Радимов, Павел Александрович

Павел Радимов
Шочмо лӱм	Павел Александрович Радимов
Шочмо кече	11 идым 1887(1887-09-11)
Шочмо вер	Ходяйново села, Рязань губерний
Колымо кече	12 пургыж 1967(1967-02-12) (79 ий)
Колымо вер	Хотьково, Моско область
Эл	Россий империй  СССР
Тунеммаш	Озаҥысе университет[d]
РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

АХРР вуйлатыше тӱшка, 1926 ий

Павел Александрович Радимов (11 идым 1887, Ходяйново^[d], Зарайск уезд^[d], Рязань губерний^[d], Россий империй — 12 пургыж 1967, Хотьково^[d], Моско область, РСФСР, СССР) — руш совет «кресаньык поэт» да сӱретче. Куснылшо-влак товариществын пытартыш председательже да 1922 ийыште да 1927—1932 ийлаште «Революциян Российысе сӱретче-влак ассоциацийын» (АХРР) икымше председательже, тыгак ВСП-н (Пӱтынь Российысе поэт-влак ушем) — 1929 ий марте лийше организацийын — пытартыш председательже.

Писательын почеламутым возымо усталык пашаштыже эн шарнен кодмашан ойыртем кресаньык темылан гекзаметр дене возымо почеламут-влак лийыныт; сӱретлымаште пӱртӱс темым йӧратен.

Илыш корно

Рязань губернийысе ялыште ялысе священик ешеш, 90 ияш кочажын Никанор ачан пӧртыштыжӧ шочын. Сӱретчын кугезе кочажат, ачажат, кочажат поп але ялысе дьячок лийыныт. Кок изаже дене пырля духовный шинчымашым налын — 9 ияш гыч Зарайскысе духовный училищыште да Рязаньысе семинарийыште.

Тиде тӧнежыште эртарыме тунемме ийлаж нерген тудо шарналтен: «Зарайск! Тушко мыйым теле корно дене, коло вич меҥге коклаш, ракш вӱльӧ шупшыктен… Кеҥежым лопка орваште, уржан мешак-шамычым леведше чоштыра рогоза ӱмбалан мый малаш шогалме пӧртыш толынам… тыште изюм вартышан чайым йӱынам. Вара ачам мыйым йымал вургемым, меж чулкам да авамын когыльыжым оптыман мешак да шондык дене кремльыш, училищын кок пачашан кӱ оралтышкыже ужатен наҥгаен. Тушто мый идалыкыште кандаш тулзе илышаш да шинчымашым налшаш улам ыле».

Йӱыш

Тӱрлӧ шӱкшак кечыгут погынен кугу лаканыш:
Тыште кияр шӱм, киде ком, пунышкышо кинде;
Шовын вӱд дене ышталтше нарынче йӱыктышан штиште
Лунчырген пытыше шоган вожшо дене кӱшкыла ийын коштеш;
Воктене муно шӱм да тошто ката пундашын лаштыклаже кият,
Вӱдыштӧ чот нӧренытат, эркын пундашыш волат.
Лакан тичак темын, сӧснаиге-влаклан лукташ пагыт, —
Пычкемыш кыдежыште нуно мыскыньын сигыра.
Шоҥго кова Аксинья, урвалтыжым кӱшкӧ нӧлталын,
Пылыш гыч лаканым кучен кыртмалтен наҥгая.
Тамле йӱыктышым тудо сӧснаиге-влаклан волыш кышкале.
Кова могырыш почыштым виктен, чопкат, нелын шӱлештыт.

Революциян 1905 ий ийыште, саным налаш тореш лиешат, тудо паспорт деч посна Москош кая, тыште Москосо сӱрет, ненчылымаш да зодчество училищыш тунемаш пураш шона. Большаковын студийыштыже урокым налеш. Но мучашлан 1906 ийыште Озаҥ университетын филологий факультетышкыже тунемаш пура (рӱдолаласе университетлашке семинарист-влакым налын огытыл), тудым 1911 ийыште Гомер нерген диплом паша дене («Гомер грек сӱретче-влакын произведенийлаштышт») пытара. Ик жапыштак сӱретлаш тунемын, Н. И. Фешин деч урокым налын. 1908 ий гыч сӱретче семын тырша.

1912 ийыште «Пасу псалме» икымше почеламут книгаже лектын, тудым шуко сӧрышӧ семын палемденыт; Радимовын кокымшо изи книгаже — «Мландысе ризе» — тӱрыс налмаште критик-влакын кеумылыштым волтен. Тудо кресаньык поэт-влак радамыш шогалын, тудын почеламутшо-влакым Есенин да Клюев дене пырля лудыт. 1914 ийыште «Попиада» гекзаметран сборникше лектын. 1914—1916 ийлаште — «Сибирьысе илыш» газетын да «Сибирьысе студент» журналын пашаеҥже.

1911 ийыште Куснылшо-влакын товариществышкышт экспонент семын налыныт (39-ше выставкыште икымше гана лийын), а 1914 ийыште «Тошто мезонин» сӱретшылан кӧра Поленовын да Репинын темлымышт почеш тудын йыжъеҥже лиеш. Озаҥ художественный школышто сымыктыш историйым туныктен.

1917 ийыште Озаҥыште Татарий Наркомпросын сымыктыш пӧлкажым вуйлатен. Тӱвыра-агитаций пашаш чолган ушнен, тыгодымак поэзий да сӱретлымаш дене тыршен. 1918 ийыште куснылшо-влак товариществын вуйлатышыжлан сайлалтын.

1918—1919 ийлаште Йоласъял селаште илен, сӱретлыме студийым почын. 1918 ийыште РСФСР Наркомнацын марий пӧлкажын йодмыж почеш калыкле тистым ыштен.

1921 ийыште П. Радимов шке паша ончерже дене Москош толеш, а 1922 ийыште сӱретче-влак Григорьев да Наумов дене пырля АХРР-ым (Революциян Российысе сӱретче-влакын ассоциацийыштым) почмашке ушна. XX курымын 20-шо ийла мучаштыже 1905 ийым шарнымаш училищыште туныкта.

1922 ийыште «Ял» почеламут сборникым луктын. Пӱтынь Российысе поэт-влак ушем председательлан сайлалтын, Кремльыште ыштен, Луначарский, Ворошилов да Будённый, тыгак шке землякше Есенин дене келшен. 1926 ийыште сӱретче-влак делегаций дене Финляндийыш Репин дек миен. Пенатыште Репинын портретшым сӱретлен (тудо Третьяков галерейыште аралалтеш).

«Йошкар площадьыште парад», 1948 ий

Жап эртен, Радимов «кулак поэт-влакым раскулачитлыме» кампанийыш логалын, тидын деч вара «пӱртӱсым сӱретлыман лирикыш» куснен, тушто «социалистический бутафорий элемент-влакым» кучылтын (орава пӱгыштӧ йошкар тисте да туллеч молат) лийыныт. Варасе ийлаште утларакше сӱретлымаш аланыште ыштен. Совет Ушем мучко шуко коштын, ужмо кундемла нерген почеламутым возен да сӱретым сӱретлен.

1930-шо ийла гыч Хотьковышто илаш тӱҥалын, тушто шуко сӱретлен, а варарак Ново-Абрамцевский посёлкыш куснен тушто 1932 ий гыч илен. 1957 ийыште Абрамцевыште «сымыктышым йӧратыше чыла еҥлан эрыкан да окса деч посна кошташ» калык ончерым почын.

1967 ий 12 февральыште Хотьковышто шке пӧртыштыжӧ колен. Сергиев Посад районысо Хотьково шӱгарлаште тоеныт. Вара Введенский шӱгарлаш кусарен тоеныт (1-ше уч.).

Еш

• Изаже: Иван Александрович Радимов — живопись академик. Статьяште тоштерын погымыж гыч тудын «Зарайскысе кремль» сӱретшым ончыктымо, тыште «Сеҥымаш парад» манын лӱмдалтын. Чынжым гын сӱрет «Беловын сарзе имньыже-влак Зарайскыште» маналтеш.
• Икшыве-влак:
  • Татьяна Павловна Радимова (1916—2000) — сӱретче, живописец, Россий тӱвыран сулло пашаеҥже, МОСХ-ын йыжъеҥже. 1941 ий марте В. И. Суриков лӱмеш МГХИ-ште ачаж дене тунемын. Пӱртӱсым сӱретлен да почеламутым возен. Ачаж нерген книган авторжо.
  • Мария Павловна Радимова (1915 ш.) — Мария Медведеван (сӱретче Григорий Медведевын ӱдыржын) ӱдыржӧ, Константин Павловичлан марлан лектын, пӱртӱсым сӱретлыше.
  • Сергей Павлович Радимов.

Живописьын характеристикыже

«Озаҥысе урем», 1929 ий

Озаҥ да Озаҥ губерний нерген каласкалыше икымше сӱрет пашаже-влак 1908 ий гыч чарныде лекташ тӱҥалыныт («Озаҥ тӱр», 1908; «Озаҥысе Сукна слобода. Теле», 1910; «Озаҥыште Кол пазар», 1911; «Озаҥыште Пожар каланча», 1917; да молат). Пашам ышташ тӱҥалме икымше лу ийлаште утларакше изи «шыпланыше пич ял-влакын пакчаштым» да изи пӧртлаштым сӱретлен.

Куснылшо-влак товариществын йыжъеҥже да пытартыш председательже лийын — тиде могырын темыже да стильже тудын пашалаштыже койыт. 1918 ийыште Куснылшо ончер товариществын председательже Н. Н. Дубовской колымеке, Радимовым Товариществе председательлан сайленыт, тудо 1922 ийыште кукснылшо-влакын 47-ше ончерыштым вораҥдарен кертын.

Куснылшо-влакын 47-ше ончерыштым петырымылан кӧра, тудо «Сымыктышыште илыш-йӱлам ончыктымо нерген» тӱжвач ончалмаште тыглай гына теме дене докладым ыштен. Тиде докладым пӱтынь «шола» фронт орышыла вашлийын, тудо Революциян Российысе сӱретче-влакын совет ассоциацийыштым почаш полшен. АХРР-ын 1933 ийысе ончержын каталогыштыжо ойлалтын: «1922 ийыште куснылшо ончерыште совет илыш-йӱлам ончыктышо чын искусство нерген докладым ыштен. Доклад совет мер художественный кугу толкынлан тӱҥалтышым ыштен, тудым АХРР (Революциян Российысе сӱретче-влакын ассоциацийышт) семын чумыраш полшен». 1922 ийыште Радимов АХРР-ыш пурен.

Эше 1922 ийыштак Радимов совет реалист сӱретче-влакын икымше изи бригадышт дене пырля этюдник дене заводлашке сӱретым ышташ кая да литейный цехым воза. Сӱретче семын партий погынлаште лиеден, он-влакын портретыштлан тӱҥалтыш сӱретым ыштен, «Кремльыште заседаний», «Коминтернын II конгрессыштыже Троцкийын ойлымыжо» сӱрет-влакым ыштен. Тудлан йолташыже АХРР секретарь Евгений Кацман да Давид Штеренберг дене пырля Кремльыште мастерскойым ойыреныт. Тудо погын-влакын заседанийыштлан, Коминтернын III конгрессыштыже лийше-влаклан тӱҥалтыш сӱретым, тошто да уэмдыме Кремльын шуко этюдшым ышта. Масловкыште Сӱретче-влак Пӧртым чоҥаш полшен.

1928 ийыште Йошкар Армийлан 10 ий теммылан пӧлеклалтше лӱмгече ончерыште (АХРР-ын 10-шо ончерже — «РККА-лан 10 ий»), кудым ик вораҥдарышыже тудо лийын, Радимов историй-революций темылан «Рогоза вургеман еҥ-влак» кугу сӱретым ончыкта (ошгвардеец плен гыч утарыме колышаш революционер-влак улман барже — Колчакын Сарапулысо палыме баржыже), варажым тиде сӱретым Венецийыште Совет павильонысо рӱдӧ залыште ончыктымо.

Радимов шоҥгеммекше, Хотьково

«Кулак поэт-влакым раскулачитлыме кампаний» деч вара тӱрыснек, манаш лиеш, сӱретлыме паша дене гына тырша. Моско областьысе сӱретче-влак ушемым (МОСХ) чумыра, тудын икымше председательжылан сайлалтеш. АХРР-ын пуртымо социалистик чынлык теме дене чотшак ок тырше, пӱртӱсым утларак йӧрата.

Революций деч вара Радимовын Башкирийлан, Чувашийлан, Марий мландылан, Кокла Азийла да, пытартышлан, Российын покшел кундемжылан да Москва йыр улшо кундемлан пӧлеклалтше пӱртӱслык паша циклже-влак лектыт.

Сӱретчын илымыж годым пытартыш шке ончерже 1962 ийыште Москошто эртен да тудын 75 ийжылан пӧлеклалтын. 2005 ийыште «Шӧртньӧ тымык эҥер» галерей Журналист пӧртын Каминан залыштыже (Моско) «Павел Радимов. Куснылшо да поэт» лӱман ончерым ончыктен. 2007 ийыште Озаҥыште шочмыжлан 120 ий темме лӱмеш колымыж деч варасе ончерже эртен.

Поэзийжым аклымаш

Шошо (ужаш)

Кресаньык марий Агафонын чыла кудывечыже коеш: омшаньык, улак вер
Имне ден ушкаллан, чыланат омсан улыт, кыдежан.
Шорык-влак кыркалыме карлык оҥа вошт орашт дене ончыштыт,
Чурийже дене вӱльӧ орваш тӱкнен. Кашташке
Теле гоч киен ярныше рӱдаҥше ӧрдыжшым узо сӧсна йыга.
Чыве-влак олымышто кырен пытарыме яра шурнывуйым чӱҥгат.
Нунын дек пӧрткайык-влак чоҥештен толыныт, кӱтӱшт дене рожлаште помыжалтыныт,
Туге чогыматат, шырчык-влакат чытен огыт сеҥе,
Тудо эше теҥгечысе кече гыч веле омарташте ила,
Чоян пӱчкеден, Агафон тудын ӱмбалныже вуйым ыштен,
Изи пӧрртӧнчыл олмеш шӧрлыкым келыштарен да воштырым шуралтен,
Кужу кашта дене мурызо уналан илыме верым нӧлталын.
Эх муралта вет кайыкше!" - озаватылан пелештыш оза, —
Тугеже мемнан дек ялышке шошо вигак толын".
Кува, мушкылтышым кышкалын да урвалтыжыми пулвуй ӱмбак нӧлталын,
Шайкыж дене вашкерак пӧртыш пураш тараныш.
А Агафон, шокшым кергалтен, уло кертмын шуралтыш
Шаньык дене коя терысышке, вӱдыжгӧ лончым тӧргалтыш.

Революций деч ончыч акмеист-влакын йырышкышт, 1920-шо ийлаште «у кресаньык» поэт-влак да Есенин дек лишыл лийын. 1922 ийыште татар йылме гыч Ф. Бурнашын, Г. Губайдуллинын, Г. Ибрагимовын, А. Камалын, А. Тукаевын («Шурале» йомак) да молынат произведенийыштым кусарен.

Кузе «Литератур энциклопедий» (1929—1939) палемда: «Радимовын эррак почеламутшо-влак ик могырым пантеистик сем дене („Пасусо псалме“), а вес могырым Нарбут ден Зенкевичын революций деч ончычсо творчествыштышт улшо акмеизм йогынлан лишыл сем дене ойыртемалтыт. Радимов мкмыняр почеламутыштыжо чылт капкыллык моктеммурым шочыкта, „эн тӱҥалтышысе янлыкын“, эн тӱҥалтышысе айдемын тудын узылык, ир янлыклык, сонарзылык лӱшкышӧ да пеш ӱлыкшӧ шижмашан улшо сынжым сӱретла. Но кокымшо книгаж гычак Радимовын творчествыштыже руш ял теме лектеш, тудлан тӱҥ да негыз семын лиеш. Тудын яллан пӧлеклалтше почеламутшо-влак каласкалышан да тарванылдыме улыт; натуралист семын сӱретлыме арвер эн ончыко лектеш: „Кечыгут чоштыраҥше водаржым ушкал мланде ӱмбач нумал наҥгая, ӱлнӧ, тич темше ате семын, чызыштыже чӱчалтыш-влак лӱҥгалтыт“».

Шымлызе-влак палемдат: "Варажым Радимов мумо йӧнжым чӱчкыдын кучылтын: руш ялын илыш-йӱла сӱретше-влакым пайремле «антик» кугыт дене возен ончыктымаш Гесиодын «Паша да кече-влакшылан» келыштаралтше кызытсе сыным шижде пуэн. Варарак почеламут-влакым ик книгаш погымо, тудо тӱрлӧ кугыт дене икмыняр гана савыкталт лектын (Озаҥ, 1922; Ревель, 1923; Берлин, 1923; Моско, 1924 да 1926).

1926 ийыште П. Коган тудын нерген эше возен: «Радимовын поэзийже кӱлешан, ала мемнан жапыште эн кӱлешан поэзий… Революций кресаньыкын нелылыкышкыже тӱкнен», а вашке Радимов «кулак поэт-влакым раскулачитлыме кампанийыш» логалын. 1935 ийыште тудын нерген возат: «Октябрь деч варасе ялын революциян вашталтмыже Радимовын творчествыштыже йӧршын гаяк тарваталтын огыл. Ял илыш-йӱлам Тошто Сугыньысо гай сылнештарыше да пеҥгыдемдыше ончен ужмо поэзийыште …кулак кумылын шӱкалтышыже коеш». Тудын «Мландысе» (1927 ийыште сав.) да «Пасусо псалме» (1912 ийыште сав.) книгаже-влакым чарыме.

Шылталымаш

Радимов нерген Маяковскийын корнылаже

«Ныл пачашан халтур» (ужаш, 1926 ий)	«Венера Милосская ден Вячеслав Полонский» (ужаш, 1927 ий)
Ода шоно          гармонь почеш кушталташ? — Тиде,     йыдалым чиен,                         дачник-влак выступатлат лӱмышт               кресаньык писатель-влак. О, мочол кӱлдымашым тыге куктылмо, тудын деч           карме-влак олен камвозыт! Мом шога                  ик Радимовак шкенжын грек-Рязань гекзаметрже дене!	Шонкала тудо эллинлык уна-влак нерген, того нерген, Рязаньыште сандалий нерген, Гекзаметр дене вашталтше лефовецын строфаже манын, Радимовмыт корнышто тӧрштыл кудалышт манын, да Радимов лийже айдеме огыл, а фавн манын, — Шӱшпык, эрде петыртыш да тӱкӧ лийже манын.

• Гумилёв:
  • «…тудын сӱретлен возымыжым яндар руш, эсогыл калыкын, важмалдыкан воштылмашыже илаҥдара… Гекзаметр дене возымо тудын але гына тунем пытарыше семинаристын ачаж дене пырля пошкудо приходлашке шкаланже оръеҥым ойыраш кайымыж нерген кужу „Попиада“ поэмыжым лудаш сай. Лудшым тудо ик минутланат ок тургыжландаре, но тудо эреак шудо да писте пушым шижеш, шудышырчыкым, черке йӱкым да „о“ буква дене ойлымо шотан мут-влакым колыштеш да чыла тиде кидвурго кӱжгытан ракш ӱппунеман тыматле поп ӱдыр-влакым йӧрата».
  • Но Радимовын кокымшо книгаж нергенак ынде Гумилёв кок абзацлан кӱшнырак возен: «Тидым палемден кертына: ме изи кумдыкым ойырен налше, тушеч мӱндыркӧ нержымат лукташ шоныдымо поэтым ужына… Павел Радимовын кӱэмалт шогалаш ойырен налме позо манмыже тиде тӱням суапландарыше айдемын позыжо. Тиде эше уда огыл! Удаже тиде: тӱня тудлан сусал шӧртньӧ лончо дене нугыдын леведалтын».
• Маяковский Радимовым чот йӧратен огыл, тидын нерген ик гана веле огыл возен:
  • прозышто: «Формо чӱчкыдынак капкыллан келшыше огыл: але факт йолаш кӧргыштӧ йомшо шуршо семын йомеш, мутлан, тудын „Илиадылан“ келыштарыме грек пентаметрысе Радимовын сӧснаигыже-влак, — але факт поэзийлык вургем гыч оварен лектеш да, чапле лийшаш олмеш, воштылтышаныш савырна».
  • почеламутлаште (таб. онч.).

Савыктыш-влак

• Полевые псалмы. — Казань: Тип. окр. штаба, 1912. — 248, [8] с.
• Земная риза. 2-я кн. стихов. — Казань: Типо-лит. Окр. штаба, 1914. — 197, [12] с.
  • Изд. 2-е. — Казань: Типо-лит. Окр. штаба, 1915. — 195, [12] с.
• Попиада: Поэма. Изд. 3-е. — Казань: б.и., 1922. — 67, [3] с.
• Старик и липа или Отчего по свету пошли медведи : Вотская сказка / Ил. и обл. рис. и резал на линолеуме С. Федотов. — Казань : [Гос. изд-во. Казанское отд.], 1922. — 14 с.
• Деревня. Стихи. — Казань: 2-я Гос. тип., 1922. — 43, [5] с.
• Деревня. Стихи. — Ревель; Берлин: Библиофил, [1923]. — 61, [2] с.
• Деревня: Стихи. — М.: Гиз, [1924]. — 104 с.
• Деревня: Стихи, живопись / со статьями П. С. Когана и В. Н. Перельмана. — М.: Изд-во ассоциации художников рев. России (АХРР), 1926. — 126, [2] с.
• Телега: [Стихи]. — М.: Узел, 1926. — 30, [1] с.
• Земное: [Избранные стихи] / Предисл. Л. Сосновского. — М.: Акц. изд. о-во «Огонёк», 1927. — 45 с.
• Картины Подмосковья: Стихи и пейзажи. — М.: Гослитиздат, 1958. — 79 с.
• Край родной: Стихи и рисунки о Подмосковье. — М.: Московский рабочий, 1958. — 63 с.
• Столбовая дорога: Избранное. — М.: Сов. писатель, 1959. — 179 с.
• Ливень: [Стихи и пейзажи]. — М.: Московский рабочий, 1962. — 64 с.
• Стихи пешехода. — М.: Худ. лит., 1968. — 270 с.
• О родном и близком: Воспоминания. — М.: Московский рабочий, 1973. — 157 с.
• Перелески: Стихи. — М.: Сов. писатель, 1973. — 192 с.
• Каталог «Павел Александрович Радимов: Выставка произвед. живописи» / Моск. орг. Союза хужд. РСФСР, Центр. Дом лит-ов — М., 1978 — 26 с : ил. ; 21 см — : [1л.50т.]
• Золотые будни: Cтихотворения / [Предисл. Я. Шведова]; худож. С. П. Радимов. — М.: Советская Россия, 1984. — 128 с.
• Избранные стихи / [Предисл. и сост. П. И. Железнова]. — М.: Худож. лит., 1988. — 398, [1] с.

Палемдымаш

Литератур

• Бескин О. Кулацкая художественная литература и оппортунистическая критика, М., 1930.
• Блинкина О. Е. РАДИ́МОВ Павел Александрович // Русские писатели, 1800—1917 : Биографический словарь / гл. ред. П. А. Николаев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2007. — Т. 5 : П—С. — С. 236—237. — 800 с. — (Сер. биогр. словарей: Русские писатели. 11—20 вв.). — 5000 экз. — ISBN 5-85270-011-8. — ISBN 5-85270-340-8 (т. 5).
• Глинкин, Михаил Дмитриевич Монография о жизни и творчестве.
• Перельман В. Н. Живопись Радимова, АХР, М., 1926.
• Путеводитель по современной русской литературе, составл. И. Н. Розановым, «Рабпрос», М., 1928
• Розанов Ив. Русские лирики, М., 1929.
• Прокушев Г. И. Радимов Павел Александрович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 360. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
• Сокольников М. П. Сердце художника (П. А. Радимов) // Пейзажи Родины: Очерки о мастерах живописи / М. П. Сокольников; Предисл. народного художника РСФСР А. Каманина. — М.: Изобразительное искусство, 1980. — С. 79—83. — 128 с. — 10 000 экз. (в пер.)

Кылвер-влак

• Страничка на Масловка.орг  (неопр.). maslovka.org. Тергыме кече: 15 пургыж 2026.
• Воспоминания Радимова о Есенине
• Качественное фото
• Радимов и Башкирия