Калыкмут

Тоштымут дене лугыман огыл.

Калыкмут

Калыкму́т (руш. Посло́вица) — тиде йылме грамматикын тӧртыкшӧ почеш чоҥымо тичмаш шонымашан ой, тудо калык уш-акыл шинчымашым иктешлен, туныктен ойла. Тудо каласкалыше («унаште сай, а мӧҥгыштӧ эше сайрак») да таратыше («кӱртньым шокшынек тапте») сынан лийын кертеш.

Ойпогысо калыкмутым, ойсавыртышым да моло изи жанр-влакым паремиологий шанче шымла.

Историй

Европо

Кокла курымысо Европышто калыкмут сборник-влакым ыштеныт. Мемнан деке XIII—XV курым тӱҥалтыште чумырымо 30 наре кидвозыш толын шуын. Мутлан, «Вилланын калыкмутшо-влак» сборник куд мутлончан (слоган) куд почеламутым авалта, кажне почеламутшо шымше, почеламут огыл посна ойлан (глоссолан) келыштаралтын, тиде ойым кресаньык калыкмут семын ончыктымо. Тичмаш ончалмаште, чылажат ик семын йоҥгымо (ритм) да посна йодышлан вашмутым пуымо дене ышталтеш; шонымаш аҥысыр кумдыкым почеш. XIII курымышто тыгай книгам ик гана веле огыл ыштыше авторлан Филипп Эльзасскийын тукымжо гыч ала-могай клирик лийын. Тыгай сынан текст-влак XV курым марте вашлиялтыт, южгунам нуным сӱрет дене сӧрастарыме: тыгай годым калыкмут сӱретйымал возыктыш (подпись) семын лийын.

Россий

Рушла серыме гыч аралалт кодшо эн тоштыжо, кушто калыкмут-влак улыт, X курым дене палемдалтын. Калыкмут-влак серен кодымо акрет руш возымаште вашлиялтыт: «Слово о полку Игореве» (XII к.), «Моление Даниила Заточника» (XIII к.) да молат. XVII курым гыч тӱҥалын, кид дене серыме калыкмут-влак сборникым ямдыленыт. Икымше савыкталтше калыкмут пого Н. Г. Кургановын «Российская универсальная грамматика, или Всеобщее письмословие» книгаштыже уло (СПб., 1769). Эн шуко калыкмутым погышо В. И. Даль лийын, тудо 1862 ийыште «Пословицы русского народа» сборникым луктын.

Русьышто вожаҥше калыкмутын ик ужашыже калыкын тукым гыч тукымыш каласкылыме ойпогыштыжо шочын; вес ужашыже тошто мутсавыртыш сборникла гыч («Пчёлы») да юмыйӱла серымаш гыч налалтыныт. Шуко калыкмут руш серызе-влакын сылнымутышт гыч лектын — Грибоедовын «Горя от ума», Крыловын басньыже-влак гыч.

Филолог М. И. Шахнович калыкмут-влаклан икмыняр шымлымаш пашам пӧлеклен, мутлан, «Русские пословицы и поговорки как исторический источник» (1936) диссертацийже да «Краткая история собирания и изучения русских пословиц и поговорок» (1936). Тудо паремиографий дене улшо руш поянлыкым сайын шымлен да 1435 руш паремиографий дене икымше библиографический ончыктышым ямдылен. Нине материал-влак коло ужашым авалтеныт, нунын коклаште «Феодальные княжества XIV—XVI вв.», «Господин Великий Новгород», «Татарское господство», «Московский царь и бояре», «Царский суд и тюрьма», «Правда и кривда», «Богатый и бедный», «Крестьянская война XV—XVII вв.» лийыныт.

Шахнович тыге шонен: эртымгорным, еш кылым, правам, йылмым да юмыйӱлам шымлаш руш паремиографийым кучылташ лиеш. Шахнович икмыняр калыкмут сборникым ямдылен, но кокытшым веле савыктыме — «Пословицы и поговорки о попах и религии» (1933), «Военные пословицы русского народа. Сборник пословиц и крылатых слов» (1945). 1980-ше ийла мучаште XVIII—XX курым тӱҥалтыште савыкталтдыме кидвозыш-влак негызеш «Русская книга любви» сборникым ямдылен, тушко 3000 йӧратен модмо (эротике) да «ойлаш чарыме» калыкмут пурен (савыкталтде кодын).

Руш калыкмут-влакын ышталтмыштым (синтаксис) шымлымашлан П. Глаголевскийын «Синтаксис языка русских пословиц» (1873) пашаже пӧлеклалтын. А марла калыкмут ойпогым шанчыеҥ А. Е. Китиков поген, шымлен. Тудо «Марий калыкмут мутер» да «Пословицы и поговорки финно-угорских народов» книгам савыктен.

Калыкмут нерген

Калыкмутын куатше шонымаш деч шога: тыгай шонымашым иктешлен каласаш, ойын чоҥалтмыже да каласалтме йӧнжӧ иктеш, ик йогыныш, ушалтмышт дене ышталтеш. Ушалтме йӧн тыгай лиеш:

• Ойын кӱчык да чӱчкыдынак неопределённо-личный формо ден кызытсе жапы але кӱштен каласыме глаголын ушалтмышт.
• Параллелизм.
• Аллитераций, ассонанс, икгай йӱк радам да моло йӱк йӧн-влак ойысо мутым ваш кылдат.

Чыла нине йӧн-влак шонымашым иктешлен вияҥдат, метафор кӱкшытыш нӧлтат, але тӱрлӧ илыш сӱретым ик иктешлыше сӱретышке (эквивалентыш) лукташ полшат. Тыгай йӧнын икмыняр гана уэштаралт йоҥгымыжо колыштшылан тӱткӧ лияш кӱшта, тудо мутланымаште тӱҥ шонымашым ойырен палемдаш полша. «Калыкмутын стильже» нергенат ойлаш лиеш, тудо жап кышкарыш логалде (вашталтде) ила: йӱлаш пурымо койышыжо тунар виян — эсогыл южгунам ойын кузе шочмыж нерген шонымашат ваштарешлышыла чучеш.

Шуко калыкмут кок икгай кугытан, мужырлалтше ужаш дене каласалтеш:

• Кушто нӧлпӧ, тушто шудо ӧлтӧ.
• Эчкевондо шудо огыл, шуанвондо пу огыл.
• Поро еш илыш — каньыле шӱлыш.

Калыкмут-влак

• Айда ойлышт, Епрем, таче тыйын пайрем.
• Перегышым Юмат перега.
• Саскаже лиеш гын, кочшыжо лектеш.
• Имне дене кает гын, сапкеремет кидыштет лийже.
• Пире деч лӱдат гын, кожлашке ит мие коля деч лӱдат гын, шурным ит ӱдӧ.
• Корждымо вуеш ний шӱдышым огыт кыре.
• Ораде вуй йоллан эрыкым ок пу.
• Имне ныл йолан гынат, шӱртня.
• Кӧ пашам ышта, тудо кочкеш, кӧ ок ыште — тудо ок коч.
• Йылме мучашешет кокша лекше.
• Ишкым ишке денак ишкылен луктыт.
• Ава деч посна мӱкшат ок иле.
• Кидыште улшо кисам колтен, кавасе (купысо) турням кучаш ит тӧчӧ.
• Мунчалташ йӧратет гын, издер шупшашыжат йӧрате.
• Шуко мутышто чын шагал.
• Калыпын нелытшым паледе, йыдал ышташ ит шич.
• От кылде гын, выньык воштыр йоген пыта.
• Лӱддымым пий опта, лӱдшым пурлеш.
• Ик шырпе — шырпе огыл, ик эрге — эрге огыл.
• Вӱдыш пурыде ияш от тунем.
• Вӱдым шӱшкын, ӱй огеш воч.
• Тоштымут — пеледыш, калыкмут — саска.
• Ик уш сай, кокыт эше сайрак.
• Ава помыш шокшырак.
• Шужышо пирым йолжо пукша.
• Шке тулешет шке йӱлет.
• Шымытын иктым огыт вучо.
• Шым гана висе, ик гана пӱч.
• Мут кайык огыл: луктын каласымек, кучаш ок лий.
• Шӱшпык семже дене, айдеме ушыж дене мотор.
• Еҥ шужымо ок кой.
• Эркын кайыше — мундыркӧ шуэш.

Палемдымаш

Литератур

• Пословица // Литературная энциклопедия. В 11 т. Том 9 / Гл. ред. А. В. Луначарский. — М.: Гос. ин-т «Советская энциклопедия», 1935. — Стб. 172—178.
• Пословицы // Литературная энциклопедия. В 2 т. Том 2 / Под. ред. Н. Бродского, А. Лаврецкого и др.. — М.—Л.: Л. Д. Френкель, 1925. — Стб. 617.
• Аникин В. П. Пословицы и поговорки (статьи) // Русские народные пословицы, поговорки, загадки и детский фольклор. — М.: Учпедгиз, 1957. — С. 9—53. — 240 с.
• Хлебда В. Пословицы советского народа // Русистика / Russistik : Научный журнал актуальных проблем преподавания русского языка. — Берлин, 1994. — № 1/2. — С. 74—84.
• Шахнович М. И. Краткая история собирания и изучения русских пословиц и поговорок // Советский фольклор. Сборник статей и материалов. № 4—5. — М.—Л.: Академия Наук СССР, 1936. — 476 с.