Шаньга

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Шаньга
Пареҥге шаньга (Пермь край)
Пареҥге шаньга (Пермь край)
Калыкле кухньылаш пура

Кочкыш
Тӱҥ Ложаш
Лийын кертеш Пареҥге немыр, торык, немыр, муно, ӱмбал, вольык коя
Лишыл кочкыш-влак
Икгайрак Ватрушка, калитки, перемеч.
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Шаньга — руш, марий, одо да коми калык сийгудын кочкышыжо. Тудо шыдаҥ, уржа, але уржа-шыдаҥ ложашым луген, шере але шуктымо руаш дене ыштыме кочкышлан шотлалтеш. Сий Карелий гыч Обь марте шарлен, Руш Йӱдвел кундемымат авалтен. Тачысе кечын Урал деч ончылсо, Кокла Урал да Урал вес могыр кундемлаштат палыме[1].

Лӱмын шочмыжо

Сийым шымлыше писатель В. В. Похлёбкинын шонымыж почеш, ты мут руш йылмыш коми йылме гыч пурен[2]. М. Фасмерын палемдымыж почеш, коми йылмыш «шаньга» мут йӱдвел руш диалектла гычак логалын[3]. В. И. Лыткин ден Е. С. Гуляев палемдат: «шаньга» мут одо да марий йылмылаштат вашлиялтеш, тушко тудо тыгак йӱдвел руш ой гыч пурен. Тушкыжо, очыни, тудо балтике-финн субстрат гыч налме лийын, таҥастаре карел. sän'gi «шӱраш»[4].

Эртыше илыш гыч

Кочкышын лӱмжым Руш Йӱдвелыште  (руш.) (мар. илыше славян калык абориген финн тукым-влакын йылмышт гыч налын. Вара, йӱдвел руш кресаньык колонизаций дене пырля, Карелий гыч Обь марте шарлен, XVII курым гыч архангелоласе да сольвычегод колонист-влак дене пырля Касвел Сибирьыш  (руш.) (мар. шыҥен пура. Тачысе кечын тиде кочкыш Руш Йӱдвелын (Архангельск кундем, Карелий, Мурманск, Вологда кундем, Коми), Урал деч ончыл, Кокла Урал да Урал вес вел кундемлаште мӧҥгысӧ кухньышто чот шарлен, а Российын касвел да рӱдӧ кундемлаштыже шагал палыме. Таче шаньгам тӱҥ шотышто ру дене шуктымо руаш дене ыштат, ожно коми-пермяк сийгудышто шере руаш денат шаньга лийын, нуным «кулиггез» («кулиги» — шуко чотым ончыкта) маныныт. Великий Устюгышто да тудын йырже шаньгам тачат шере руаш дене ыштат, верысе сийгудылаште тудо кумдан шарлен.

Сын-тӱсшӧ

Шаньга сынже дене перемечым ушештара, но перемеч деч ойыртемалтеш: икымше, нигунам шере огеш лий (южо кундемысе ойыртемым шотлаш огыл гын, нуно кумдан шарлен огытыл, мутлан, урмӧр шаньга); кокымшо, В. В. Похлёбкинын шонымыж почеш, тудым кӧргашаным огыт ыште, а кӱшыч гына шарат. Туге гынат, пытартыш шонымаш дене ӱчашаш лиеш, молан манаш гын, тиде пельмень дене таҥастарыме лиеш: чынжым гын, кочкышым шонен лукшо калык-влакын ӱмбак шарышыш сийже ситышынак лийын, но ложашышт шагал улмаш. Сандене мӧҥгешлат лийын кертын — пеш вичкыж руаш ӱмбалне шуко ешартыш кӧргар пышталтын. Вес могырым, шаньгам ыштыме годым шарыме руашыште посна шанга ӱмбалым шараш лакым огыт ыште манаш гынат, чын лиеш; мӧҥгешла, тудым руаш ӱмбаке тӱрыснек шарат, изиш гына тӱржӧ пеш аҥысырын почылтшо кодеш.

Европысо Йӱдвел кундемлаште чӱчкыдынак темыме (наливная) шаньга умылымаш вашлиялтеш (Архангельск областьыште). Тыште темымылан ӱмбалже огыл, а негызше шотлалтеш. Руаш утларак вишкыде лугалтеш да салмашке велалтеш — терке сынан кӱртньӧ салмаш. Тыгай шаньган ӱмбакыже торыкым, ӱмбалым, ӱмбал ден муным йыгалтеныт, мо ситышын лийын, тудым, а вара шӱльӧ пуштым але шож ложашым шавалтеныт[5]. Тыгай шаньган руашыжат чӱчкыдынак шож ложаш гыч лиймылан кӧра, а шожым помор-влак «жито» маныныт, ты ойыртемалтше шаньгамат нуно «житники» ман лӱмденыт. Руашым эшеат вишкыдыракым лугеныт гын, тыгай велыме шаньга «налисники» але «налистники» маналтын. Нуно чын шаньга семын оваргыше лийын огытыл, а сынышт дене кӱжгӧ мелга гай койыныт. Ӱмбалжым шӧрӱмбал (лай) але муно дене шӱрмылан кӧра, чевер чурийлыкышт дене ойыртемалтыныт. Шаньга тӱрлӧ кугытан лийын кертеш: 12—15 сантиметр лопкыт гыч 30 сантиметр да эсогыл утларакат, тунам нуным коҥгаште кӱэштыныт. Утларакшым 18—20 сантиметр диаметран шаньга вашлиялтеш.

Тӱҥалтыште ты сийлаште кӧргаш семын шӧрӱмбалым, тӱрлӧ ложашым, пурса пучымышым кучылтыныт. Тачысе кечын тӱҥ шотышто пареҥге немырым  (руш.) (мар. але торыкым кучылтыт, пучымышымат налын кертыт, мутлан, тар шӱрашаным, но тӱрлӧ йӧрваран кӧргашат уло: мутлан, шемшыдаҥ шӱраш ден шолтымо муным падыштен лугымо пучымыш.

Шаньга руш коҥгаштат, духовкыштат сайын кӱэш. Кӱэштмеке, шаньгам пелтыме ӱй але шӧрӱмбал дене шӱрат.

Шаньгам кӱэштмеке, шокшынек шӧр, кӱчымӧ торык, шинчалан кол, шӱр, чай дене кочкыт.

Совет Ушем жапыште, шаньган шарлыме кундемлаште, шуко тӱрлӧ «шаньга» сийгудо-влак (писын кочкыш дене ситарыше предприятий, «мелна», «чай» да т. м. семынак) пашам ыштеныт, тушто тӱрлӧ кӧргашан шаньгам темленыт[6]. Тачысе кечын шаньга Российын Европысо йӱдвел-эрвел кундемласе киндым кӱэштме чыла ыштыкверлаште вашлиялтеш.

Палемдымаш

  1. ↑ В. В. Похлёбкин, 2015.
  2. ↑ Похлёбкин В.В. Шаньги // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 407. — 456 с.
  3. ↑ Шаньга // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1987. — Т. IV : Т — Ящур. — С. 405.
  4. ↑ Лыткин В. И., Гуляев Е. С. Краткий этимологический словарь коми языка. М.: Наука, 1970. С. 317.
  5. ↑ Черемухина Л.А. Шаньги. Наливашники (пресные шанежки). Шаньги наливные. Шаньги с картофелем // Северная кухня. — Архангельск: Сев.-Зап. кн. изд-во. — С. 222—223, 231. — 319 с.
  6. ↑ Что такое «шанежки» (Подсказка: они съедобные). Мел. Тергыме кече: 26 сӱрем 2025.

Литератур

  • Ковалёв В. М., Могильный Н. П. Шаньги // Русская кухня: традиции и обычаи. — М.: Советская Россия, 1990. — С. 102. — 256 с. — 150 000 экз. — ISBN 5-268-00916-8.
  • Похлёбкин В. В. Шаньги // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 407. — 456 с. — ISBN 978-5-699-75127-3.
  • Ратушный А. С. Шаньги // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 422. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Шаньга&oldid=1231738" гыч налме