Чириков, Евгений Николаевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Евгений Николаевич Чириков
И. Репинын портрет пашаже (1906)
И. Репинын портрет пашаже (1906)
Шочмо кече 24 сӱрем (5 сорла) 1864
Шочмо вер
Колымо кече 18 шорыкйол 1932(1932-01-18) (67 ий)
Колымо вер
Гражданстве (подданстве)
Паша сомыл прозаик да драматург
Йогын реализм
Жанр ойлымаш, повесть, роман; драме
Произведений йылме руш йылме
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Евгений Николаевич Чириков (24 сӱрем [5 сорла] 1864, Озаҥ, Озаҥ уезд[d], Озаҥ губерний, Россий империй — 18 шорыкйол 1932, Прага) — руш серызе, драматург да публицист.

Илыш корно

24 июльышто [5 сорла] 1864 ийыште Озаҥыште поян огыл стан пристав дворян ешыште шочын. Евгений Николаевичын кочажын, Андрей Яковлевичын, Самара уезд Чистовка селаште поянлыкше (360 чон) лийын. Ачажын службо пашаже дене кылдалтмылан кӧра еш Озаҥ да Симбирск губернийлаште илыме вержым чӱчкыдын вашталтен. Озаҥ университетыште  (руш.) (мар. юридический факультетыште тунемын, вара математике факультетыш куснен. 1887 ийыште пуламыр-влакыште участвоватлымыжлан тудым (Ленин дене пырля) луктыныт да Угарманыш колтеныт. Холодный переулкышто илен.

Калык да социал-демократик шонымаш-влак тудлан кугу вийым пуэныт. Кок гана арестоватлалтын, полицийын эскерымыж почеш Царицын, Астрахань, Озаҥ, Самара, Минск олалаште (1887—1902) илен. Тӱрлӧ пашам ыштен терген — керосин станцийын ончышыжо, кӱртньыгорнышто счетовод, пароход ушемыште ревизор да молат.

Угарманыште Чириковлан мемориал оҥа

Студент годым провинцийысе газетлаште савыкталташ тӱҥалын. Угарманыште Горький деке унала коштын (тиде пӧртыштӧ, кушто кызыт Горькийын тоштер-пачерже, Чириковлан мемориал оҥам вераҥдыме).

Икымше сылнымут паша сеҥымаш-влак деч вара Москош илаш куснен, вара 1907 ий гыч Санкт-Петербургышто илен, Келомякыште (Комарово) даче лийын.

Иван Куликовын сӱретлыме портретыште.

1918 ийыште Валентина Георгиевна Григорьева (1875—1966) актрисе-пелашыже дене[1] (кудыжо Иолшина сценический псевдоним дене выступатлен) пырля Ростов-на-Дону олаш каен, ОСВАГ-ын литератур пӧлкаштыже пашам ыштен. 1920 ийыште Севастопольым коден, Константинопольыш толын. 1921 ий тӱҥалтыште Софийыш куснен, а 1922 ий гыч Прагыште илаш тӱҥалын. Прагыште да Белградыште лекций-влак дене выступатлен, руш организаций-влакын пашаштышт участвоватлен, руш да чех периодический изданий-влакыште пашам ыштен.

1932 ий 18 январьыште Прагыште колен. Тойымаште руш да чех организаций-влакын представительышт лийыныт, нунын коклаште Карел Крамарж. Ольшанысе шӱгарлаште  (руш.) (мар. тоеныт.

Сылнымут паша

Провинцийысе «Астраханский вестник», «Астраханский листок», Озаҥысе «Волжский вестник», «Самарский вестник» газетлаште пашам ыштен. «Волжский вестник сборникыште» (1885) почеламут циклым савыктен. «Рыжий» («Сарге») икымше ойлымашыже «Волжский вестник» газетыште савыкталтын (1886). 1893 ий гыч рӱдоласе «Мир Божий», «Русское богатство», «Северный вестник», «Жизнь» журналлаште пашам ышташ тӱҥалын. Е. Н. Чириковын икымше «Очерки и рассказы» («Очерк да ойлымаш-влак») книгаже 1989 ийыште С. Дороватовский ден А. Чарушниковын савыктышыштыже лукмо, 1900 ийыште лач тиде савыктышыштак тудын кокымшо «Очерки и рассказы. (Книжка вторая)» («Очерк да ойлымаш-влак. (Кокымшо книга)») книгаже лектеш.

«Сред» участник-влак тӱшка. Шола гыч пурлашке: С. Г. Скиталец, Л. Н. Андреев, А. М. Горький, Н. Д. Телешов, Ф. И. Шаляпин, И. А. Бунин, Е. Н. Чириков, 1902
Е. Н. Чириков, 1900—1904 ийла

1900 ий гыч пьесе-влакым возаш тӱҥалын («Иван Мироныч», 1904; «На дворе во флигеле» («Озаҥыште флигельыште»), 1902; «Мужики» («Кресаньык-влак»), 1905 да шуко молат), кудышт рӱдоласе да провинцийысе театрлаште шындалтыныт. «Евреи» («Еврей-влак») пьесыже (1904) кугу резонансым луктын, тудым тудо ийыштак Берлиныште рушла, а 1905 ийыште Веныште немычла шынденыт. 1905 ийыште тудын «В тюрьме» («Тюрьмаште») («эрыкан гражданинын» мурыжо-влак гыч) сатире почеламутшо тӱткышым налын.

Тудо «Знание» савыктыш ушемын пайщикше лийын, кудыжо тудын 8 томан возымо чумыртышыжым луктын (1903—1909). «Шиповник» савыктышын альманахыштыже да «Земля» сборникыште пашам ыштен. «Жизнь Тарханова» («Тархановын илышыже») автобиографий трилогийын вуйжо-влак «Вестник Европы» журналыште савыкталтыныт. 1880-ше ийласе атмосферым ончыктышо «Цветы воспоминаний» («Шарнымаш пеледыш») (1912), «Ранние всходы» («Эр шочмо-влак») (1913), «Волжские сказки» («Юл вел йомак-влак») (1916) ойлымаш сборник-влакым луктын. «Любовь статского советника» («Статский советникын йӧратымашыже») (1915) да «Девьи горы» («Ӱдыр курык-влак») (1918) «экранлан пьесе-влакым», фактически киносценарий-влакым, возен.

Тудын сылнымут паша корныштыжо Юл вел калык-влакын фольклорышт негызеш 1911—1916 ийлаште возымо «Волжские сказки» («Юл вел йомак-влак») легенде циклже тӱҥ (кугу) верым налеш. «Дочь неба» («Кава ӱдыр») произведенийыште марий йӱла-влакым да религий шонымаш-влакым тӱткын ончыктымо, тушто Юмо тӱҥ юмо чытыдыме пашазе семын ончыкталтеш. Тиде легендын сюжетше-влак варажым, 1930-шо ийлаште, С. Чавайн дене «Илыше вӱд» («Живая вода») драме произведенийлан келыштаралтыныт[2].

Сталин жапыште Чириковым сӱретлымылан чарымаш шындалтын. Н. Д. Телешовын статьяжым ончыза.

Эмиграцийыште прагысе руш савыктышлаште участвоватлен, ригысе «Сегодня», ковнысо «Эхо» газет-влак дене пашам ыштен. «Смердяков русской революции (Роль Горького в русской революции)» («Руш революцийын Смердяковшо (Горькийын руш революцийыште рольжо)») (1921) брошюрым, революционер тип нерген «Опустошённая душа» («Шӱкшаҥше чон») (1922) повестьым, революций нерген «Зверь из бездны» («Бездна гыч зверь») (1923) романым, «Жизнь Тарханова» автобиографий трилогийым мучашлыше «Семья» («Еш») (1925), тыгак «Мой роман. Записки беженца» («Мыйын романем. Беженецын возымыжо») (1926), вич томан «Отчий дом» («Ача пӧрт») (1929—1931) автобиографий романым савыктен, граждан сар нерген «Красный паяц» («Йошкар паяц») (1928) ойлымаш-влак книгам, «Девичьи слёзы» («Ӱдыр шинчавӱд»), «Между небом и землёй» («Кава ден мланде коклаште») (1927), «Вечерний звон» («Кас йыҥгыр») (1932) ойлымаш-влак книга-влакым луктын. Пьесе-влакым (южышт чех да немыч йылмыла дене шындалтыныт), кинолан сценарий-влакым возен.

Чириковын талантше Чехов деч шӱдырашрак кодын гынат, тудын сылнымут пашаже еҥ-влак да илыш йыжыҥ-влак шотышто поро мучашдыме меланхолий, чаманымаш нерген шижтарат[3].

Икшыве-влак

Чириков-влакын ешыштышт вич икшыве лийын: Новелла (1894—1978) — марлан лекмекыже Ретивова, Людмила (1896—1995) — марлан лекмекыже Шнитникова, Валентина (1897—1988) — марлан лекмекыже Ульянищева, Евгений (1899—1970) да Георгий (1901—1993)[4].

Шарнымаш

2007 ий 7-8 февральыште «Марина Цветаеван пӧрт-тоштерже»  (руш.) (мар. тӱвыра рӱдерыште «Лудшо деке пӧртылмаш. Е. Н. Чириковын сылнымут пашажлан 120 ий темме лӱмеш» культурологий лудмаш-влак эртеныт[5].

2014 ий 22 сентябрьыште серызын шочмыжлан 150 ий темме лӱмеш «Александр Солженицын лӱмеш руш йот элысе пӧртыштӧ» кас эртен, да тудын тукымжо-влак дене аралалт кодшо автограф-влак ончер почылтын[6].

Савыктыш-влак

  • Очерки и рассказы. — 1-е изд. — СПб.: Издательство С. Дороватовского и А. Чарушникова, 1899. — 3000 экз.
  • Очерки и рассказы. Книжка вторая. — 1-е изд. — СПб.: Издательство С. Дороватовского и А. Чарушникова, 1900. — 4200 экз.
  • Очерки и рассказы. Книжка вторая. — 2-е изд. — СПб.: Издательство О. Н. Поповой, 1900.
  • Собрание сочинений. — Т. 1—8. — СПб.: Издательство «Знание», 1901—1908.
  • Собрание сочинений. — Т. 1—17. — М.: Издательство «Московское книгоиздательство», 1910—1916.
  • Повести и рассказы / Подготовка текста, вступительная статья и комментарии Е. Сахаровой. — М.: Гослитиздат, 1961. — 60 000 экз.
  • Иван Мироныч. Мужики: Картины деревенской жизни: сборник пьес. — М., 1964. — (Драматургия «Знания»).
  • В сахарном королевстве: (По поводу Глухов. процесса) / [Евг. Чириков]. — М.: Рок, 1907[7].
  • Вечерний звон. (Повести о любви). — Белград. 1932.
  • Отчий дом. Семейная хроника / Вступительная статья, подготовка текста, комментарии М. В. Михайловой, А. В. Назаровой; Издано при финансовой поддержке Федерального агентства по печати и массовым коммуникациям в рамках Федеральной целевой программы «Культура России». — М.: Эллис Лак, 2010.

Палемдымаш

  1. ↑ «Бард русской интеллигенции» – Евгений Николаевич Чириков (руш.). Виртуальные выставки. Тергыме кече: 17 ӱярня 2026.
  2. ↑ Марийская биографическая энциклопедия-2, 2017, с. 485.
  3. ↑ Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / В. Казак ; [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — ISBN 5-8334-0019-8. — С. 458.
  4. ↑ Евгений Чириков (руш.). fantlab.ru. Тергыме кече: 27 ӱярня 2026.
  5. ↑ Международные Чириковские Чтения в Москве (руш.). Форум Союза Возрождения Родословных Традиций. Тергыме кече: 17 ӱярня 2026.
  6. ↑ В Москве вспомнят про «изгнанника земли русской» Евгения Чирикова. russkiymir.ru. Тергыме кече: 17 ӱярня 2026.
  7. ↑ НЭБ - Национальная электронная библиотека (руш.). rusneb.ru. Тергыме кече: 17 ӱярня 2026.

Литератур

  • Любимова М. Ю. Чириков. — Русские писатели, XX век. Биобиблиографический словарь: В 2-х ч. — Ч. 2: М — Я / Под ред. Н. Н. Скатова. — М.: Просвещение, 1998. — ISBN 5-09-006995-6 (Ч. 2), ISBN 5-09-006994-8 (общ.). — С. 553—441.
  • Евгений Николаевич Чириков: Возвращение к читателю. Творческие и биографические материалы из личных собраний потомков писателя (Нижний Новгород, Минск): каталог. — М.: Дом-музей Марины Цветаевой, 2007. — 88 с.
  • Перепёлкин М. А. Евгений Николаевич Чириков. Самарские страницы жизни и творчества: монография. — Самара: ООО «Слово», 2020. — 152 с.
  • Айплатов Г. Н., Стариков С. В., Кутюков В. Г. Чириков Евгений Николаевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 485. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чириков,_Евгений_Николаевич&oldid=1223649" гыч налме