Андреев, Иван Филимонович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Андреев.
Иван Филимонович Андреев
Андреев, Иван Филимонович.jpg
Тичмаш лӱм Иван Филимонович Андреев
Шочмо кече 19 пеледыш 1909(1909-06-19)
Шочмо вер
Колымо кече 14 теле 1966(1966-12-14) (57 ий)
Колымо вер
Эл
Награде да премий

Иван Филимонович Андреев (1909 ий 19 июнь, Поланур, Марий АССР – 1966 ий, 14 декабрь, Йошкар-Ола) — марий журналист, лингвист, шанче пашаеҥ. Марий АССР-ын «Марий коммуна» (кызыт — «Марий Эл» газет) республикысе газетын мут кучышо редакторжо (1943—1954). МарНИИ-н директоржо (1943, 1954—1956). 1939 ий гыч ВКП(б)-н йыжыҥъеҥже.

Илыш корныжо

1909 ий 19 июньышто Озаҥ губерний Чарла уезд Арбан волость Поланур ялыште икмарда кресаньык ешыште шочын[1]. Иван Филимоновичын мутшо почеш нужнан иленыт. 1917 ий гыч 1920 ий марте Поланур ялысе тӱҥалтыш школышто тунемын. 1920 ий гыч 1924 ий марте ачажын озанлыкыштыже пашам ыштен, пеленже пашадар налман пашаш коштын.

1924 ий шыжым тунемаш пурен, а 1928 ийыште Йошкар-Оласе (Чарла) шымияш школым тунем пытарен. Тиде ийыштак «Марий коммуна» газетыште шке паша корныжым тӱҥалын. 1928 ий июнь гыч 1929 ий июнь марте — «Марий коммуна» газетын серыш пӧлкан (селькорпочтын) пашаеҥже, 1929 ий июнь гыч 1931 ий август марте — тиде газетынак репортёржо. 1929 ийыште комсомолыш пурен[2].

1930 ийыште, пашам ыштышылак, ВУЗ-ышко ямдылалтме курсышто тунемын. 1931 ийыште шке ялыштыже «Поланур» колхозым почын.

1931 ийыште Ленинградысе Историй, философий, сылнымут да лингвистике институтын лингвистике факультетышкыже тунемаш пурен, тудым 1936 ийыште «туныктышо-йылмызе да шанче пашаеҥ» специальность дене тунем пытарен[2].

ВУЗ-ым тунем пытарыме деч вара 1936 ий сентябрь гыч 1937 ий январь марте Цибикнур кыдалаш школышто туныктен.

А 1937 ий январь гыч 1938 ий май марте — МарНИИ-н йылме секцийжым вуйлатыше, 1938 ий март гыч 1939 ий март марте — МарНИИ директорын алмаштышыже, 1939 ий март гыч 1941 ий сентябрь марте – МарНИИ-н шанче секретарьже[2].

И. Ф. Андреевын автобиографийже гыч: «1934 ий сентябрьыште (але 1939 ийыште — раш возымо огыл) комсомол гыч кораҥдыме. Амалым калык тушман Петуховын (Писатель-влак ушем) йодмашыже ыштен, пуйто мый Калашниковым арален, Ямбосын (Цибикнур школ) чын чурийжым почын пуаш нимом ыштен омыл. ВЛКСМ ГК «тӱткылыкым лушкыдемдымылан» комсомол гыч кораҥдаш пунчалын. ВЛКСМ ОК нимогай титаклымаш (взысканий) деч посна комсомолыш угыч пӧртылтен».

1939 ий июнь гыч — ВКП(б) йыжыҥъеҥыш кандидат, а 1940 ий октябрь гыч — ВКП(б) йыжыҥъеҥ.

1941 ий сентябрь гыч 1942 ий март марте – Марий кугыжаныш савыктыш (МарГИЗ) вуйлатышын алмаштышыже, а 1942 ий март гыч 1943 ий апрель марте — «Марий коммуна» газетысе мут кучышо редакторын алмаштышыже[3].

1943 ий апрель гыч июль марте – МарНИИ-н директоржо.

И. Ф. Андреевын 25.12.1950 ийысе автобиографийже гыч: «Авам 1943 ийыште колен, ачам — эмгак, мый тудым ончем. Владимир эргым — 13 ияш, Галинаи ӱдырем — 11 ияш, Виктор эргым — 10 тылзаш...»

1943 ий июль гыч 1954 ий октябрь марте — «Марий коммуна» газетын мут кучышо редакторжо.

1949 ий декабрь гыч 1950 ий ноябрь марте производствышто пашам ыштен, ВКП(б) ЦК пелен идалыкаш курсышто тунемын.

КПСС ЦК архивше гыч: «И. Ф. Андреевым «Марий коммуна» газетын редакторжо гыч кораҥдымаш МарНИИ-м вуйлатымым пеҥгыдемдыме кӱлешлык дене ышталтын, молан манаш гын директор Четкарев кужу жап черле улеш да чӱчкыдынак подылеш, пашаеҥ-влак коклаште тудым пагалымаш уке, садлан вуйлатен ок керт. ОК секретарь А. Спиридонов.»

1954 ий октябрь гыч 1956 ий июль марте — МарНИИ-н директоржо.

1956 ий июльышто, тазалыкым шотыш налын, сулен налме канышыш лекме нерген серышым возен, республик ыҥан персонал пенсионер лийын.

1957 ий ноябрь гыч – МАССР-ын Чапланыше гражданинже. Кок гана МАССР Кӱшыл Каҥаш депутатлан сайлалтын: 1947 да 1951 ийлаште[4].

1946 ийыште Марий АССР-лан 25 ий темме лӱмеш I степенян Ачамланде сар орден дене суапландаралтын.

1951 ийыште Марий АССР-лан 30 ий темме лӱмеш Паша Йошкар Тисте орден дене суапландаралтын.

Тыгак «1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарыште чапле пашалан» медаль, МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чапкагазше дене палемдалтын (1941, 1946, 1953, 1957).

1966 ий 14 декабрьыште Йошкар-Олаште колен[2].

Шанче паша

Тудо марий йылмышанче дене паша-влакын авторжо, нунын коклаштак марий школ-влаклан 1939, 1941 да сар деч варасе ийлаште савыкталтше учебникла[5][6][7][8][9].

1941, 1943 да 1946 ийлаште «Руш-марий мутерын» да тичмаш огыл кыдалаш школлан тудын уэш савыктымашын авторжо-влак кокла гыч иктыже[5][10][11].

Пагалымаш

Палемдымаш

  1. ↑ Поланур | Родная Вятка. rodnaya-vyatka.ru. Тергыме кече: 30 ага 2024. Архивлыме 30 ага 2024 ий.
  2. ↑ 1 2 3 4 Марийская биографическая энциклопедия-2, 2017, с. 26.
  3. ↑ Лӱмлӧ еҥ-влак | Марий калык газет | «Марий Эл» (неопр.) (7 теле 2017). Тергыме кече: 30 ага 2024.
  4. ↑ Официальный сайт Госсобрания Республики Марий Эл. old.gsmari.ru. Тергыме кече: 30 ага 2024.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Мочаев, 2017, с. 26.
  6. ↑ 1941-1950 годы | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл. nbmariel.ru. Тергыме кече: 30 ага 2024. Архивлыме 28 шыжа 2022 ий.
  7. ↑ Список книг на марийском языке (1939 г.) | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл. nbmariel.ru. Тергыме кече: 30 ага 2024. Архивлыме 30 ага 2024 ий.
  8. ↑ Учебник лугово-восточного марийского языка: В помощь изучающим марийский язык / Иван Филимонович Андреев. — Йошкар-Ола: Маргосиздат, 1941. — 160 с.
  9. ↑ Электронный каталог РНБ - Марийский язык. Грамматика (неопр.). primo.nlr.ru. Тергыме кече: 30 ага 2024. Архивлыме 30 ага 2024 ий.
  10. ↑ К. Ф. Смирнов, И. Ф. Андреев. Русско-марийский словарь: Тунгалтыш-школылан. — Йошкар-Ола: Марийское гос. изд, 1941. — 175 с.
  11. ↑ Русско-марийский словарь Неолный средний ден средний шк. - И. Ф. Андреев, Д. И. Иванов, К. Ф. Смирнов. — 1943.

Литератур

  • Мочаев В. А. Андреев, Иван Филимонович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 26. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Андреев,_Иван_Филимонович&oldid=1194699" гыч налме