Тольский, Андрей Петрович

Андрей Петрович Тольский
Шочмо кече	13 сорла 1874(1874-08-13)
Шочмо вер	Парголово[d], Санкт-Петербург уезд[d], Санкт-Петербург губерний[d], Россий империй
Колымо кече	9 шорыкйол 1942(1942-01-09) (67 ий)
Колымо вер	Ленинград, РСФСР, СССР
Эл	Россий империй  СССР
Шанче алан	чодыра озанлык, биологий, ботанике
Паша вер	Новоалександровскысе ялозанлык да чодыра ончымаш институт[d] Кӱшыл ӱдырамаш ялозанлык курс-влак[d] Озаҥысе ялозанлык кугыжаныш университет[d] Юл кундемысе кугыжаныш технологий университет
Образований	Чодыра институт[d] (1897)
Палыме	чодырам ончышо, теоретик, Российын кукшо кумдыкыштыжо чодырам куштышо пионер, чодырасе кушкыл шотышто пашаеҥ, метеоролог, биолог, ботаник, педагог
Награде ден премий-влак	Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже

Андрей Петрович Тольский (13 сорла 1874, Парголово^[d], Санкт-Петербург губерний^[d] — 9 шорыкйол 1942, Ленинград) — чодыра озанлык шотышто руш совет шанчыеҥ, теоретик, Российын кукшо кумдыкыштыжо чодырам куштышо пионер, чодырасе кушкыл да метеорологий шотышто пашаеҥ. Туныктышо, профессор. Марий АССР-ын шанчын сулло пашаеҥже.

Илыш корныжо

1893—1897 ийлаште Санкт-Петербургысо чодыра институтышто (кызыт Санкт-Петербург кугыжаныш чодыра технике университет) тунемын.

1900 ийыште Новгород губернийын Парфино чодыра озанлыкыште чодыразын полышкалышыжлан тыршен, Парфино чодыра школышто (вара чодыра техникум) чодыра озанлыкым да метеорологийым туныктен (1900—1903).

1903—1917 ийлаште Бузулук чодыраште Боровой опытный чодыра озанлыкым вуйлатен (кызыт Оренбург да Самара областьын мландыштыже) (1974 ий гыч тудын лӱмжым нумалеш). Чодыра озанлыкын питомникыштыже мумо пӱнчӧ нӧшмым тӱрлӧ кумдыклан йӧнештарен нерештарыме шотышто изи дендрарийым ыштен.

1917—1920 ийлаште — Харьковысе Новоалександровскысе институтын чодыра кушкыл кафедрын профессоржо, 1920—1922 ийлаште — Москосо Кӱшыл ялозанлык курслаште лекций-влакым лудын, 1925—1930 ийлаште — Озаҥ ялозанлык да чодыра озанлык институтын профессоржо, 1930—1932 ийлаште — Озаҥысе чодыра технике институтын, да 1932 ий гыч Юлсер чодыра технике институтын (Йошкар-Ола) чодыра кушкыл кафедрыжым вуйлатен.

Кугу Ачамланде сар тӱҥалме деч ик тылзе ончыч, шанче книгагудылаште пашам ышташ манын, Ленинградыш каен. Сар тӱҥалме икымше арняштак институт вуйлатыше тудым пӧртылаш йодын, но тудо келшен огыл, писе сеҥымашлан ӱшанен, да институтын директоржым ончылгоч 1942 ий пургыж тылзе гыч студент-влак дене занятийжым палемдаш йодын.

Блокадысе Ленинградыште шужен колен. А. П. Тольскийын тунемшыже Евгений Дмитриевич Годнев, сар ийлаште гвардий лейтенант, артиллерий дивизионын топографике разведка взводын командирже, службо паша дене блокадысе Ленинградыш логалын да шарналтен: «Черле, йӱштӧ пӧртыштӧ, коптилка волгыдшто кидшым нелын кучен, шке илышыжын пытартыш шагатлаж марте А. П. Тольский „Чодыра метеорологий“ шотышто шке тӱҥ пашажым шуктен, тиде шымлымыже чодыра шанче аланыште СССР-ыште икымше шанче шымлымаш лийын. Но тиде пашам мучашлен кертын огыл».

Тойымо верым пален налме огыл.

Шанче паша

А. П. Тольский — Российын кукшо кундемлаштыже чодырам куштымо шотышто эн кугу теоретик да пионер. 60 тӱж. гектар наре кумдыкышто терген-шымлыме шот дене Марий, Татар АССР-лаште, Ульяновск областьыште чодыра кушкылым шынден.

А. П. Тольскийын чодырам шынден куштымо, пу кушкылын физиологийже да экологийже, чодыран вӱдым аралыме пашажым да чодырасе метеорологий йодыш, тыгак чодыра кушкылын историй йодышыжо-влак шотышто шуко шымлымаш-влак улыт. Тӱрлӧ ийготан шындыме пушеҥге-влакын, тыгак пӱнчын вож кышкаржым шымлен, тӱрлӧ экологий йӧныштӧ вияҥмыжым эскерен.

Тудо 110 утла шымлыме статьям да шанче пособийым луктын. Тудын «Шке чодыра озанлык» (4 ужаш, 1927—1931) да «Чодырасе нӧшмылык» (1932, 2-шо изд., 1950) пашаже-влак кумдан палыме лийыныт.

Ойырымо паша-влак

• «Пӱнчӧ кушкылын климатше» (1918),
• «XIX курымын кокымшо пелыж гыч Российын кечывалвел-касвел климатшын вашталтмыж нерген»,
• «Шке кид дене чодырам уэмдымашын ыҥже да кӱлешлыкше» (1921),
• «Российын степь кумдыкысе питомниклаште пӱнчым куштымаш» (1921),
• «Шке чодыра озанлык» (1-ше том. «Чодырасе нӧшмылык», 2-шо том. «Чодыра озанлыкыште мландым ямдылымаш «Чодыра куштымо пашан негызше-влак», 3-шо том. «Чодыра кушкыл-влак», 4-ше том. «Чодыра питомник-влак»),
• «Чодырасе нӧшмылык» (1932, 2-шо изд., 1950)

Палемдымаш

Литератур

• Большая биографическая энциклопедия. 2009.
• Годнев Е. Д., Андрей Петрович Тольский, в кн.; Выдающиеся деятели отечественного лесоводства, вып. 2, М.—Л., 1950;
• Андрей Петрович Тольский, в кн.: Отечественные лесоводы. Сборник статей, под ред. В. Г. Нестерова. М.—Л., 1953.