҥалме, тиде пашам школым 30-шо №-ан школ дене ушымекат, 1980-ше ийла марте, шуктен толмо.
Тӱҥ шанче йогын-влак да у шинчымашым почмаш[2]
  • Атом-влакын энергетик кӱкшыт кышкарым чоҥымаш (1922),

натрий ден ртутьын кӧргӧ кышкарысе утыжден вичкыж линийыштым почмаш да шымлымаш (Добрецов Л. Н. дене пырля, Гросс Е. Ф 1925),

  • Атом металл-влакын люминесценцийышт шинчалан парын (вӱдыжгӧ газын) фотодиссоциацийже годым (1934), металл-влакын оклислений реакций годым фотохимий шотышто вашталтме кинетикышт.
  • Кислород атомын да икмыняр ужаш гыч шогышо органике молекулын кӱчык толкынан волгыдо куатым колтымо дене (излучение) вашталтмыже.
  • Люминесценций да электрон спектроскопий вӱдыжгын (парын) шуко ужашан органике молекулыштыжо (Пролежаева Н. А., Вартанян А. Т., Непорент Б. С., Борисевич Н. А., 1936).
  • Фосфоресцент годым триплетан бирадикаль пӱртӱс нерген гипотез (1943).
  • Вакуумысо ультрафиолетан радиаций дене молекулым фотоионизацийлымаш да диссоциацийлымаш (Вилесов Ф. И., 1955),
  • Фотосорбций ден десорбций явлений-влак пеҥгыде тела ӱмбалне да катализ вашталтмаш (Сидоров А. Н. Филимонов В. Н., Солоница Ю. П., 1953), сенсибилизироватлыме триплет-триплетысе кусарыме йӧным пален налмаш (открытие) (Ермолаев В. Л., 1952).
  • Хлорофиллын тӱҥ реакцийжым почмаш – обратимого фотовосстановления (Красновский А. А., 1947).
  • Фотосинтезын икымше физике вашталтмыжым шымлымаш (Евстигнеев В. Б., Пуцейко Е. К., 1956).
  • Молекул дене сенсибилизироватлыме хлорофиллын кок квантан фотохимий реакцийжым ЭПР йӧн дене почмаш (Холмогоров В. Е., 1961).
  • Органике вашкылдалтмашын фотоэлектроникыже, органике полупроводникым почмашке луктын (Вартанян А. Т., Пуцейко Е. К., 1946).
  • Органикан да органикдыме полупроводниклаште кӧргӧ фотоэффектын спектральысе сенсибилизацийже (Пуцейко Е. К., Акимов И. А., 1949).
  • Полимер полупроводниклаште кӧргысӧ фотоэффектын спектраль сенсибилизацийже (В. С. Мыльников, 1960).

Теренинын негызлыме фотоник аланысе лектышым илышыште кучылтмаш, мутлан, оптоэлектрон ӱзгар-влакым иземден ыштымаш таче кумдан сандалыкым шымлымаште, микрофотон ӱзгар-влакым ыштен лукмаште кучылталтеш[4][5].

Шанче школ

Молекул кышкарысе чолган пудыраныше электрон йогынышто лийше вашталтыш-влакым чумырен шымлыме шотышто шанче корнылан тӱҥ негызым пыштыше лийын. Физике ден химий ушнымаште улшо физике-математике науко-влакын ик йогынышт семын «молекулысе фотоника» умылымашым шанчышке пуртен. XX курымысо 60-шо ийлаште тудо йотэлысе савыктышлаште цитатыж дене пайдаланыме шотышто икымше верым налын. Академикын лӱмжым А. Н. Теренин лӱмеш «Молекуляр фотоника» Тӱнямбал мемориал Симпозиум нумалеш. Шанче школын вияҥ толмыжо академик А. Н. Теренинын да тудын тунемшыже-влакын икмыняр кугу шинчымашым почмо дене палемдалтын, нунын коклаште — академик, Нобель премийын лауреатше И. М. Франк, академик-влак А. А. Красновский ден Н. А. Борисевич, 20 утла доктор да 100 наре шанче кандидат[6]. А. Н. Теренин ЛГУ пелен шанче-педагогике школым негызлен»[7][8].

Окса пӧлек ден суаптар-влак

  • Сталин премий (1946)
  • С. И. Вавилов лӱмеш СССР НА-ын шӧртньӧ медальже (1954)
  • Д. Чиамичиан лӱмеш шӧртньӧ медаль (Италий, 1959)
  • Шӱдӧ идалыкын премийже (1960)
  • Финзен лӱмеш шӧртньӧ медаль (Англий, 1964)
  • Социалист Пашан Талешкыже (28.07.1966)
  • Вич Ленин орден (10.06.1945; 19.09.1953; 04.01.1954; 09.09.1961; 28.07.1966)
  • Пашан Йошкар Тисте орденже (12.06.1946)
  • Йошкар Шӱдыр орден (15.12.1943)

медаль-влак

Ленинградысе вер-влак

  • 1926–1933 — Каменноостровысо проспект, 1-3;[9]
  • 1933–1941 — Кронверкысе проспект, 27;
  • 1944–1967 — Университетысе сер, 7-9.
  • 1919–1941, 1944–1967 — Бирже линий, 14 (пашам ыштен)

Шарнымаш

  • Бирже линий, 14, полат пырдыжыште 1989 ийыште мемориал оҥам вераҥдыме (архитектор О. В. Василенко), тушто тыге палемдыме: «Тыште 1919 ий гыч 1967 ий марте академик Александр Николаевич Теренин, чапланыше совет физик, Социалист Паша Талешкыже пашам ыштен»[10].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Теренин Александр Николаевич // Большая советская энциклопедия (руш.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ 1 2 Академик A.Н. Tеренин (1896-1967) (руш.). Monomax. Тергыме кече: 21 вӱдшор 2021. Архивлыме 9 ага 2021 ий.
  3. ↑ 1 2 3 Пасешниченко В. А., Косминская Е. В., Ноздрина В. Н. Из века — в век. Институту биохимии имени А.Н. Баха Российской академии наук — 75 лет. — М.: ГЕОС, 2011. — P. 209-210. — ISBN 978-5-89118-538-8. Архивысе копий 9 ага 2021 гыч
  4. ↑ Сергей Мороз. Достижения микрофотоники – практической космонавтике (руш.). naukatehnika.com. Тергыме кече: 8 ага 2021. Архивлыме 25 ага 2021 ий.
  5. ↑ Холдинг РКС приступил к созданию первых в России микрофотонных приборов для космоса (руш.). АО «Российские космические системы». Тергыме кече: 8 ага 2021. Архивлыме 17 ага 2021 ий.
  6. ↑ В. Г. Плотников, М. В. Алфимов. Молекулярная фотоника (руш.). Центр Фотохимии РАН. Тергыме кече: 21 вӱдшор 2021. Архивлыме 10 ага 2021 ий.
  7. ↑ Молекулярная фотоника (руш.). СПбГУ. Тергыме кече: 21 вӱдшор 2021. Архивлыме 9 ага 2021 ий.
  8. ↑ Мемориальный Симпозиум по Молекулярной Фотонике, посвящённый памяти акад. А. Н. Теренина (руш.). ТГУ. Тергыме кече: 21 вӱдшор 2021. Архивлыме 9 ага 2021 ий.
  9. ↑ Весь Ленинград (1922 - 1935), интерактивное оглавление. Тергыме кече: 16 кылме 2016. Архивлыме 16 идым 2016 ий.
  10. ↑ Энциклопедия Санкт-Петербурга, мемориальная доска А.Н. Теренину. Тергыме кече: 7 шыжа 2016. Архивлыме 8 шыжа 2018 ий.

Литератур

  • Левшин Л. В., Красновский А. А. Александр Николаевич Теренин, 1896-1967. — М.: Наука, 1985. — 224 с. — (Научно-биографическая серия).
  • Теренин А.Н. «Фотоника молекул красителей и родственных органических соединений». — Ленинград: Наука, 1967. — 616 p.
  • Теренин А.Н. Труды ГОИ. — Москва, 1925. — Т. 4, № 32. — С. 24.
  • Теренин А.Н. «Введение в спектроскопию». — Ленинград: КУБУЧ, 1933. — 312 p.
  • Теренин А.Н. Вестник Ленинградского университета, сер.: Физика, химия. — Ленинград, 1946. — № 1. — С. 13.
  • Храмов, Юрий Алексеевич. Теренин, Александр Николаевич // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 260. — 400 с. — 200 000 экз.
  • Акшиков А. Г. Теренин Александр Николаевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 436. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Теренин,_Александр_Николаевич&oldid=1194149" гыч налме