Якимова-Диковская, Анна Васильевна

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
РУВИКИ-ште тыгай тукымлӱм дене вес еҥ нерген статьям лудаш лиеш: Якимов.
Анна Васильевна Якимова-Диковская
Yakimova.jpg
Шочмо лӱм Анна Васильевна Якимова
Псевдоним-влак Баска, Елена Кобозева
Шочмо кече 12 (24) пеледыш 1856
Шочмо вер
Колымо кече 12 пеледыш 1942(1942-06-12) (85 ий)
Колымо вер
Гражданстве
Паша туныктышо, профессионал революционер, историк, мер пашаеҥ.
Шинчымаш Епархий училище
Верам кучымаш Православий
Партий Калык воля, социалист-революционер-влак партий
Тӱҥ идей народничество, демократий социализм
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Анна Васильевна Якимова-Диковская (ӱдыр фамилийже Якимова; 12 [24] пеледыш 1856, Тумньымучаш, Виче губерний, Россий империй — 12 пеледыш 1942, Новосибирск, РСФСР[d], СССР) — руш революционер, «Калык воля» («Народная воля») партийысе Шуктыш комитетын да социалист-революционер-влак партийын йыжъеҥже, историк, мер пашаеҥ. Александр II пушташ тӧчымаште лийын.

Илыш корно

Вӱрзым уездысе Тумньымучаш марий селаште[1] православий юмынъеҥын ешыштыже шочын. Ешыште индеш йоча лийын, кудытшо — изинек колен.

1867—1872 ийлаште Виче оласе епархий училищыште  (руш.) (мар. тунемын.

1873 ий август гыч эрык деч посна кодмешке, 1875 ий 12 май марте, Виче губернийысе Орлов уездын Камешница волостьысо Камешница селаште ялысе туныктышылан пашам ыштен. Кресаньык-влак коклаште чарыме книгам шаркалымылан эрык деч посна кодын. Виче тюрьмаште да Санкт-Петербургысо Титаклыме деч ончыч кучымо пӧртыштӧ  (руш.) (мар. шинчен. Суд-влак 1877 ий октябрь гыч 1878 ий марте «193-шо процесс»  (руш.) (мар. почеш эртеныт. 5 январьыште адвокат, присяжныйын полышкалышыже Николай Иванович Грацианскийын муткучымым шке ӱмбакыже налмеке, эрыкыш лукмо. Январь мучаште суд тудым титакдымылан шотлен, Виче губернийыш ссылкыш колтен, 1879 ий февральыште тушеч куржын. Кресаньык-влакын илыш-йӱлаштым да кумылыштым пален налаш манын, Тверь, Ярославль, Кострома да Угарман губернийла гоч эртен. Сормово заводышто (Угарман) пашам ыштен.

Санкт-Петербургыш куснен. Шылын илен. «Мланде да Воля» («Земля и Воля») шаланымеке, «Калык воля» («Народная воля») партийыш пурен. 1879 ий майыште «Эрык але Колымаш» («Свобода или Смерть») террорист тӱшка ышталтын, тушто тӱҥалтыш гычак шоген. 1880 ий шошым Одессыште (Итальянская ур., 47) император Александр II лӱен пушташ ямдылымаште тыршен. Санкт-Петербургышто Обводный каналыште (Измайловский проспектын лукшо) динамит мастерскойын озаже лийын.

Юрий Богданович дене пырля (Кобозевмыт вате-марий лӱм дене) Садовая уремысе 8-ше пӧртыштӧ, граф Менгденын пӧртыштыжӧ, сыр кевытым кученыт[2]. 1880 ий 2 декабрь гыч Изи Садовая уремыште мланде йымал корным (подкопым) кӱнчымаште тыршен, тушто Александр II эртен каймыж годым пудештараш миным шынденыт. Пудештараш пернен огыл, императорым 1-ше мартыште Екатерингоф каналыште пушташ тӧченыт, сандене 3 мартыште Анна Васильевна Москош шылын каен. Тушто тылзат пеле наре илен да кечывалвелыште каналташ да шке пашажым тӧрлаш шонен Киевыш каен. Но миен шумек, тудо кечынак, 1881 ий 21 апрельыште, М. Р. Ланганс дене пырля Ф. А. Морейнисын пӧртарвер пӧлемлаштыже арестоватлыме. Тиде Александр II пушташ ямдылалтше, варажым следствийлан полшаш келшыше пашазе В. А. Меркуловын чогымыж почеш лийын. Санкт-Петербургыш этап дене колтеныт, Петропавлов орыш петырен шынденыт.

«20-влакын процессышт»  (руш.) (мар. кышкарыште титаклыме, 1882 ий 9 гыч 15 февраль марте. Орландарен пушташ пунчал лийын, варажым ты пунчалым мучашдыме петырымаште неле пашам ӧкымеш шуктен илашлан (каторга) алмаштыме.

1883 ий 25 июль марте Петропавлов орысо Екатеринан куртиныштыже шинчен, кӱчык жаплан Трубецкой бастионын тюрьмашкыже  (руш.) (мар. кусаркаленыт. Моло эрыкдыме-влак деч посна ойырымо лийын да Екатерина куртиныш шындыме, молан манаш гын, тудын дене пырля изи йоча лийын — 1881 ий 13 октябрьыште титаклыме деч ончыч кучымо пӧртыштӧ шочшо эрге, тудын магырымыжым моло эрыкдыме-влак колшаш огытыл улмаш.

1883 ий августышто Санкт-Петербург гыч Сибирьыш этап дене колтымо. Орлыкан пашам ончыч Кара шӧртньӧ рудниклаште шуктен, а вара Акатуйыш кусарыме.

1885 ий май мучаште Караш кусарыме, амалже: Красноярскыште тиф дене черланен да тудлан эмлалташ кӱлын. Каторгыш кайыме корнышто йочаже черланен. Сандене Анна Васильевна эргыжым административ ссыльныйын, «Калык воля» партийысе исполнитель комитетын йыжъеҥже, эмлыше Сергей Васильевич Мартыновын ешышкыже пуэн. 1885 ий май мучаш гыч 1890 ий сентябрь марте Кара каторгын ӱдырамаш политик тюрьмаштыже лийын. Варарак, посна политик каторго тюрьма-влакым пытарымеке, Усть-Карашке уголовный ӱдырамаш тюрьмаш кусарыме да тушто кок ий илен.

1892 ий 10 сентябрьыште Ӱлыл Караште эрыкан тӱшкашке кусарыме. Политик каторго еҥ Моисей Андреевич Диковскийлан марлан лектын.

1896 ийысе коронаций манифест почеш ӱмыраш каторгым 20 ийлан алмаштыме.

1899 ийыште, каторго срок пытымеке, (ӱдырамаш-влаклан Акатуй да Кара рудниклаште ик ий жапым ик ий да ныл тылзылан шотлымо)[3], Читаш илаш колтымо, тушто Диковский Забайкальский кӱртньыгорно  (руш.) (мар. чоҥымаште счетоводлан пашаш пурен, а Якимова конторышто тыршен.

1904 ий 11 августысо манифест негызеш Диковскийлан кресаньык сословийыш пураш правам пуымо, тыге иктаж-могай кресаньык ушемыш пурыман да тушто 5 ий лекде илыман улмаш[3]. Но 1904 ий декабрьыште Анна Васильевна, марийжым коден, Российын европысо ужашышкыже куржын, социалист-революционер-влак партийыш пурен, 1905—1907 ийласе икымше руш революцийыште  (руш.) (мар. кредалын.

1905 ий 23 августышто Орехово-Зуево станцийысе поездыште арестоватлыме. Суд лийын, тушто Диковскаям присяжный поверенный Коссовский арален. Владимирысе окружной судын пунчалже почеш, тудым приписке верыш, Читаш, пӧртылтымӧ да 8 тылзылан тюрьмаш шындаш кӱштымӧ, тиде жапым Читаште эртен. 1907 ий гыч 1917 ий марте Читаште илен, пӧрт еда туныктымо пашам шуктен да революций толкынышто тыршен. 1907 ий гыч 1917 ий марте икмыняр гана тергымашым (обыск) эртен, эсогыл эсер-влак партийын да Йошкар Крестын пашажлан кӧра, кӱчык жаплан эрык деч посна кодын.

1917 ий 10 июньышто Сибирь, Чита гыч лектын каен, кӱчык жап Москошто лийын да Одессыш куснен. 1917 ий сентябрь гыч — Одесса уездыште Учредительный Погынымашыш сайлыме шотышто земстве инструктор, эсер-влак партийын программыжым шыҥдарыме шонымаш дене тиде уездысе яллаште илыше-влак ончылно ӱжык мутым ойлен.

1917 ий 30 ноябрь гыч Москошто илен. 1918 ий тӱҥалтышыште Мер тӧнеж-влак комитет пелен грамотым палыдыме ӱдырамаш-влакым туныктен, тӱрлӧ кооператив тӧнежлаште тыршен: «Коопераций» обществыште, РСФСР Наркомпродышто. 1920 ий 26 январь гыч 1923 ий 15 июнь марте Рӱдӧ ушем служащий-влакын комитетыштыже секретарь семын сайлымаш пашам виктарен. 1921 ий гыч Ончычсо политкаторжанин да ссылкыште илыше-влак толкыным чумырымеке, Рӱдӧ Каҥаш Президиумын йыжъеҥжылан сайлалтын.

«Каторга и ссылка»  (руш.) (мар. журналым савыктымаште тыршен.

Совет ийлаште 37 савыкталтше паша дене кугу сылнымут поянлыкым коден.

Кугу Ачамланде сар годым, 1941 ий ноябрь тӱҥалтышыште, Моско гыч Новосибирскыш эвакуироватлалтын. «Политкаторжанин-влак пӧртыштӧ» илен (Фрунзе урем, 8 пӧрт).

1942 ий 12 июньыште Новосибирскыште илыш дене чеверласен. Заельцовский шӱгарлаште тоеныт[4].

Еш

  • 1881—1883 ийлаште марийже — М. Р. Ланганс. Ешыште Мартын эрге шочын (1881 ий 13 октябрьыште Титаклыме деч ончыч кучымо пӧрт, Санкт-Петербург).
  • 1892 ий сентябрь гыч 1904 ий декабрь марте марийже — М. А. Диковский (1857—1930) — руш революционер, террорист, Одесса губернийыште калык мер толкынын (народничествын) чолга еҥже. Ешыште Андрей эрге шочын (1896—1983). Варажым тудо врач-курортолог да терапевт, медицине шанче кандидат, доцент лийын, элын икмыняр медицине институтыштыжо тыршен.

Суаптар

1933 ийыште Совет власть ончылно суаплан ушем кӱкшытан посна палемдыме пенсийым пуымо. Тыгак, СССР Совнаркомын пунчалже почеш пенсий кугемын:

«СССР Калык Комиссар-влак Каҥаш пунчалеш:

1881 ий 1 мартысе террорист актым эртарыше-влаклан: Вера Николаевна Фигнерлан, Анна Васильевна Якимова-Диковскаялан, Михаил Федорович Фроленколан, Анна Павловна Прибылёва-Корбалан да Фани Абрамовна Морейнис-Муратовалан посна ыштыме пенсийын кугытшым 1933 ий 1 январь гыч тылзылан 400 теҥге марте кугемдаш.

1933 ий 8 февраль, Моско, Кремль[5].»

Москосо адрес

Машков переулок, 15 пӧрт, 101 кв.

Ойырымо публикаций-влак

  • По поводу пьесы «1881 год». Необходимые поправки // Каторга и ссылка. — 1925. — № 2 (Кн. 15). — С. 274—276.
  • Редактор сборника воспоминаний, документов и материалов «Кара и другие тюрьмы Нерчинской каторги. 1881—1917». — М., 1927.
  • «Большой процесс» или «процесс 193-х». О рев. пропаганде в империи // Каторга и ссылка. — 1927. — Кн. 8 (37). — С. 7-31.
  • Группа «Свобода или смерть» // Каторга и ссылка. — 1926. — Кн. 3 (24). — С. 14-16.
  • Покушение на Александра II. (Воспоминания). — М., 1928.
  • Григорий Прокофьевич Исаев. — М., 1930.
  • Памяти Марии Александровны Коленкиной-Богородской // Каторга и ссылка. — 1927. — Кн. 2 (31). — С. 177—186.

Палемдымаш

  1. ↑ Кызыт Российысе Марий Эл Республикын Кужэҥер районысо Тумьюмучаш села
  2. ↑ Н. Т. Волков. Русские женщины на эшафоте. М., 1907, с.85
  3. ↑ 1 2 Н. Т. Волков. Русские женщины на эшафоте. М., 1907, с.86
  4. ↑ Якимова Анна Васильевна. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 9 шыжа 2012 ий.
  5. ↑ В конвое императора служил сын легендарного Шамиля. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 10 пургыж 2013 ий.

Литератур

  • Дружинин Н. М. А. В. Якимова (Диковская), член Исполнит. комитета партии «Народная воля» // Дешёвая библиотека. — 1926. — № 9—10.
  • Диковский А. М. Анна Васильевна Якимова (Из воспоминаний сына) // Прометей. — М., 1967. — Т. 3. — С. 401—404.
  • Энциклопедический словарь Гранат. — Т. 40.
  • Якимова-Диковская Анна Васильевна (1856—1942), публицистка // Писательницы России (Материалы для биобиблиографического словаря) / Сост.: Ю. А. Горбунов. — Уральский следопыт.

Кылвер-влак

  • Якимова, Анна Васильевна // Большая русская биографическая энциклопедия (электронное издание). — Версия 3.0. — М.: Бизнессофт, ИДДК, 2007.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Якимова-Диковская,_Анна_Васильевна&oldid=1213219" гыч налме