Першаков, Александр Александрович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Александр Александрович Першаков
Першаков, Александр Александрович.jpg
Шочмо кече 1875 ий 24 сорла(1875-08-24)
Шочмо вер Санкт-Петербург
Колымо кече 13 пеледыш 1942(1942-06-13) (66 ий)
Колымо вер
Эл  Россий империй
 СССР
Шанче алан биологий
Паша вер Озаҥысе калыкле шымлыше технологий университет, Озаҥ йӧнозанлык химий-технологий училище, Юл кундемысе чодыра технике институт, Озаҥ кугыжаныш аграрный университет
Шанче степень биологий шанче кандидат
Шанче званий профессор (1933)
Шанче вуйлатыше А. А. Остроумов
Тунемшыже-влак В. И. Гаранин, Д. И. Асписов
Награде ден премий-влак Шнуй Станиславын орденже (Россий империй), Марий АССР шанчын сулло пашаеҥже (1941)

Александр Александрович Першаков (24 сорла 1875, Санкт-Петербург13 пеледыш 1942, Кожласола, Марий Автоном Совет Социализм Республик) — шанчызе-биолог, Озаҥысе ялозанлык да чодыра озанлык институтын (кызыт Озаҥысе кугыжаныш аграрный университет) чодырасе кайык да янлык биологий кафедрын профессоржо (1933). Юлгундем республикласе орнитологий да экологий шотышто шуко пашан авторжо. Марий АССР шанчын сулло пашаеҥже (1941).

Илыш корно

Александр Александрович Першаков 1875 ий 24 августышто Санкт-Петербург олаште Ер кундемысе йӱдвел кресаньык-влак кокла гыч лекше сӱретче Александр Фёдорович Першаковын ешешыже шочын. Шке жапыштыже гимназийыште тунемын, но тунем пытарен огыл. Умбакыже ялыште пашам ышташ шонымыжо дене туныктышо лияш экзаменым кучен. Революций пашаште тыршен — шолып кружоклаш коштын, революцийлык литературым печатлен да шаркален. Красноуфимскыште йӧнозанлык ялозанлык училищыш тунемаш пурен, тушто шолып революций пропагандым уэш тӱҥалын. Пургед кычалме деч вара училище гыч «тунам тунемше-влакын чарыме организацийыштым вияҥдыме шотышто погынымашым вуйлатымылан» луктын колтымо. Варажым икмыняр тылзе «Пермьысе земский статистикыште шотлымо пашам наледен»[1].

1901 ийыште «чодыра химий технологий» специальность дене Озаҥысе йӧнозанлык химий-технологий училищым тунем пытарен. Практикым Иваново-Вознесенск оласе химий заводышто эртен. Озаҥ университетыште профессор А. А. Остроумовын занятийышкыже коштын, СССР Шанче Академийын Зоологий тоштерыштыже (кызыт РАН-ын Зоологий институтшо  (руш.)) академик П. П. Сушкинын лекцийыштыже лиеден. 1901 гыч 1920 ий марте шочмо училищыштыже пашам ыштен. Шуко ий пашам ыштымылан кӧра коллежский асессор (1901), вара надворный советник (1905) чиным да III степенян Святой Станислав орденым налын (1907[1]).

Граждан сар годым Губсовнархозын ӱшанъеҥже лийын, СНХ тӧнежлаште скипидар-смола ыштыме пашаште тыршен.

1920 гыч 1922 ий марте Озаҥысе политехник институтышто (кызыт Озаҥысе калыкле шымлыше технологий университет  (руш.)) туныктен.

1922—1930 ийлаште Озаҥысе ялозанлык да чодырам ончен куштымаш институтышто чодырасе кайык да янлык биологий кафедрын вуйлатышыже лийын. Тудын вуйлатымыж почеш мландыште илыше тупрӱдан-влакым шымлыше Озаҥысе зоолог-тетраподолог-влакын школышт ышталтын; Озаҥысе зооботанике сад да Юл-Чолман кундемысе сонарысе йӧнештарымаш биологий станций почылтын.

1926 ийыште А. А. Першаков профессор Николай Александрович Ливановын вуйлатымыж почеш экспедицийыште Чуваш АССР-ысе кушкыл да янлык тӱням шымлен. 1917—1937 ийлаште Чувашийын тумо чодыран кайыкше-влакым шымлен. Чылаже тудо 117 кайык нерген возен ончыктен, нунын кокла гыч 14 тӱрлыжӧ Першаков деч ончыч Чувашийысе орнитофаунышто палемдыме лийын огыл[1].

1932 ий гыч Йошкар-Олаште Юл кундемысе Чодыра технике институтын чодырам аралыме да химий кафедрыже-влакым вуйлатен. Какшан, Кугу Какшан да Йошкар-Ола воктене 40 тӱж. га кумдыкан заповедникым ышташ темлымаш дене лектеден. 1941 ийыште тудлан Марий АССР шанчын сулло пашаеҥже лӱмым пуымо[1].

Кугу Ачамланде сар тӱҥалтышыште Чодыра технике институтым Кожласола селаш (Мушмарийыш) (кызыт Марий Элын Звенигово районжо) кусареныт. Тиде жаплан нелын черланыше Першаков институт дене пырля каен кертын огыл. Но изишак тӧрланымеке, Кожласолаш шолып каен да институтышто шке лекцийже-влакым лудаш тӱҥалаш йодын кертын. Йолжо чот пуалмылан кӧра ӱстел коклаште шинчышыла лекцийым лудын, пытартыш лекцийлажым авыртыш шеҥгелне вакшыште кийышыла лудын.

А. А. Першаковын тунемшыже-влак шым шанче кандидат лийыныт: зоолог-влак В. И. Гаранин, Д. И. Асписов, Н. Д. Григорьев, И. С. Башкиров, И. В. Жарков, С. С. Донауров, Е. Ф. Соснина, А. А. Сухарников, В. И. Тихвинский.

1942 ий 16 июньышто Кожласола селаште студент-влак дене занятийым эртарыме годым колен, Йошкар-Олаште тоеныт[1].

Суаптар да чап лӱм-влак

Паша-влак

Юлгундем республикласе орнитологий, экологий да смолам ыштыме нерген 30 наре монографийын, учебникын, шанче статьян авторжо.

Палемдымаш

Литератур

  • Гаранин В. И. Александр Александрович Першаков: Забытая биография (1875−1942) // Татарстан. 1996. № 1. С. 13−16.
  • Гаранин В. И. Из истории казанской школы экологов. А. А. Першаков и его окружение. 1. А. А. Першаков. 2. И. С. Башкиров // Чтения памяти В. А. Попова. Казань, 1997. С. 8−12.
  • Гаранин В. И. Першаков Александр Александрович // Татарская энциклопедия. Т. 4. Казань, 2008. С. 609−610.
  • Гаранин В. И., Кузнецов В. А., Курбангалиева Х. М., Яковлев В. А. История зоологических исследований в Казанском университете. XIX—XX вв. Казань: Изд-во КГУ, 2003. 86 с.
  • Гаранин В. И. «А. А. Першаков и становление тетраподологии в Вожско-Камском крае». Ж-л: Историко-биологические исследованияю. 2010 г. т. 2 № 2.
  • Анучина Л. А., Краснов П. В., Мочаев В. А. Першаков Александр Александрович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 334. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.