Келлер, Александр Андреевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Келлер Александр Андреевич
Шочмо кече 1789
Шочмо вер
Колымо кече 1850 ий деч вара
Колымо вер
Эл
Паша сомыл земский пашаеҥ, 1812 ийысе Ачамланде сарын участникше
Пелаш Екатерина Мальченкова
Награде да премий
4-ше степенян Шнуй Аннан орденже Орден Святого Владимира 4-й степени Шнуй Станиславын орденже (Россий империй)
RUS Imperial Order of Saint George ribbon.svg Серебряная медаль «В память Отечественной войны 1812 года»


Александр Андреевич Келлер (фон Келлер) (1789, Россий империй — не ранее 1850, Россий империй) — руш сарзе да кугыжаныш пашаеҥ, 1812 ийысе Ачамланде сарын участникше[1].

Йошкар-Олаште А. А. Келлерлан чапкӱ

Илыш корно

Келлер йот дворян гыч лийын. Ача-аваже кӧ лийыныт да кушто шочыныт, пале огыл[2]. Келлермыт тукым Озаҥ губернийысе дворян тукымвож книган 2-шо ужашышкыже Озаҥ дворян депутат погынын 1822 ий 28 ноябрьысе палемдымыж почеш пурталтын[3].

Посна шинчымашым налын огыл, ача-ава суртышто тунемын. Сандене тунамсе шуко дворян йоча семынак армийыш служитлаш каен — 1807 ий 30 апрельыште шукерте огыл ыштыме 8-ше Лубенский Гусарский полкыш унтер-офицерлан пурен. Полкын шефше генерал-майор Алексей Петрович Мелиссино лийын. Тиде полк дене 1812 ийысе Ачамланде сарым да руш армийын моло эллашке походшым (Кудымшо коалицийын сарже  (руш.) (мар.) эртен.

Ачамланде сар годым полк 3-шо резерв армийыш пурен. Келлер 1812 ий июньышто Наполеонын армийжын австриец ден саксонец-влак ваштареш кредалмаште лийын. Вара тудо самырык офицерын тыршымыжым да чаткалыкшым палемдыше генерал-майор Мелиссино пелен лийын. 14142 №-лан Сарзе орденын ойыртем знакше (Георгиевский крест) дене палемдалтын. Француз войска-влакым поктылмо годым Лютцен кредалмаште, Вальгейм, Версдорф, Носсен да Бишофсверд воктене кредалмашлаште лийын. Тыгак Бауцен воктене кредалмашке да Рейхенбах вер воктене кредалмашке ушнен. Нине кредалмашлаште ойыртемалтмыжлан Александр Келлерым 4-ше степенян Шнуй Анна орден дене суапландареныт.

Кудымшо коалиций сарын варасе кредалмаштыже лийын, ты шотышто Дрезден пелен кредалмаште. Тушто Мелиссино колен, а Келлер нелын сусырген — пуля кок йолжымат шӱтен лектын. Уло полклан «Ойыртемалтмылан» манын возыман киверлан знакым пуымо. Тиде кредалмаште ойыртемалтмыжлан самырык гусар бант дене 4-ше степенян Шнуй Владимир орден дене палемдалтын да тудым Российыш эмлалташ колтеныт. Тыгак Александр Келлерлан колышо командир генерал Мелиссинон обозшым ужаташ кӱштымӧ.

1813—1814 ийласе руш армийын йот элысе кампанийже пытыме дене корнет А. А. Келлер 1815 ий 10 июльышто Нежинский конно-егерский полкыш куснен. Шочмо кундемышкыже пӧртылмеке, полк 4-ше Резерв кавалерий корпусын 1-ше конно-егерский дивизийышкыже пурен, тушто Келлерым 15 июльышто шеф адъютантлан шогалтеныт. Тиде полкыштак Келлерым подпоручиклан (1816) да 1817 ий 11 ноябрьыште дивизионный адъютантлан шогалтеныт. Тиде жапыште полк Харьков губернийысе Лебедин олаште верланен улмаш. 1820 ий 12 февральыште тудым пашажым мокталтеныт, да вара, 1820 ий 15 мартыште штабс-капитан чиным налмеке, Келлерым сарзе службо деч кораҥденыт.

1823 ий 13 январьыште А. А. Келлер Свияжск земский судыш дворян заседательлан пурен, кугыжаныш службыш куснен. 1824 ий 6 июльышто тудым Чарла земский судыш тыгаяк должностьыш кусареныт. Тылеч вара тудо Озаҥ уездын исправникше, а вара — чарла земский исправник лийын (1830 ий 30 январь). 1831 ий 30 майыште Келлерым Чарла уездысе училищыш Почётан смотрительлан пеҥгыдемденыт, тиде должностьышто 1850 ий марте тыршен. Тыршен служитлымыжлан 1836 ий октябрьыште тудым чапле пӧлек — бриллиант шергаш дене — суапландареныт. 1837 ийыште «XV ий тыршен служитлымылан» знакым пуымо. 1838 ий 12 июньышто тудо Император короно дене 2-шо степенян Шнуй Станислав орденын кавалерже лийын. Кугыжаныш погын у управленийжым почмо годым Келлерым 1839 ий 2 январьыште шке йодмыж почеш Чарла округыш округын начальникшылан шогалтеныт. 1840 ий 22 августышто тудо «XX ий тыршен служитлымылан» пале дене палемдалтын, а 1848 ийлан Александр Андреевич Келлер эше ик знакым — «XXV ий тыршен служитлымылан», тыгак 1812 ийысе сарым шарныме лӱмеш той да ший медальым налын. Александр Андреевич нерген пытартыш увер палыме источниклаште 1850 ий 22 февральыште палемдалтын. Округ начальник должностьышто Александр Андреевич 1852 ий апрель марте пашам ыштен, молан манаш гын округ начальник лӱм дене лекше документ йымалне тиде жап гыч тудын кидпалыже шоген огыл[4]. А. А. Келлерын колымо кечыже пале огыл. Тудым Чарлаште Тихвин черке лишне погостеш тойымо[5].

Шарнымаш

Тудын пашаже-влак коклаште 171 лаштык гыч шогышо 1837 ийысе «Озаҥ губерний Чарла уездын статистикыжым почын пуымаш» («Статистическое описание Царевококшайского уезда Казанской губернии») историй дене кылдалтше пашажым посна палемдыман. Тиде рукописьын оригиналже кызыт С. Г. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудышто аралалтеш[6]. 2013 ийыште рукописьым икымше гана тӱрыснек савыктеныт[7].

2013 ий 30 декабрьыште Йошкар-Олаште Изи Какшан эҥер серыште Александр Келлерлан (скульптор-влак Анатолий Ширнин ден Сергей Яндубаев) чапкӱм почыныт[5]. 2015 ийыште чапкӱм у верыш — Эшкинин уремысе 10-шо №-ан пӧрт деке — кусареныт.

Палемдымаш

  1. ↑ Келлер, 2013, с. 3—24.
  2. ↑ Келлер, 2013, с. 3.
  3. ↑ Алфавитный список родоначальникам потомственных дворян, внесенных в дворянскую родословную книгу Казанской губернии с 1787 по 1895 г.. — Казань: Скоропеч. Л.П. Антонова, 1896. — С. 39. — 100 с.
  4. ↑ Келлер, 2013, с. 13—14.
  5. ↑ 1 2 В Йошкар-Оле открыт памятник фон Келлеру. Тергыме кече: 19 пеледыш 2026. Архивлыме 28 шыжа 2016 ий.
  6. ↑ Фон для Келлера. kragrad.ru. Тергыме кече: 19 пеледыш 2026.
  7. ↑ А. А. Келлер. Статистическое описание Царевококшайского уезда Казанской губернии. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2013. — 154 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-94950-067-5.

Литератур

  • Келлер Александр Андреевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 168. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Келлер Александр Андреевич // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 424. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Келлер фон Александр Андреевич // История Марийского края в лицах (XIV — начало XX веков). — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2012. — С. 148—152. — 392 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94950-060-6.
  • А. А. Келлер. А. А. Келлер и его «Статистическое описание Царевококшайского уезда Казанской губернии» // Статистическое описание Царевококшайского уезда Казанской губернии. — Йошкар-Ола: МарНИИЯЛИ, 2013. — С. 3—24. — 154 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-94950-067-5.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Келлер,_Александр_Андреевич&oldid=1236874" гыч налме