Сепеев, Геннадий Андреевич

Геннадий Андреевич Сепеев
Шочмо кече	5 пургыж 1932(1932-02-05)
Шочмо вер	Кужэҥер, Марий Автоном Совет Социализм Республик, РСФСР, СССР
Колымо кече	26 сӱрем 2021(2021-07-26) (89 ий)
Колымо вер	Йошкар-Ола, Россий
Гражданлык	СССР →  Россий
Паша сомыл	этнографий, финн-угроведений
Награде да премий	Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994) Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чаптаныкше (1980)

Генна́дий Андре́евич Сепе́ев (5 пургыж 1932, Кужэҥер, Марий Автоном Совет Социализм Республик — 26 сӱрем 2021, Йошкар-Ола) — совет да российысе шанче пашаеҥ, этнограф-шанчызе, туныктышо. Историй шанче кандидат (1973), В. М. Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын этнографий пӧлкажым вуйлатыше, этнографий пӧлкан вӱдышӧ шанче пашаеҥже. «Марийский археографический вестник» журнал редколлегийын йыжыҥъеҥже (Йошкар-Ола). Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994). Финляндийысе финн-угор ушемын йот элысе йыжыҥъеҥже (Хельсинки ола, 1989). 1962 ий гыч КПСС йыжыҥъеҥ.

Илыш корныжо

Марий Элын кызытсе Кужэҥер район Кужэҥер посёлкышто туныктышын ешыштыже шочын. 1942 ийыште ачажым фронтыш мобилизоватлымеке, ешыж дене Марий АССР-ысе Кужэҥер район Памашсола ялыш илаш куснен.

1950 ийыште Шернур педагогике педучилищым тунем пытарен. 1950—1951 ийлаште МАССР-ысе Кужэҥер район Памашсола да Койсола шымияш школлаште кугурак класслаште туныктышылан пашам ыштен.

1955 ийыште Н. К. Крупская лӱмеш МКПИ-м тунем пытарен. 1955 ийыште институтым тунем пытарымеке, тудым МАССР-ысе Сотнур (кызыт Морко) район Арын кыдалаш школыш колтеныт. 1955 ий октябрьыште Совет армийыш (Прибалтийский, Моско сарзе йырвел) ӱжалтын.1958 ий апрельыште демобилизоватлалтын.

1958 ийыште, шочмо кундемышкыже пӧртылмеке, Кужэҥер район Токтайбеляк йоча пӧртыштӧ, вара — МАССР-ысе Шернур район Мустай кыдалаш школышто завучлан пашам ыштен. 1959 ийыште тиде школын 70 ияш лӱмгечыж вашеш, 1960 ийыште почылтшо школысо краеведений тоштерлан арвер-влакым поген.

1962 ийыште КПСС-ыш пурен.

1961—1964 ийлаште палыме этнограф, историй шанче доктор, профессор Н. И. Воробьёвын вуйлатымыж почеш, СССР Шанче академийын Озаҥысе филиалыштыже Йылме, сылнымут да историй институтын аспирантурыштыжо тунемын. 1973 ийыште Озаҥ кугыжаныш университетыште «Эрвел марий-влакын материальный тӱвырашт» теме дене кандидатлык диссертацийым арален.

1964 ий гыч МарНИИ / МарНИИЯЛИ-ште: 1964—1969 ийлаште — историй секторын изирак шанче пашаеҥже, 1969—1973 ийлаште — археологий да этнографий секторын изирак шанче пашаеҥже, 1973 ий гыч — кугурак шанче пашаеҥ, 1972—1983 ийлаште — археологий да этнографий секторын вуйлатышыже, 1985—1998 ийлаште — этнографий секторын вуйлатышыже, 1998—2003 ийлаште — вӱдышӧ шанче пашаеҥ, 2003 ий гыч — этнологий пӧлкан тӱҥ шанче пашаеҥже.

Ты жапыштак, 1973—1981 ийлаште — Марий кугыжаныш университетын историй кафедрын туныктышыжо, 1991—1995 ийлаште — РФ Туныктыш министерствысе Калыкле проблеме-влак институтын Марий филиалжын кугурак шанче пашаеҥже.

2021 ий 26 июльышто Йошкар-Олаште колен.

Шанче пашаже

1973 ий 31 майыште Озаҥысе кугыжаныш университетыште «Эрвел марий-влакын пого тӱвырашт» теме дене кандидатлык диссертацийым арален. Историй шанче кандидат (1973). Шанчыште шке туныктышыжлан Н. И. Воробьёвым, К. И. Козловам, Т. А. Крюковам шотлен.

Шанче пашаже-влак тыгай аланым авалтат: историографий; Урал-Юл кундемысе калык-влакын историйышт да этнографийышт; йӱлаш пурышо да кызытсе тӱвыра пого, калык-влак да тӱвыра кокласе кыл-влак, кызытсе калык-влак кокласе вашталтыш-шамыч.

200 утла савыкталтше шанче пашан, тидын коклаште «Эрвел марий-влак» (1975), «Марий-влакын шарлыме историйышт» (2006) монографий-влакын, «Марий калыкын этнографийже» (2001) тунемме пособийын авторжо. «Археология и этнография Mapийского края» (1976) серийым негызлыше-влак кокла гыч иктыже. Тудын вуйлатымыж почеш лучко утла тематике сборник да монографий ямдылалтын. Марий Элын савыктышлаштыже историй-этнографий да краеведений теме дене 100 наре статья ден заметкын авторжо.

Калык-влак кокласе, пӱтынь ушемысе, кундемысе шанче конгресс ден конференцийлаште лийын. Тудын конференцийлаште лийме савыктыш-влакын географийже Турку (Финляндий) ден Ленинград гыч Ижевск ден Ӱпӧ марте, Петрозаводск ден Сыктывкар гыч Ташкент ден Ереван марте ончыкталтын. Шанчызын кӱкшӧ шанче чапшым тудын пӱтынь российысе икмыняр савыктышыш ушнымыжо пеҥгыдемда: «Народы Поволжья и Приуралья…» (М., 1985); «Этнокультурные процессы в Поволжье и Приуралье в советскую эпоху…» (Шупашкар, 1991), «Коми, марийцы, мордва, удмурты» (М., 2000) «Народы и культуры» серий гыч.

1982 ий кеҥежым Кугыжаныш этнографий тоштерын (ГМЭ) (Ленинград ола) да МарНИИ-н пырля эртарыме экспедиций дене МАССР-ысе Курыкмарий район Йоласал селаште экспедицийыште пашам ыштен, СССР ША-н Этнографий институт, МГУ, МарГУ, Марий АССР-ысе Шанче-краеведений тоштер, Финляндийын калыкле тоштер пашаеҥ-влак дене пырля моло экспедицийышке коштын.

Юл кундемысе да Урал пелен илыше калык-влакын этнографийышт да историйышт дене аспирант ден шанче пашаеҥ-влакын кандидатлык диссертацийыштым оппонироватлен да аклымашке чолган ушнен. 1970—1980-ше ийлаште Марий кугыжаныш университетын историй пӧлкаштыже марий калыкын этнографийже дене спецкурсым лудын, студент-влакын курсовой да диплом пашаштым вуйлатен, 30 утла диплом пашам рецензироватлен. «Марийский археографический вестник» журнал редколлегийын йыжыҥъеҥже лийын.

1980-ше ийла мучаште — 1990-ше ийла тӱҥалтыште РФ-ын Калыкле проблеме-влак институтшын (ИНПО РФ) темлымыж почеш Марий Эл школын X—XI класслаштыже «Этнография и краеведение» предмет дене кок ияш экспериментын методике вуйлатышыже лийын.

«Марий калыкын историйже да тӱвыраже» курс дене I—IV, V—VI, X да XI класслаште хрестоматий-влакым рецензироватлен, тудын возымо материал-влак VIII—IX да X класслан хрестоматийлашке пурталтыныт. Тудын вуйлатымыж почеш кугурак класслаште тунемше-влаклан «Марий калыкын этнографийже» тунемме пособий ямдылалтын, тудым 2000 да 2001 ийлаште марла да рушла савыктен. Туныктыш институтышто туныктышо-влакын квалификацийыштым нӧлтышӧ курслаште марий калыкын этнографийже дене лекцийым лудын.

Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да калык-влак кокласе кыл министерствын тӧнежше-влак дене кылым кучен. 1960—1970-ше ийлаште опер ден балетын икмыняр постановкыжым ямдылыме годым театр сӱретче-влаклан ой-каҥаш дене полшен. 1970-80-ше ийлаште ик гана веле огыл этнографий материал-влакым уэмден ончыктымо шотышто Республикысе шанче-краеведений тоштерын пашаеҥже-влаклан полышым пуэн. 1980-ше ийла тӱҥалтыште Чыкма олаште Кресаньык илыш да паша тоштерым (кызыт Почмо кава йымалне Этнографий тоштер) чоҥышо-влаклан полшен. 2000 ийыште Залаэгерсег олаште (Венгрий) Почмо кава йымалне Финн-угор калык-влак илем Тоштер кышкарлан «Марий илем» архитектур-планлыме проектын ямдылымаште тыршен.

Тӱҥ шанче пашаже-влак

Г. А. Сепеевын тӱҥ шанче пашаже-влак списке:

• Сепеев Г. А. Восточные марийцы. — Йошкар-Ола, 1975. — 248 с.
• Сепеев Г. А. Марийцы // Народы Поволжья и Приуралья. Историко-этнографические очерки. — М., 1985. — С. 141—175.
• Сепеев Г. А. Марийцы // Народы Поволжья и Приуралья. Коми-зыряне. Коми-пермяки. Марийцы. Мордва. Удмурты. — М., 2000. — С. 187—190, 216—234, 234—241, 253—256 (Серия «Народы и культуры»).
• Этнография марийского народа: Учебное пособие для старших классов. Сост. Г. А. Сепеев. — Йошкар-Ола, 2000. — 180 с.; 2001, 207 с. (на мар. яз.).
• Сепеев Г. А. Марийцы (в соавторстве) // Современная этническая культура финно-угров Поволжья и Приуралья. Йошкар-Ола, 2002. С. 64-75, 89-102.
• Marit, Mordvalaiset ja Udmurtit. Perinteisen kulttuurin tietosanakhja. Paatoimittaja Ildiko Lehtinen (соавтор финских, марийских, мордовских и удмуртских этнографов (на финском и английском языках). Helsinki, Suomalaisen khjallisuuden Seura, 2005. XXVII + 233 s. [Марийцы, мордва и удмурты. Энциклопедический словарь традиционной культуры / Составитель и главный редактор Илдико Лехтинен. — Хельсинки, Финское литературное общество, 2005. XXVIII + 233 с.].

Чаплӱм да суаптар-влак

• Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (1994);
• Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Чаптаныкше (1980);
• Марий Элын министерстве ден тӧнеж-влакын Чапкагазышт.

Палемдымаш

Литератур

• Сепеев Геннадий Андреевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 323. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
• Соловьёва И. Ю., Айплатов Г. Н. Сепеев Геннадий Андреевич // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 391. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
• Попов Н. С. Сепееву Геннадию Андреевичу — 70 лет // Этническая культура марийцев (традиции и современность). Археология и этнография Марийского края. — Вып. 26. — 2002. — С. 8—14.
• Молотова Т. Л. Г. А. Сепееву — 70 лет // Финно-угроведение. — 2002. — № 1. — С. 182—185.
• Айплатов Г. Н., Иванов А. Г. Сепеев Геннадий Андреевич (к 70-летию со дня рождения) // Марийский археографический вестник. — 2002. — № 12. — С. 210—215.
• Молотова Т. Л. Памяти Геннадия Андреевича Сепеева // Марийский археографический вестник. — 2021. — № 31. — С. 282—285.

Кылвер-влак

• Отечественные этнологи и антропологи. XX век. Сепеев Геннадий Андреевич.
• Национальная библиотека имени С. Г. Чавайна Республики Марий Эл. Сепеев Геннадий Андреевич.