Аптулаев, Пасет Аптулаевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Аптулаев.
Пасет Аптулаевич Аптулаев
Аптулаев Пасет Аптулаевич
Аптулай Пасет.jpg
Шолыплӱм-влак Келтей Пасет, А. Пасет
Шочмо кече 1913 ий 26 пеледыш(1913-06-26)
Шочмо вер Шоръял, Бирск уезд, Ӱпӧ губерний, Россий империй, кызыт Калтаса район, Пошкырт АССР
Колымо кече 1955 ий 13 сорла(1955-08-13) (42 ий)
Колымо вер Шоръял, Калтаса район, Пошкырт АССР, РСФСР, СССР
Гражданстве  Россий империй →  СССР
Паша сомыл писатель, прозаик, поэт, журналист, редактор
Усталык ий-влак 1927—1955
Жанр повесть, ойлымаш, почеламут
Произведений йылме марий
Дебют «Эре ямде улына» почеламут (1927)

Аптулай Пасет (шолыплӱм, чын лӱмжӧ ― Аптулаев Пасет Аптулаевич) (1913 ий 26 июнь, Шоръял, Пӱрӧ уезд, Ӱпӧ губерний, Россий империй ― 1955 ий 13 август, Шоръял, Калтаса район, Пошкырт АССР, РСФСР, СССР) ― марий совет серызе, журналист, редактор. Кугу Ачамланде сарын салтакше.

Илыш корныжо

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

1913 ий 26 июньышто кызытсе Пошкырт Республикын Калтаса район Шоръял ялысе кресаньык ешеш шочын[1]. Шке шочмо велысе Киябакысе тӱҥалтыш да Марий Мераҥъялысе шымияш школлаште тунемын[2][3].

Шукерте огыл гына почылтшо колхозышто тӱвыра пашаеҥлан тыршаш тӱҥалын: ялысе клубым, лудмо пӧртым вуйлатен[4]. 1931 ийыште тудым, селькор семын, Марий автоном областьын Йошкар-Оласе совпартшколыш 3 тылзе тунемман курсыш ӱжыныт. Тушто тудо палыме серызе да журналист-влак Сергей Чавайнын, Тыныш Осыпын, Андрей Эшкининын, Крисам Алдиарын, Василий Фавстовын да молынат лекцийыштым колыштын. С. Чавайн тудлан Марий книга савыктышыште пашам темлен. Ты савыктышыште книгам лукшо редакторлан пашам ыштымек, П. Аптулаев ударле чоҥымашке — Горькийысе автозаводым  (руш.) (мар. нӧлтымашке каен[2][3].

Йошкар-Олаш пӧртылмек, кундемысе «Марий коммуна» газет редакцийын пашаеҥже лийын, вара шочмо кундемышкыже каен, «Ленин корно» («Путь Ленина») район газетыште пашам ыштен. 1934 ий гыч уэш ударле чоҥымашыште — Москошто метрочоҥышо лийын, тушто тудо землякше дене, палыме писатель да шанчыеҥ Я. Ялкайн дене палыме лийын. «Сорла ден чӧгыт» заводышто бригадирлан тыршен[2][3].

1936 ийыште тудым Йошкар Армийыш налыныт. Кок ий гыч шочмо верышкыже пӧртылын. Пошкырт АССР Янаул оласе кинотеатрын рекламе сӱретчыжлан тыршен. Озаҥысе сӱретсымыктыш училищым  (руш.) (мар. тунем пытарымек, шочмо районжын киносетьыштыже тыршен[2][3].

Кугу Ачамланде сарын салтакше: шке кумыл дене фронтыш каен, пленыш логалын. Сар мучаште утаралтын, пленыште лийше ончычсо салтаклан газет да журнал редакцийлаште пашам ышташ да шке серымыжым савыкташ чарыме лийын. Тидын шотышто тудын илыш йӧнжӧ лач Хрущёвын «лывыртышыже» годым гына сай могырыш вашталтын[2][3].

1955 ий 13 августышто шочмо ялыштыже колен, тушанак тоеныт[2][3].

Серыме пашаже

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

1920-шо ийла кыдалне возаш тӱҥалын, 1927 ийыште тудын «Эре ямде улына» икымше почеламутшо «Йошкар кече» газетеш савыкталтын. Почеламутым тудо варат возен, но утларак прозаик семын палыме лийын. Тӱрлӧ ийлаште «Коммун корно» (Мишкан села, Пошкырт АССР), «Ленин корно» (Калтаса, Пошкырт АССР), «Марий ял» (Моско) газетлаште, а 1950-ше ийлаште — «Советская Башкирия» газетеш, «Марий альманах», «Ончыко» журналлаште да моло вереат савыкталтын[2][3].

Ятыр ойлымашын авторжо улеш: «Олма сад орол», «Пограничникын таҥже», «Куриев Шамрай», «Чодыра ӱмбалне шикш», «Тумер аркаште» да молынат[2][3].

Марий сылнымут историйыш «Изи вӱдет йогалеш» да «Ӧрыктарыше шовыч» йоча повесть-влакын авторжо семын пурен. Пытартышыжым 1956 ийыште «Ончыко» журналын кок номерыштыже савыктыме. «Изи вӱдет йогалеш» повесть ятыр тукым марий йоча-влаклан хрестоматий сылнымут лийын. Тудо курыкмарий да олыкмарий наречийла да рушла савыкталтын[5][6][7]. Варажым тудо ик гана веле огыл уэш печатлалтын, 2007 ийыште Калтасаште уэш руш йлме дене лукмо[2][3].

Сылнымутышто Келтей Пасет да А. Пасет шолыплӱм-влакым кучылтын[8].

Тӱҥ произведенийже-влак

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

А. Пасетын марла да рушлаш кусарыме тӱҥ произведенийже-влак списке[2][9]:

Марла[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Школыш: почеламут // Пионер йӱк. — 1933. — № 4—5. — С. 15.
  • Олма сад орол; Куриев Шамрай: ойлымаш-вл. // Пиалан илыш. — Йошкар-Ола, 1941. — № 1. — С. 134—136; С. 150—155.
  • Курсант: ойлымаш // Пиалан илыш. — Йошкар-Ола, 1953. — № 37. — С. 31—46.
  • Шуаралтмаш: ойлымаш // Пиалан илыш. — Йошкар-Ола, 1953. — № 39. — С. 26—56.
  • Кумылаҥмаш: ойлымаш // Ончыко. — 1955. — № 2. — С. 65—69.
  • Волшебный шовыч: повесть // Ончыко. — 1956. — № 4. — С. 4—37; № 5. С. 12—30.
  • Изи вӱдет йогалеш: повесть [Течёт ручеёк]. — Йошкар-Ола: Маркнигоиздат, 1958. — 68 с.

Рушлаш кусарыме[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

  • Изи вӹдет йогалта: повесть / пер. на горномар. В. Семёнова. — Йошкар-Ола, 1959. — 72 с.
  • Течёт ручеёк: повесть / пер. на рус. В. Муравьёва. — Йошкар-Ола, 1960. — 44 с.
  • Течёт ручеёк: повесть. — Калтасы, 2007. — 46 с.

Шарнымаш

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]

Марий серызе А. Пасетын лӱмжӧ дене Пошкыртысо шочмо Шоръялыштыже урем лӱмдалтын[3][10].

Литератур

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
  • Аптулай Пасет // Изи вӱдет йогалеш. — Йошкар-Ола, 1958. — С. 3—4.
  • Шорский И. Гражданин, писатель, йолташ // Марий коммуна. — 1964. — 12 январь.
  • Васин К. К. Псевдонимы марийских литераторов: краткий историко-литературный справочник / К. К. Васин. — Йошкар-Ола, 1965. — 91 с.
  • Тимиргалин Т. Аптулай Пасет, але Ялкор гыч писатель марте // Ончыко. — 2000. — № 6. — С. 167—174.
  • Зайниев Г. Изеҥерет йогалеш // Ончыко. — 2003. — № 6. — С. 140—148.
  • Акиев В. Аптулаев Пасет Аптулаевич // Течёт ручеёк. — Калтасы, 2007. — С. 3—4.
  • Аптулай Пасет (Аптулаев Пасет Аптулаевич) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 30. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Аптулай Пасет // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 64—66. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
  • Зайниев Г. З. Аптулай Пасет (Аптулаев Пасет Аптулаевич) // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 32. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Палемдымаш

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
  1. ↑ Калтасинский район | Литературная карта Республики Башкортостан. libmap.bashnl.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Аптулай Пасет — Mari-Lab. mari-lab.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Трезвое село, крепкое село. Сазово – родина писателей, поэтов, артистов и музыкантов (рус.). kaltasy-zarya.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  4. ↑ service5.ru. Сазовский сельский дом культуры - Дворцы культуры и клубы в Калтасах (неопр.). afisha7.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  5. ↑ Течет ручеек - Аптулай Пасет Аптулаевич. — 1960. Архивысе копий 30 сорла 2022 гыч
  6. ↑ Пасет Аптулаевич Аптулай, В. Муравьев, В. М. Козьмин. Течет ручеек: Повесть: [Для младш. школьного возраста]. — Йошкар-Ола: Маркнигоиздат, 1960. — 43 с. Архивысе копий 30 сорла 2022 гыч
  7. ↑ «Марийская детская книга: год за годом» | Республиканская детско-юношеская библиотека им. В.Х. Колумба (неопр.). Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  8. ↑ Кто скрывается под псевдонимом? Аптулай Пасет – Аптулаев Пасет | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл. nbmariel.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  9. ↑ Аптулай Пасет - МЦРБ Калтасинский район (неопр.). Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.
  10. ↑ Улица А.Пасета в деревне Сазово в республике Башкортостан с номерами домов на карте. Спутник и схема онлайн. youkarta.ru. Тергыме кече: 30 сорла 2022. Архивлыме 30 сорла 2022 ий.

Кылвер-влак

[тӧрлаташ | вики-текстым тӧрлаташ]
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Аптулаев,_Пасет_Аптулаевич&oldid=704086" гыч налме