Матвиенко, Валентина Ивановна

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Валентина Ивановна Матвиенко
Матвиенко Валентина Ивановна.jpg
Флаг
Россий Федерацийысе Федерал Погынын Федераций Каҥашыжын председательже
Флаг
2011 ий 21 сентябрь гыч
Президент Дмитрий Медведев
Владимир Путин
Ончычсо пашаеҥ Сергей Миронов
Флаг
СНГ-ын Парламент кокласе Ассамблей Каҥашын председательже
Флаг
2013 ий 28 декабрь гыч
Флаг
Россий Федерацийысе Лӱдыкшыдымылык Каҥашын эре улшо йыжыҥъеҥже
Флаг
2011 ий 21 сентябрь гыч
Флаг
Россий Федерацийын сенаторжо — Санкт-Петербургысо кугыжаныш кучемын исполнительный органже гыч представитель
Флаг
2011 ий 31 август гыч
Губернатор Георгий Полтавченко
Александр Беглов
Ончычсо пашаеҥ Владимир Барканов
Флаг
Санкт-Петербургын губернаторжо
Флаг
2003 ий 5 октябрь — 2011 ий 22 август
Президент Владимир Путин
Дмитрий Медведев
Ончычсо пашаеҥ Владимир Яковлев
Александр Беглов (с. ш.)
Алмаштыше Георгий Полтавченко
Флаг
Йӱдвел-Касвел Федерал округышто Россий Федераций президентын полномочный представительже
Флаг
2003 ий 11 март — 15 октябрь
Президент Владимир Путин
Ончычсо пашаеҥ Виктор Черкесов
Алмаштыше Илья Клебанов
Флаг
Россий Федераций Виктер председательын алмаштышыже
Флаг
1998 ий 24 сентябрь — 2003 ий 11 март
Виктер вуйлатыше Евгений Примаков
Сергей Степашин
Владимир Путин
Михаил Касьянов
Президент Борис Ельцин
Владимир Путин
Флаг
Грецийыште Россий Федерацийын Чрезвычайный да полномочный посолжо
Флаг
1997 ий 2 октябрь — 1998 ий 24 сентябрь
Президент Борис Ельцин
Ончычсо пашаеҥ Валерий Николаенко
Алмаштыше Михаил Бочарников
Флаг
Мальта Республикыште Россий федерацийын Чрезвычайный да полномочный посолжо
Флаг
1991 ий 25 декабрь — 1994 ий 21 сентябрь
Президент Борис Ельцин
Ончычсо пашаеҥ Владимир Плечко
Алмаштыше Евгений Михайлов
Шочын 7 вӱдшор 1949(1949-04-07) (77 ий)
Шочмо годсо лӱм Валентина Ивановна Тютина
Ача Иван Тютин
Ава Антонина Тютина
Пелаш Владимир Васильевич Матвиенко (1948—2018)
Икшыве-влак Сергей Матвиенко
Партий КПСС → Единая Россия
Шинчымаш Ленинградысе химико-фармацевтический институт
КПСС ЦК пеленысе Мер шанче академий
Профессий провизор
Паша Федераций Каҥашын председательже
Религий дене кылдалтмаш православий
Автограф Изображение автографа
Награде

Конфессионал суаптар-влак:

Йотэл суаптар-влак:

Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Валенти́на Ива́новна Матвие́нко (ӱдыр фамилийже Тю́тина; шоч. 7 вӱдшор 1949, Шепетовка, Хмельницкий вел) — совет да Российысе политике да кугыжаныш пашаеҥ, дипломат. 2011 ий 21 сентябрь гыч Россий Федерацийысе Федерал Погынын Федераций Каҥашыжын председательже. 2011 ий 31 август гыч Санкт-Петербург Виктерын кугыжаныш кучемжын исполнительный органже гыч Россий Федерацийын сенаторжо. «Единая Россия» партийын Кӱшыл каҥаш бюрожын йыжыҥъеҥже[1].

2003 ий 5 октябрь гыч 2011 ий 22 август марте Санкт-Петербургын губернаторжо. 2003—2011 ийлаште Санкт-Петербург Виктерын председательже. 1998—2003 ийлаште Россий Федераций Виктер председательын алмаштышыже. 1997—1998 ийлаште Грецийыште Россий Федерацийын Чрезвычайный да полномочный посолжо.

«Ачамланде ончылно суаплан» орденын тичмаш кавалерже. Шнуй апостол Андрей Первозванный орденын кавалерже (2019). Паша Герой (2024). Санкт-Петербургын почётан гражданинже (2017). Кисловодск олан почётан гражданинже (2019).

Илыш корныжо

Валентина Тютина 1949 ий 7 апрельыште Украин ССР Каменец-Подольский область Шепетовка олаште (кызыт Украинасе Хмельницкий область) Иван ден Антонина Тютинмытын ешыштышт шочын.

Йоча пагытше Черкассы олаште эртен. Ший медаль дене школым (1966 ий)[2], йошкар диплом дене Черкассы оласе медицине училищым (1967 ий) тунем пытарен.

1972 ийыште Ленинградысе химико-фармацевтический институтым  (руш.) (мар. тунем пытарен. Институтышто 5-ше курсышто тунеммыж годым медицине службын полковникше лийше[3] Владимир Матвиенколан марлан лектын[4]. Институт деч вара аспирантурыш колтеныт манын шарналтен. Самырык пагытыштыже Валентина Матвиенкон политик огыл, а утларак шанчызе лиймыже шуын. Но тудым комсомол райкомыш пашаш ӱжыныт да, институтын ректоржо дене каҥашымеке, ӱжмашлан келшен, 2-3 ий гыч аспирантурыш пӧртылаш шонен пыштен[5].

1985 ийыште КПСС ЦК пеленысе Мер шанче академийым (кызыт РАНХиГС), 1991 ийыште — СССР МИД-ын Дипломатический академийже пеленысе вуйлатыше дипломатический пашаеҥ-влакым саемдыме курсым тунем пытарен.

Партий да совет карьер

  • 1972—1977 ийлаште — ВЛКСМ Петроград райкомын пӧлка вуйлатышыже, секретарьже, икымше секретарьже, Ленинград[6].
  • 1977—1978 ийлаште — ВЛКСМ-ын Ленинград областьысе комитетын секретарьже[6].
  • 1978—1981 ийлаште — ВЛКСМ-ын Ленинград областьысе комитетын 2-шо секретарьже[6].
  • 1981—1984 ийлаште — ВЛКСМ-ын Ленинград областьысе комитетын 1-ше секретарьже[6].
  • 1984—1986 ийлаште — Ленинградысе КПСС Красногвардейский райкомын 1-ше секретарьже.
  • 1986—1989 ийлаште — Ленинград оласе Калык депутат-влак каҥаш исполком председательын алмаштышыже (тӱвыра да туныктымаш йодышлам вӱден)[6].
  • 1989—1991 ийлаште — Совет ӱдырамаш-влак ушем гыч СССР калык депутат, СССР Кӱшыл Каҥашын ӱдырамаш паша, еш, авалык да йочам аралыме шотышто комитет председатель, СССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын йыжыҥъеҥже[6].

Россий МИД-ыште паша

  • 1991 ий гыч — Мальта Республикыште СССР-ын Чрезвычайный да Полномочный посолжо[6].
  • 1992—1994 ийлаште — Мальта Республикыште Россий Федерацийын Чрезвычайный да Полномочный посолжо[6].
  • 1994—1995 ийлаште — Россий МИД-ын посна пашам пуымо дене посолжо[6].
  • 1995—1997 ийлаште — Россий Федерацийын Йотэл паша министерствын Федераций субъект-влак, парламент да мер-политике организаций-влак дене кыл шотышто департаментын директоржо[6].
  • 1995—1997 ийлаште — Россий Федерацийын Йот эл паша министерстве коллегийын йыжыҥъеҥже[6].
  • 1997 ий 2 октябрь гыч 1998 ий 24 сентябрь марте — Грецийысе Республикыште Российын Чрезвычайный да Полномочный посолжо[7][8].

2011 ий гыч Россий МИД-ын Дипломатий академийжын выпускникше-влакын Ассоциацийыштын президентше[9].

Россий Виктерыште да Президент Администрацийыште паша

Вице-премьер Валентина Матвиенко россий-греций документлаш кидпалым пыштыме годым. Афин, 2001 ий

1998 ий 24 сентябрь гыч 2003 ий 11 март марте — Россий Федерацийысе Виктер председательын алмаштышыже[8][10].

2003 ий 11 март гыч 15 октябрь марте — Йӱдвел-Касвел Федерал округышто Россий Федераций Президентын Полномочный представительже[11][12].

2003 ий июньышто Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык Каҥашышкыже пурен[13]. Валентина Матвиенко дене пырля пашам ыштыше-влак тудын нерген «кажне социал объект, бюджетын кажне корныжо верч кучедалше, лӱддымӧ да моткоч чолга социал вице-премьер» манын ойленыт. Тыге, тудын суапше-влак кокла гыч шуко ияш пашадар да пенсий парымым пытарымым, эмлалтме кагаз почеш тӱлымым кугемдымым, эмгак-влак шотышто тӧртыкым илышыш пуртымылылан шийвундым ойырымым палемдат. Вице-премьерын сеҥымашыжлан 2000-ше ийла тӱҥалтыште элыште чумыр экономике сӱрет саеммаш изин огыл полшен. 1998 ийысе дефолт да теҥген шулдештмыже деч вара экспорт парыш теҥге дене долларын чот кугу курсшо почеш шотлалтын, тидлан кӧра виктерын социал аланысе тошто парымжым тӱлен пытараш йӧнжӧ лектын[14].

Губернатор паша

Давосышто эртыше форумышто. 2007 ий

2003 ий 21 сентябрьыште Владимир Яковлевым Россий Виктер председательын алмаштышыже должностьыш кусарымылан кӧра Санкт-Петербургын губернаторжылан ончылгоч сайлымашын 1-ше турыштыжо 48,73 % йӱкым поген да кокымшо турыш лектын.

5 октябрьыште 2-шо турышто сеҥен (Валентина Матвиенко — 63,12 %, Анна Маркова — 24,2 %) да губернатор лийын.

2004 ий 19 июль гыч 2005 ий 16 март марте да 2009 ий 25 май гыч 29 ноябрь марте — Россий Федерацийысе Кугыжаныш каҥаш президиумын йыжыҥъеҥже[15][16][17][18].

2006 ий 6 декабрьыште В. В. Путин лӱмеш губернатор полномочийым ончылгоч кудалтыме шотышто йодмашым колтен да вара, 20 декабрьыште, Россий Федерацийын президентше В. В. Путин тудым тиде должностьыш уэш шогалтен[19], тыге федераций субъектлаште губернатор-влакым шогалтыме у процедур почеш у сроклан шке полномочийжым пеҥгыдемден. 2011 ийыште Санкт-Петербург Оласе суд Матвиенкон олам чоҥымо политикыштыже кугу экшыкым палемден[20]. 2012 ийыште РФ Кӱшыл судын палемдымыж почеш тудын годым тӧртыкдымын 38 историй оралтым аралымаш гыч кораҥдыме да вара пужымо. Нунын верыштышт кугу девелопер-влак (мутлан, ЛСР тӱшка) элитный коммерческий оралте-влакым чоҥеныт[21][22].

2009 ий 20 ноябрь гыч — «Единая Россия» партийын йыжыҥъеҥже[23].

2010—2012 ийлаште Казимира Прунскенен ӱжмыж почеш Балтийысе ӱдырамаш баскетбол лигын почётан президентше лийын[24].

2011 ий 24 июньышто Башкортостанын вуйлатышыже Р. З. Хамитов Валентина Матвиенком Федераций Каҥаш Председательлан шогалташ темлен. Матвиенкон кандидатурыжым Россий Федераций президент Д. А. Медведев сайлан шотлен.

Муниципалитетыш сайлымаш да губернатор пост гыч кораҥмаш

  • 2011 ий 27 июльышто Санкт-Петербургысо «Петровский» МО да «Красненькая речка» МО муниципалитетлашке ешарен сайлымаште участвоватлаш йодмашым колтен, тыге кажныштыже сайлыше-влакын 95,61 % да 97,29 % йӱкыштым поген[25]. Сайлымашым эртарымаш да тушто Матвиенкон кӱкшӧ лектышыже оппозиций могырым критикым тарватен[25][26][27].
  • 2011 ий 22 августышто «Красненькая Речка» МО муниципал каҥашын депутатшылан сайлалтмыжлан кӧра президентлан отставкыш каяш йодмашым колтен.
  • 2011 ий 22 августышто Россий Федераций Президентын Кӱштыкшӧ дене Санкт-Петербургын губернаторжо должность гыч кораҥдалтын[28].

Федераций Каҥашыште паша

2011 ий 31 августышто Санкт-Петербургын губернаторжо Г. С. Полтавченко тудым Россий Федераций Федерал Погынын Федераций Каҥашыжын йыжыҥъеҥжылан — Россий Федерацийын Федерал Погынын Федераций Каҥашыштыже Санкт-Петербургын кугыжаныш кучемжын исполнительный органже гыч представительлан — шогалтыме нерген пунчалым пеҥгыдемден. Пунчал тушко кидпалым пыштыме кече гыч вийыш пурен[29].

2011 ий 21 сентябрьыште Валентина Ивановна Матвиенко 140 сенатор йӱк дене да 1 еҥын кидшымым нӧлталдымыж дене Россий Федераций Федерал Погынын Федераций Каҥаш Председательжылан сайлалтын. Йӱклымаш альтернативдыме лийын[30]. Тыге В. И. Матвиенко Россий историйыште парламентын кӱшыл палатыжын председательже постым айлыше 1-ше ӱдырамаш лийын[31].

2011 ий 22 сентябрь гыч — Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык Каҥашыжын  (руш.) (мар. эреак улшо йыжыҥъеҥже[32].

2012 ий 11 июль гыч — Россий Федераций Кугыжаныш каҥашын йыжыҥъеҥже. Россий Федераций Президентын 2012 ий 11 июльышто лекше 946 №-ан «Россий Федераций Кугыжаныш каҥашын йодышыжо-влак» Кӱштыкшӧ почеш Федераций Каҥашын председательже, должностьшо почеш, Кугыжаныш каҥашын йыжыҥъеҥже улеш[33].

Владимир Путинын Крым ден Севастопольым Россий кӧргыш налме нерген ойлымыж годым. 2014 ий 18 март
Валентина Матвиенко 2021 ийыште Федерал Погынлан колтымашыште

2012 ий 27 декабрьыште Федераций Каҥаш Дима Яковлевын тӧртыкшым ик йӱк дене сайлан шотлен[34], тиде тӧртык РФ гражданин улшо йоча-влакым США-н гражданже-шамычлан эргылыкеш (ӱдырлыкеш) пуымым чара, тыгак РФ кумдыкышто палемдыме йоча-влакым эргылыкеш (ӱдырлыкеш) налаш шонышо США-н гражданже-влаклан РФ гражданин улшо йоча-влакым ойырымо шотышто орган ден организацийлан пашаштым чара[35].

Калыкыште шукынжо тиде тӧртык лукмым сайлан шотленыт гынат, Дима Яковлевын тӧртыкшӧ обществыште кожганымашым луктын. Тиде тӧртыкын проектшым каҥашыше Федераций Каҥашын заседанийже марте Федераций Каҥаш тиде йодыш дене икгай шонымашыш шуын огыл, а Валентина Матвиенко заседаний деч икмыняр арня ончыч тиде тӧртыкым лукташ вашкаш огыл да чыла йодышым сайын лончылаш ӱжын[36].

Валентина Матвиенкон председатель должностьышто улмыж годым Федераций Каҥаш кок гана президентлан сарзе вийым кучылташ келшымашым пуэн — ончыч Украине кумдыкышто (2014 ий мартыште), вара Сирийыште (2015 ий сентябрьыште).

2018 ий июльышто Российысе пенитенциар системын пашаеҥже-влакын петырымаште улшо-шамычым индырыме факт-влакым палемдыме деч вара Матвиенко ФСИН реформым темлен[37].

2019 ий 17 апрельыште КоммерсантЪ газетыште Матвиенкон Россий Пенсий фондышко куснымыжо да Федераций Каҥаш председательын постшо гыч каен кертмыж нерген савыктымаш лектын. Статья шургымашым тарватен: тудын авторжо-влакым паша гыч луктын колтеныт, а 20 майыште икоян улмо амал дене тиде савыктышын политике пӧлкажын чыла журналистше да тӱҥ редакторын алмаштышыже паша гыч кайыме нерген увертареныт. Шургымашан статья гыч увер нигузеат пеҥгыдемдалтын огыл.

2019 ий 8 сентябрьыште Санкт-Петербургын губернаторжылан Александр Бегловым сайлыме деч вара, тудо Матвиенком Санкт-Петербург Виктер гыч Федераций Каҥашыш делегироватлен. 2019 ий 25 сентябрьыште 3-шо гана Федераций Каҥаш председательын постышкыжо сайлалтын.

2024 ий 25 сентябрьыште Валентина Матвиенко уэш Федераций Каҥаш председательлан сайлалтын. Сенатор-влак тудын кандидатурыжо верч ик еҥ семын йӱкленыт[38].

РФ президент пеленысе кугыжаныш демографий да еш политикым илышыш пуртымо шотышто каҥаш

2024 ий 9 декабрьыште РФ президент Владимир Путин кугыжаныш демографий да еш политикым илышыш пуртымо шотышто каҥашым ыштыме нерген указеш кидпалым пыштен да тудын председательжылан Валентина Матвиенком шогалтен[39].

Мер паша

2025 ий 15 майыште РФ президентын кӱштыкшӧ дене Российысе шанче академийын попечитель каҥашышкыже пуртымо (кутырен келшыме почеш)[40].

Евразийысе ӱдырамаш форум

2015 ийыште Валентина Матвиенко у нелылык-влак лекме жапыште ӱдырамаш-влакын рольыштым да йӧныштым каҥашаш Российысе статусан площадке семын Евразийысе ӱдырамаш форумым ыштыме нерген шонымашым темлен[41]. Форум Санкт-Петербургышто кум ийлан ик гана эртаралтеш[42]. 2018 ий гыч[43] форум кышкарыште «Женская двадцатка» почылтшо каҥашымаш-влак эртат[44].

Тӱҥ статья: Идалык шот дене Евразийысе ӱдырамаш форумын эртарыме мероприятийже-влак

Санкций

Тӱҥ статья: Украиныште 2014 ийысе событий-влаклан кӧра санкций

Тӱрлӧ элысе тӱнямбал санкцийыште улеш. 2020 ий 14 март гыч Европо ушемысе чыла элын санкцийыштыже улеш. 2020 ий 31 декабрь гыч Великобританийын санкцийыштыже улеш. 2022 ий 6 апрель гыч США-н санкцийыштыже улеш. 2014 ий 17 март гыч Канадын санкцийыштыже улеш. 2020 ий 2 апрель гыч Швейцарийын санкцийыштыже улеш. 2020 ий 24 июнь гыч Австралийын санкцийыштыже улеш. 2022 ий 3 март гыч Японийын санкцийыштыже улеш.

2022 ий 7 сентябрь гыч Украинын санкцийыштыже улеш. 2022 ий 5 апрель гыч У Зеландийын санкцийыштыже улеш[45][46].

Владимир Путинын Федераций Каҥаш Председатель Валентина Матвиенко дене паша вашлиймашыже. 2014 ий 1 октябрь

Ранг ден чин-влак

Дипломатический ранг-влак

  • 1-ше классан Чрезвычайный да полномочный посланник (1995 ий 10 декабрь)[47].
  • Чрезвычайный да полномочный посол (1997 ий 12 сентябрь)[48].

Класс чин

  • Санкт-Петербургын 1-ше классан чын улшо кугыжаныш ойпуышыжо[49].

Еш

Ача-ава

Ачаже — Иван Яковлевич Тютин (мокша-мордва йылме гыч «Тютя» — изи йоча), фронтовик[2], Пенза областьысе Мокшан районышто шочын. Сарзе частьыште завхозлан пашам ыштен. Уло Кугу Ачамланде сарым эртен да Берлин марте шуын.

Аваже — Антонина Кондратьевна Тютина, театрыште костюмерлан пашам ыштен[2], ӱдыр годсо фамилийже Бублей лийын. Фамилий йӱла почеш эрвел-украин (шуэнрак — белорус) семын шотлалтеш. Але тынеш пуртымо Публий лӱм гыч, але профессий — бубликым ыштыше гыч — лектеш[50].

Сар тӱҥалме годым ача-аваже мужыраҥше лийыныт. Иван фронтыш каен, а Антонина кидыште кок йоча дене кодын (нунын эргышт да ӱдырышт сар жапыште коленыт). Украинын оккупацийыште лийме да еврей калыкым пытарыме годым Антонина шке илышыжлан лӱдыкшым ыштен, пӧртйымалныже еврей ӱдырамашым да тудын кок йочажым шылтен.

Ачаже Валентинан 2-шо классыште тунеммыж годым колен.

Марийжын колымекше, Антонина шкетын кум ӱдырым ончен куштен: Валентинам да тудын Лидия ден Зинаида акаже-влакым. Зинаида Тютина 18 ияш трагически колен. Лидия 2013 ийыште Черкассыште колен.

Йоча-влак

ЛХФИ-ште визымше курсышто тунеммыж годым пырля тунемше Владимир Васильевич Матвиенколан марлан лектын, нуно 45 ий утла пырля иленыт. Владимир Матвиенко, медицине службо полковник[51], 2018 ий 29 августышто колен, пытартыш ийлаште инвалид креслыште лийын да Ленинград областьыште Громово кӱртньыгорно станций воктене ола деч ӧрдыжтӧ улшо посна пӧртыштӧ илен[52][53].

Валентина Матвиенкон Сергей эргыже уло (1973 ий 5 майыште шочын), амалкалче. Тудын «Финанс да кредит» да «тӱнямбал экономике» специальность дене кок кӱшыл шинчымашыже уло.

Арина лӱман уныкаже уло[54][55].

Суаптар-влак

Россий ден СССР-ын наградышт

  • Россий Федерацийын Паша Талешкыже (2024 ий 7 апрель) — кугыжаныш да калык ончылно посна паша суапшылан[56];
  • Шнуй апостол Андрей Первозванныйын орденже (2019 ий 28 март) — Ачамланде ончылно пеш кугу суаплан да шуко ий кугу лектышан кугыжаныш пашам шуктымылан[57];
  • I степенян «Ачамланде ончылно суаплан» орден (2014)[58];
  • II степенян «Ачамланде ончылно суаплан» орден (2009 ий 19 март) — кугыжаныш ончылно суаплан да олан социал-экономике вияҥмашкыже кугу надырым пыштымылан[59];
  • III степенян «Ачамланде ончылно суаплан» орден (1999 7 апрель) — кугыжаныш ончылно суаплан да шуко ий пашам сайын ыштымылан[60];
  • IV степенян «Ачамланде ончылно суаплан» орден (2003)[58];
  • Почёт орден (1996 ий 21 июнь) — кугыжаныш ончылно суаплан, йотэл политике курсым эртарымашке да Российын калыкле интересшым шуктымашке кугу надырлан, службо порысым шуктымо годым ончыктымо лӱддымылыклан да шкем чаманыдымылан[61];
  • Паша Йошкар Тисте орден (1981 ий 17 июнь)[58];
  • «Почёт Пале» орден (1976)[58];
  • «Санкт-Петербурглан 300 ий теммым шарныме лӱмеш» медаль;
  • I степенян П. А. Столыпин медаль (2014 ий 28 март)[62].

Россий Президентын суаптарже-влак

  • Россий Федераций Президентын Чап грамотыжо (2010 ий 27 январь) — Россий Федераций Кугыжаныш каҥашын заседанийжым ямдылымаште да эртарымаште чолган тыршымылан[63];
  • Россий Федераций Президентын таумутшо (2008 ий 2 сентябрь) — Петербургысо тӱнямбал экономике форумым да Эрыкан Кугыжаныш-влакын Келшыме Ушемыште улшо кугыжанышлан вуйлатышыштын вашлиймашыштым ямдылымаште да эртарымаште чолган тыршымылан[64];
  • Россий Федераций Президентын таумутшо (1995 ий 14 август) — 1941—1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште Сеҥымашлан 50 ий теммым пайремлымым ямдылымаште да эртарымаште чолган тыршымылан[65].

Ведомстве суаптар-влак

  • «Вашкыл пашалан» медаль (Россий Прокуратур, 2010);
  • «Калыкле лӱдыкшыдымылыкым ыштымаште суаплан» медаль (Россий Федерацийын Лӱдыкшыдымылык каҥашыже, 2009);
  • «Таможньысо келшымашым пеҥгыдемдымылан» медаль (Федерал таможньо службо, 2008);
  • «РФ МЧС ГПС-ын Санкт-Петербургысо университетлан 100 ий» медаль (Россий МЧС, 2006);
  • «Адмирал Н. Г. Кузнецов» медаль (Россий Обороно министерстве, 2005);
  • «Россий ФСБ дене вашкыл пашалан» медаль (Россий ФСБ, 2004);
  • «Граждан обороным аралымашке да саемдымашке пыштыме надырлан» оҥыш пижыктыме пале (2004 ий);
  • «Граждан авиаций аланыште суаплан» медаль (Кугыжаныш-влак кокласе авиаций комитет, 2004).
  • «Сӧйлык келшымашлан» медаль (Россий МВД, 2003);
  • «Ачамландысе тазалык аралымаш ончылно суаплан» медаль (Россий Тазалыкаралтыш министерстве, 2003);
  • «Пограничный войскан отличникше» пале (ФПС, 2003);
  • «Сӧйлык келшымашым пеҥгыдемдымылан» медаль (Россий Обороно министерстве, 1999).

Российысе субъект-влакын суаптарышт

  • Санкт-Петербургын почётан гражданинже (2017)[66];
  • Кисловодскын почётан гражданинже[67];
  • «Санкт-Петербург ончылно суаплан» чап тамга (2011 ий 31 август)[68];
  • «Санкт-Петербургым вияҥдымашке посна надырлан» чап тамга (Санкт-Петербургын Законодательный погынжо, 2015 ий)[69];
  • Ахмат Кадыров лӱмеш орден (2024)[70].

Йотэл суаптар-влак

  • III степенян Ольга княгинян орденже (Украине, 2002 ий 6 декабрь) — Украине ден Россий коклаште пашам пырля ыштымым вияҥдымашке кугу надырым пыштымылан, Россий Федерацийыште Украине идалыкым эртарымаште чолган тыршымылан;
  • Украинын Министр-влак Кабинетшын Чап грамотыжо (Украине, 2001 ий 27 ноябрь) — Украине ден Россий Федераций коклаште гуманитарий аланыште пашам пырля ыштымым вияҥдымашке кугу надырым пыштымылан;
  • Калык келшымаш орден (Белоруссий, 2009 ий 8 декабрь) — ушемлык чоҥымашке, келшыме кылым пеҥгыдемдымашке, Беларусь ден Российысе калык-влакын икоян улмашкышт кугу надырым пыштымылан;
  • Франциск Скорина орден (Белоруссий, 2019 ий 3 апрель) — Беларусь Республик ден Россий Федераций коклаште келшыме кылым пеҥгыдемдымашке да пашам пырля ыштымым вияҥдымашке кугу надырым паштымылан[71];
  • I степенян «Достык» орден (Казахстан, 2019 ий 12 июль) — Казахстан Республик ден Россий Федераций коклаште кок могыран кылым пеҥгыдемдымашке да вияҥдымашке кугу надырлан[72];
  • II степенян «Достык» орден (Казахстан, 2016)[73];
  • «Келшымаш» орден (Азербайджан, 2019 ий 7 апрель) — Азербайджан Республик ден Россий Федераций коклаште пырля пашам ыштымым да пырля вашкылым пеҥгыдемдымаште посна суаплан[74];
  • «Дустлик» орден (Узбекистан, 2021 ий 27 август) — Узбекистан Республик ден Россий Федераций коклаште келшымаш кылым, стратегийлык пырлялыкым да ушемым пеҥгыдемдымаште чолган тыршымылан да пыштыме надырлан, парламент-влак кокласе кылым вияҥдымылан чыла семынат полшымылан, шуко шӧрынан узбек-россий пырля ыштымашын программыж ден проектше-влакым, ты шотыштак регион-влак кокласе вашкылын да кок велан культур-гуманитар вашталтылмашын куатыштым утларак тичмашын почаш виктаралтше-влакым, пайдалын илышыш пурташ полшымылан[75];
  • «Эрыкан Туркменистаным чот йӧратымылан» орден (Туркменистан, 2009 ий) — туркмен-россий кылым пеҥгыдемдымашке кугу надырлан[76];
  • «Пырля тыршымашым вияҥдымашке надырлан» орден (Туркменистан, 2022 ий 12 май) — мемнан элын эрыкшым да суверенитетшым пеҥгыдемдымашке, Туркменистан ден Россий Федераций коклаште политикысе, экономикысе, шанче-техникысе да культур-гуманитарысе пырля тыршымашым вияҥдымашке, кугыжаныш да мер паша дене мемнан элын тӱнямбалне пагалымашыжым кугемдымашке кугу надырым пыштымым шотыш налын[77];
  • Ашхабад олан почётан гражданинже (Туркменистан, 2017 ий 16 сентябрь) — Туркменистан ден Россий Федерацийын политикысе, экономикысе да культур-гуманитарысе пырля тыршымашым вияҥдымаште посна суапшым, кок эл калыкын келшыме да иза-шольо кылыштым пеҥгыдемдымашке кугу надырым пыштымыжым шотыш налын[78];
  • Финляндийын Левше орденын рыцарьлык кугу ыресше (Финляндий, 2009)[79];
  • «Китай ден Российын калыкле идалыкыштым эртарымаште пеш кугу надырлан» медаль (КНР, 2008)[58];
  • Почётан легион орден (Франций, 2009)[58];
  • Почёт Орденын Кугу ыресше (Греций, 2007)[58];
  • Суап орден (Австрий, 2001);
  • Суап орденын дамыже (Мальта, 2013)[80];
  • Сербский Республикын орденже (Сербский Республик, Босний ден Герцоговина, 2018)[81];
  • Икоян Улмо орден (Куба, 2022)[82].

Конфессий награде-влак

  • I степенян преподобный Сергий Радонежский орден (2010) — Руш Православный Черкылан полышым шотыш налын[83];
  • I степенян шнуй равноапостольный Ольга княгинян орденже (РПЦ, 2006)[84];
  • III степенян шнуй равноапостольный Ольга княгинян орденже (РПЦ, 2019) — черке-кугыжаныш кылым вияҥдымашке надырым шотыш налын да шочмыжлан 70 ий теммылан кӧра[85];
  • II степенян преподобный Сергий Радонежскийын орденже[86];
  • II степенян шнуй равноапостольный княгине Ольга орден (РПЦ, 2001)[87];
  • II степенян шнуй орланыше Трифон орден (РПЦ, 2001) — наркоманий, арака йӱмаш да моло эҥгекым кондышо азап дене кучедалмашке кугу надырым пыштымылан;
  • Шнуй Саак ден Шнуй Месроп орден (Армян апостоллык черке, 2012) — армян ден руш калык-влакын келшымашыштым пеҥгыдемдымашке, Санкт-Петербургышто армян духовный да национальный поянлыкым арален кодымаште надырлан[88].

Почёт лӱм да шанче степень-влак

  • Россий сымыктыш академийын почётан йыжыҥъеҥже[89];
  • Россий кугыжаныш социал университетын почётан докторжо (2001 ий 1 июнь)[90];
  • Паша Герой[91].

Премий-влак

  • Шанче да технике аланыште Россий Федераций Виктерын премийже (2010)[92];
  • Российысе бизнес да амалкалымаш Академийын 2001 ийысе «Олимпий» ӱдырамаш-влакын сеҥымашыштым мер калыкыште пагалымаш шотышто калыкле премийын лауреатше[93].

Моло суаптар-влак

  • «Руш йылмым шарымаште кугу суаплан» А. С. Пушкин медаль (Руш йылме ден литературым туныктышо-влакын Тӱнямбал ассоциацийышт, 2003)[94];
  • 2014 ий мартыште савыкталтше «Огонёк» журналын «Российысе 100 эн шӱкалтышан ӱдырамаш» рейтингыштыже 1-ше верым налын[95];
  • Чот орланыше Шнуй Анастасиян Императорлык Орденже (2013 ий 12 июль, Российысе Императорлык Пӧрт) — Шочмо Эл ончылно суапым аклен да МЕМНАН поснак поро кумылнам ончыктен.

Критике

Матвиенко годым Санкт-Петербургын тӱжвал тӱсшӧ чот вашталтын: шуко пӧртым, сатулымо рӱдерым да транспорт корным шалатеныт да чоҥеныт, шуко уремыште трамвай коштмым чареныт да трамвай корным кораҥденыт. Тыгодымак чулымын чоҥымаш губернаторым пеш чот шылталаш таратен, тудым «пеш чык чоҥымаш» манмылан полшымыжлан, тыгак ола покшелне исторический пӧрт-влакым шергакан у пӧрт-шамыч чоҥымо верч шалатымылан шылталеныт. Мутлан, СМИ-ште Санкт-Петербургын исторический рӱдыштыжӧ 300-метран «Газпром-сити» небоскрёбым чоҥымым чот каҥашеныт, тудым чоҥымым Матвиенко шотлен, тидлан кӧра 2011 ийыште правам аралыше организаций ден верысе илыше-влак икмыняр митингым эртареныт[96]. Мут толмашеш, ты случайыште мер калыкын торешланымыжым колыштыныт — проект деч кораҥаш пунчалыныт.

Депутатлан сайлалтмаш

Валентина Матвиенкон кандидат лийме «Красненькая речка» ден «Петровский» муниципал округлаште сайлымашым шылталеныт. Сайлымаш эртыме годым ыштыме пудыртымаш коклаште теве мом палемдыме:

  • муниципал округын сайлымаш комиссийжын сайлымаш нерген информацийым шылтымыже да оппозиций деч кандидат-влакым тушко участвоватлаш пуртыдымаш[97]. Туге гынат политолог Валерий Островский увертарен: сайлымаш нерген информаций савыкталтын. Но тидын годым сайлымаш нерген информацийым савыктыше газет-влакын тиражышт жапыштыже лектын огытыл да традиционный манме сӧрастарымаш деч ойыртемалтшын савыкталтыныт;
  • Матвиенко верч тӧртыкдымын агитаций[98];
  • Матвиенкон баллотироватлалтме округлаште сайлымаш ончычшо палемдалтын огыл (нуно Александровский ден Ломоносов округлаште увертаралтыныт)[99].
  • Петербургысо Горизбирком вуйлатыше Дмитрий Краснянскийын мутшо почеш, сайлымашым тӧртыклан келшышылан шотлымо[100].

Петербургышто илыше-влакын шонымашышт

«Мегаполис» социологий рӱдер 2010 ий февральыште петербуржец-влакын оласе виктерын пашажын пайдалыкшым аклымыштым шымлен. «Мегаполисын» отчётшо почеш, Петербург губернаторын рейтингше ден антирейтингше пытартыш кок тылзыште «эн кугу йомдарымашым да уда ешаралтмашым» налын. 2009 ий октябрьыште губернаторым йодыштмо еҥ-влак кокла гыч 45 % наре сайын ончен, декабрьыште — 38,5 %, а 2010 ий февральыште — 33 % наре. Тидын годым тудын тушманже ныл тылзыште кок пачаш шукемын: 2009 ий октябрьыште губернаторын пашажым уда велым 10 % деч изиш утларак еҥ-влак акленыт, декабрьыште — 13 %, а 2010 ий февральыште — 20 % наре. Тудо ийынак декабрьлан В. И. Матвиенкон пашажым уда велым аклыше петербуржец тӱшка 28 % марте кушкын. 2011 ий июльышто Матвиенкон Санкт-Петербург губернатор постышто пашажым олаште илыше кокла гыч 34%-ше начарлан, 42%-ше коклалан, 18%-ше гына сайлан шотленыт[101].

Тидын годым 2010 ий 19 майыште пресс-конференцийыште Матвиенко каласен: «Мый шке постыштем тунар жап кодам, мыняр мыланем петербуржец-влак ден Президент ӱшанат»[102].

Кугыжаныш пашаште ӱдырамаш-влакын икгай праван улмышт нерген шонымаш

Новосибирскыште ШОС ден БРИКС элласе ӱдырамаш-влакын икымше конгрессыштышт ойлышыжла, Валентина Матвиенко палемден: тудо кугыжаныш кӱкшытыштӧ пунчалым лукшаш йӧн дене пайдаланыше ӱдырамаш-влак огыт сите манын шотла.

Матвиенкон мутшо почеш, Российын тиде йодыш дене пашам ыштышашыже уло, мутлан, элын парламентыштыже ӱдырамаш-влак шукырак лийшаш улыт[103].

Савыктымаш-влак

  • Матвиенко В. На пути возрождения патриотизма (русский) // Военный парад : журнал. — 2002. — Май-июнь (т. 51, № 03). — С. 22—23. — ISSN 1029-4678.
Ончычсо пашаеҥ:
Мальтыште СССР-ын
чрезвычайный и полномочный посолжо
Владимир Яковлевич Плечко 		Мальтыште Россий Федерацийын
чрезвычайный да полномочный посолжо Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
1991 ий 25 декабрь — 1994 ий 21 сентябрь 		Алмаштыше:
Евгений Николаевич Михайлов
Ончычсо пашаеҥ:
Валерий Дмитриевич Николаенко 		Грецийыште Россий Федерацийын чрезвычайный да полномочный посолжо
Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg
1997 ий 2 октябрь — 1998 ий 24 сентябрь 		Алмаштыше:
Михаил Николаевич Бочарников
Ончычсо пашаеҥ:
Виктор Васильевич Черкесов 		Йӱдвел-Касвел Федерал округышто Россий Федераций президентын полномочный представительже
Map of Russia Northwestern Federal District 2024.svg
2003 ий 11 март — 2003 ий 15 октябрь 		Алмаштыше:
Илья Иосифович Клебанов
Ончычсо пашаеҥ:
Владимир Анатольевич Яковлев
Александр Дмитриевич Беглов (c. ш.) 		Санкт-Петербургын губернаторжо
Coat of Arms of Saint Petersburg (2003).svg
2003 ий 5 октябрь —2011 ий 22 август 		Алмаштыше:
Георгий Сергеевич Полтавченко
Ончычсо пашаеҥ:
Сергей Михайлович Миронов
Александр Порфирьевич Торшин (c. ш.) 		Россий Федерацийысе Федерал Погынын Федераций Каҥашыжын председательже
Emblem of the Federation Council of Russia.svg
2011 ий 21 сентябрь гыч 		Алмаштыше:
должностьышто

Палемдымаш

  1. ↑ Бюро Высшего совета Партии. Единая Россия. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 27 кылме 2013 ий.
  2. ↑ 1 2 3 Вести.ru: Матвиенко Валентина Ивановна (руш.) (HTML). Vesti.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 2 ага 2013 ий.
  3. ↑ Валентина Матвиенко (руш.). 24SMI. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  4. ↑ «Она коня и трепетную лань могла впрячь в одну телегу», <https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2011/09/19/silnaya_polovina>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  5. ↑ «Григорий Романов был единственный в моей жизни человек, которого я ужасно боялась» - Online812'), <https://web.archive.org/web/20210304195222/https://online812.ru/2012/08/01/007/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Матвиенко, Валентина Ивановна. ТАСС. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 23 шыжа 2021 ий.
  7. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 2 октября 1997 года № 1064 «О назначении Матвиенко В. И. Чрезвычайным и Полномочным Послом Российской Федерации в Греческой Республике». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 29 кылме 2014 ий.
  8. ↑ 1 2 Указ Президента Российской Федерации от 24 сентября 1998 года № 1147 «О Матвиенко В. И.» Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 29 кылме 2014 ий.
  9. ↑ Дипломатическая академия МИД России. Выпускники, <https://web.archive.org/web/20201029082016/https://www.dipacademy.ru/about/academy_today/alumni/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  10. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11 марта 2003 года № 315 «О Матвиенко В. И.» Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 29 кылме 2014 ий.
  11. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11.03.2003 г. № 316. Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  12. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 15.10.2003 г. № 1221. kremlin.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  13. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 21.06.2003 г. № 695 «Об изменении состава Совета Безопасности Российской Федерации», <http://www.kremlin.ru/acts/bank/19625>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  14. ↑ Матвиенко федеральное собрание. Личная жизнь Валентины Матвиенко (руш.). discoveruz.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  15. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 19.07.2004 г. № 321-рп. Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 12 ага 2022 ий.
  16. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 16.03.2005 г. № 98-рп. Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 шыжа 2021 ий.
  17. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 25.05.2009 г. № 326-рп. Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  18. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 29.11.2009 г. № 797-рп «О президиуме Государственного совета Российской Федерации». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 26 ӱярня 2020 ий.
  19. ↑ «РБК», «В. Матвиенко направила В. Путину заявление о досрочном сложении полномочий», 6 декабря 2006. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 19 теле 2014 ий.
  20. ↑ Петербург избавляют от порчи и сноса (руш.). Коммерсант (15 кылме 2011). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 22 идым 2021 ий.
  21. ↑ Верховный суд поставил Смольный на охрану (руш.). Коммерсант (12 шорыкйол 2012). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 идым 2021 ий.
  22. ↑ При В.Матвиенко в Петербурге незаконно снесли 38 исторических зданий (руш.). РБК (15 кылме 2011). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 идым 2021 ий.
  23. ↑ Валентина Матвиенко попала в "ЕдРо". www.fontanka.ru (20 нояб. 2009 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  24. ↑ Матвиенко предложили войти в руководство Балтийской лиги женского баскетбола. web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  25. ↑ 1 2 Валентина Матвиенко «прошла» в Совет федерации // Коммерсантъ-Online. — 22.08.2011.
  26. ↑ Валентина Матвиенко подала в отставку // Коммерсантъ FM. — 22.08.2011.
  27. ↑ Кучер С. Феномен посредственности // Коммерсантъ FM. — 22.09.2011.
  28. ↑ Дмитрий Медведев подписал Указ «О досрочном прекращении полномочий губернатора Санкт-Петербурга». Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  29. ↑ Матвиенко стала членом Совета Федерации от Санкт-Петербурга (руш.). kp.ru -. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  30. ↑ В. Матвиенко избрана спикером Совета Федерации. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 19 теле 2014 ий.
  31. ↑ СТЕШИН, Дмитрий Валентина Матвиенко стала первой женщиной - спикером российского сената. kp.ru (21 сент. 2011 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  32. ↑ Указ «О внесении изменения в состав Совета Безопасности Российской Федерации, утверждённый Указом Президента Российской Федерации от 25 мая 2008 г. № 836» (неопр.). web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  33. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 11 июля 2012 года № 946 «Вопросы Государственного совета Российской Федерации». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 13 ага 2013 ий.
  34. ↑ Сенаторы одобрили антисиротский закон единогласно. www.mk.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  35. ↑ В.Путин все-таки подписал скандальный антисиротский закон. РБК. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  36. ↑ Матвиенко призывает не спешить с принятием закона, лишающего американцев права усыновлять российских детей, <https://www.interfax-russia.ru/main/matvienko-prizyvaet-ne-speshit-s-prinyatiem-zakona-lishayushchego-amerikancev-prava-usynovlyat-rossiyskih-detey>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  37. ↑ Разделение и наказания: как власти планируют реформировать ФСИН. РБК. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 сӱрем 2018 ий.
  38. ↑ Сенаторы переизбрали Матвиенко председателем Совета Федерации, <https://www.rbc.ru/politics/25/09/2024/66f3ba629a794707c796cab2>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  39. ↑ Путин назначил Матвиенко главой совета по демографической политике, 2024-12-09, <https://www.rbc.ru/politics/09/12/2024/6756efdc9a7947011ba858e0>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  40. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 15.05.2025 № 318 "О попечительском совете Российской академии наук". publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  41. ↑ Как Россия пишет международную женскую повестку, 2021-09-28, <https://www.pnp.ru/politics/kak-rossiya-pishet-mezhdunarodnuyu-zhenskuyu-povestku.html>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  42. ↑ Евразийский женский форум. eawf.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  43. ↑ Встреча «Женской двадцатки» (W20) впервые прошла в России в рамках Второго Евразийского женского форума, 2018-09-20, <https://rspp.ru/events/news/vstrecha-zhenskoy-dvadtsatki-w20-vpervye-proshla-v-rossii-v-ramkakh-vtorogo-evraziyskogo-zhenskogo-f--30998/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  44. ↑ Группа двадцати (Женская двадцатка). eawf.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  45. ↑ Кто такая Валентина Матвиенко и почему её считают незаменимой. Только важное и интересное, <https://secretmag.ru/enciklopediya/kto-takaya-valentina-matvienko.htm#%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  46. ↑ Путеводитель по санкциям и ограничениям против Российской Федерации (после 22 февраля 2022 г.). Гарант. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  47. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 10.12.1995 г. № 1241. Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 22 сорла 2016 ий.
  48. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 12.09.1997 г. № 1018. Президент России. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  49. ↑ Матвиенко Валентина Ивановна, РОССИЯ - вся информация о персоне (руш.). www.dk.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  50. ↑ |, Александр Гамов, Любовь Моисеева (2019-04-07), Валентина Матвиенко: Мой отец дошёл до Берлина, а мама в оккупации спасала еврейскую семью, <https://www.kp.ru/daily/26963.5/4017998/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  51. ↑ ТАСС, 27 октября 2014. Валентина Матвиенко. Досье. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 сорла 2018 ий.
  52. ↑ Цыганов А., Соболев А. «Я сожалею о резкости некоторых своих высказываний». Коммерсантъ (8 пеледыш 2004). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
  53. ↑ Умер муж Валентины Матвиенко. www.mk.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 сорла 2018 ий.
  54. ↑ ГАМОВ, Александр Сергей Матвиенко: « У нас с Юлей родилась дочка Ариша. Теперь покупаю пеленки и ползунки». kp.ru (9 апр. 2009 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  55. ↑ Счастливая бабушка Валентина Матвиенко - первые кадры губернатора с внучкой. PITER TV. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 27 кылме 2019 ий.
  56. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 07.04.2024 № 239 ∙ Официальное опубликование правовых актов (руш.). publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 22 идым 2025.
  57. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 28.03.2019 № 132 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации. publication.pravo.gov.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 3 ӱярня 2021 ий.
  58. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Структура. Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 22 ӱярня 2022 ий.
  59. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 19.03.2009 г. № 296 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Матвиенко В. И.», <http://www.kremlin.ru/acts/bank/29002>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  60. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 07.04.1999 г. № 437 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Матвиенко В. И.», <http://www.kremlin.ru/acts/bank/13688>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  61. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 21 июня 1996 года № 973 «О награждении государственными наградами Российской Федерации». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 3 теле 2013 ий.
  62. ↑ Матвиенко удостоена медали Столыпина I степени | РИА Новости. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 6 вӱдшор 2014 ий.
  63. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 27.01.2010 г. № 48-рп, <http://www.kremlin.ru/acts/bank/30531>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  64. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 2 сентября 2008 года № 505-рп «О поощрении». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 16 вӱдшор 2014 ий.
  65. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 14 августа 1995 года № 379-рп «О поощрении лиц, внёсших большой вклад в подготовку и проведение празднования 50-летия Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 13 вӱдшор 2014 ий.
  66. ↑ Патриарх Кирилл и Матвиенко стали почётными гражданами Петербурга. РБК. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 7 вӱдшор 2019 ий.
  67. ↑ Валентина Матвиенко – почётный гражданин Кисловодска. stapravda.ru (28 июн. 2019 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  68. ↑ Полтавченко наградил Матвиенко знаком «За заслуги перед Петербургом». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 16 вӱдшор 2014 ий.
  69. ↑ Валентина Матвиенко награждена Почетным знаком «За особый вклад в развитие Санкт-Петербурга» - Новости Санкт-Петербурга. Новости Санкт-Петербурга - Новости Санкт-Петербурга (26 ага 2015). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 23 шыжа 2018 ий.
  70. ↑ Кадыров вручил главе Совфеда РФ Валентине Матвиенко высшую награду Чечни, 2024-09-11, <https://stav.aif.ru/politic/kadyrov-vruchil-glave-sovfeda-rf-valentine-matvienko-vysshuyu-nagradu-chechni>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  71. ↑ Указ Президента Республики Беларусь от 3 апреля 2019 года № 135 «О награждении». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 пургыж 2022 ий.
  72. ↑ Указ Президента Республики Казахстан от 12 июля 2019 года № 59 «О награждении орденом „Достық“ І степени Матвиенко В. И.» Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 пургыж 2022 ий.
  73. ↑ Рабочий график Главы государства. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 18 ага 2016 ий.
  74. ↑ V.İ.Matviyenkonun “Dostluq” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi. president.az. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 пургыж 2022 ий.
  75. ↑ О награждении Матвиенко Валентины Ивановны орденом «Дўстлик». xs.uz. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 31 сорла 2021 ий.
  76. ↑ Матвиенко получила орден «За большую любовь к независимому Туркменистану». Взгляд (29 идым 2009). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 16 вӱдшор 2014 ий.
  77. ↑ Указ Президента Туркменистана от 12 мая 2022 года «О награждении Председателя Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации В.И.Матвиенко орденом Туркменистана «За вклад в развитие сотрудничества»». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 17 ага 2022 ий.
  78. ↑ 2017-09-17 › УКАЗ Президента Туркменистана О присвоении Председателю Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации В.И.МАТВИЕНКО звания «Почётный гражданин города Ашхабада». www.parahat.info. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 24 шыжа 2020 ий.
  79. ↑ Новости Санкт-Петербурга. Лента новостей России, стран Балтии, мировые новости. baltinfo.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 ӱярня 2022 ий.
  80. ↑ Спикер СФ обсудила с руководством Мальты пути расширения двустороннего сотрудничества. Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 пургыж 2022 ий.
  81. ↑ Матвиенко награждена Орденом Республики Сербской. aif.ru (24 апр. 2018 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 26 пургыж 2022 ий.
  82. ↑ Глава парламента Кубы вручил Матвиенко орден Солидарности, <https://tass.ru/politika/16467689>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  83. ↑ Святейший Патриарх Кирилл совершил чин великого освящения Екатерининского собора в Царском Селе / Новости / Патриархия.ru. Патриархия.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 пеледыш 2010 ий.
  84. ↑ В. Матвиенко приняла участие в субботнике в Александро-Невской Лавре и получила орден из рук митрополита Владимира / Новости / Патриархия.ru. Патриархия.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 26 идым 2007 ий.
  85. ↑ Председатель Совета Федерации В. Матвиенко стала первым полным кавалером ордена святой равноапостольной княгини Ольги. Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 13 ага 2022 ий.
  86. ↑ Орден Русской Православной Церкви преподобного Сергия Радонежского. Именные Списки 1978—2005 / Рощин В. К.. — М., 2006. — С. 139. — 495 с. — 500 экз. — ISBN 5-98738-031-6.
  87. ↑ Алексий Второй наградил Валентину Матвиенко, 2001-07-18, <https://www.kommersant.ru/doc/921447>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  88. ↑ Noev Kovcheg Media. Официальный визит делегации российского сената в Армению (руш.). noev-kovcheg.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  89. ↑ К юбилею почетного члена РАХ Валентины Матвиенко. rah.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  90. ↑ Почетные доктора (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  91. ↑ Путин присвоил Матвиенко звание Героя Труда, <https://tass.ru/obschestvo/20468393>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  92. ↑ Распоряжение Правительства Российской Федерации от 25 февраля 2011 г. № 285-р «О присуждении премий Правительства Российской Федерации 2010 года в области науки и техники». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 16 вӱдшор 2014 ий.
  93. ↑ Официальный сайт Российской академии бизнеса и предпринимательства. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 9 ӱярня 2016 ий.
  94. ↑ Медаль А. С. Пушкина на сайте МАПРЯЛ. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 25 сорла 2011 ий.
  95. ↑ Самые обаятельные и влиятельные. www.kommersant.ru (3 мар. 2014 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 12 ӱярня 2022 ий.
  96. ↑ Статьи и материалы. Петербуржцы — за общественный транспорт. transport.vpeterburge.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 31 сорла 2011 ий.
  97. ↑ Спорные выборы выборы не отменили, <https://www.fontanka.ru/2011/09/21/110/>. Тергыме: 22 идым 2025. 
  98. ↑ Суд закрыл дело о нарушениях в ходе выборов в «Красненькой речке». web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  99. ↑ «Справедливая Россия» оспорит выдвижение Валентины Матвиенко, 2011-07-31, <https://www.kommersant.ru/doc-y/1689203>. Тергыме: 22 идым 2025. 
  100. ↑ "Смольный не враг себе", 2011-08-02, <https://www.kommersant.ru/doc-y/1690012>. Тергыме: 22 идым 2025. 
  101. ↑ Ширяев, Олег (2010-03-12), Рейтинг популярности Валентины Матвиенко рекордно снизился., <https://gazeta.spb.ru/281149-0/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  102. ↑ Матвиенко будет работать губернатором, пока ей доверяют президент и петербуржцы, <https://lenizdat.ru/articles/1089438/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  103. ↑ Матвиенко недовольна количеством женщин в российской власти. svpressa.ru (3 июл. 2017 г.). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 пургыж 2018 ий.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Матвиенко,_Валентина_Ивановна&oldid=1232815" гыч налме