Красноуфимск уезд

Красноуфимск уезд
Красноуфимск уезд
	Герб[d]
Эл	Россий Империй
Уезд ола	Красноуфимск
Историй да географий
Ыштыме кече	1781
Пытарыме кече	1923
Кумдык	21 514,2 уштыш²
Калык чот
Калык чот	259 165еҥ (1897) еҥ

Красноуфимск уезд (руш. Красноуфимский уезд) — Россий империйын да РСФСР-ын Пермь губернийысе (1919—1923 ийлаште Екатеринбург губернийысе) администраций территорийысе ужаш, 1781—1923 ийлаште лийын.

Уезд ола — Красноуфимск.

Географий ойыртемже

Красноуфимск уездын кумдыкшо 24 485 уштыш² (21 514 кв. в.) лийын. Ты мланде Урал курыкрӱдын (руш.) (мар. касвел тайылыштыже верланен да кугу курык, курык вуй, кӱкшака-влак дене леведалтын. Кумдыкын кугурак ужашыже — 16 388 уштыш² (1,5 млн дес.) наре — чодыра дене, тӱҥ шотышто, пӱнчер дене леведалтын. Мланде кӧргысӧ кӱртньӧ да минерал шапашлан поян. Эн тӱҥ эҥер-влак: уездын йӱдвел-эрвел ужашыштыже Чуса вӱд (Чусовой), (игэҥер-влак: Межевая Утка да Шайтан), Сулий (игэҥерже-влак: Чису (Тис), Ирга (Иргина), Суксун, Молебка), вара Ӱпӧ, кушко Бугалыш, Бисерть, Сарана да Арти́ (Артя) эҥер-влак йоген пурат. Уездын кечывалвел мландыже ончен-куштымо киндылан поян да ӱян шем рок дене ойыртемалтеш.

Эртымгорно

Уездым 1781 ий 27 январьыште Пермь областьын Пермь наместничестве кышкарыште ыштыме. 1796 ий 12 декабрь гыч Пермь губерний кышкарыште лийын.

1919 ийыште, Екатеринбург губернийым ыштымеке, тудын кышкарыш пурен. Варажым тиде ийыштак эрвел волость-влакым Екатеринбург уездыш кусарыме.

1923 ий 3 ноябрьыште уездым пытарыме, тудын мландыже Урал область Кунгур округ кышкарыш пурен.

Калык

Красноуфимск уездын калыкше руш-влак (202 018 еҥ) деч посна башкир (21 809 еҥ), марий (15 345 еҥ), татар (14 753 еҥ), тептяр (3 649 еҥ), мещеряк (487 еҥ), одо (434 еҥ), манси (389 еҥ^[2]) да тыге манме бобыль-влак (монгол-финн тукым гыч лекше-влак) улыт. Калык чот — 244 310 еҥ (120 040 пӧръеҥ): 225 537 кресаньык, 766 мещан, 16 436 сарзе. 9 354 еҥ — тошто йӱлам кучышо-влак (руш.) (мар..

Администрацийлан шеледымаш

1913 ийыште уездыш 44 волость пурен^[3]:

Агафонов
Азигулов
Александров
Алмаз
Алтынов
Арти́ — Арти завод села
Атиг — Атигский завод села
Афанасий — Бисертское села
Ачит — Ачит села
Бисерт — Бисертский завод села
Богород
Кугу-Ока
Быков
Белянк
Кӱшыл-Сергин — Кӱшыл-Сергин завод села

Кӱшыл-Суксун — Кӱшыл-Суксун села
Енапаев
Златоустов
Ирга — Ӱлыл-Ирга завод села
Каргин
Киргиш
Кленов
Криулин
Манчаж
Михайлов — Михайлов завод села
Молеб — Молеб завод села
Мостов
Ӱлыл-Сергин — Ӱлыл-Сергин завод села
У-Златоуст
Нязе-Петров — Нязе-Петровский завод села

Петропавлов
Поташин
Сажин
Саран — Нижне-Саранин завод села
Суксун — Суксунский завод села
Сылва — Сылва села
Сырин
Торговиж
Утино
Уткино — Уткин завод села
Шайтан — Шайтан завод села
Шемахин — Шемахин завод села
Шокуров
Юва

Экономике

Йӧнозанлыкын тӱҥ ойыртемже — мландым курал-ӱден, киндым куштымаш да курык паша (руш.) (мар. лийын. 1893 ийысе увер почеш, ончен-куштымо кушкыл гыч икымше верыште шогат: уржа — 677 уштыш² (62 тӱж. дес.) наре, шӱльӧ — уштыш² утла (51 тӱж. дес.) да шыдаҥ — 246 уштыш² марте (22,5 тӱж. дес.), вара шемшыдаҥ, шӱльӧ — 46 уштыш² (4,5 тӱж. дес.), пурса, йытын, кыне, изиш висте, вире да яшмыкпурса. Пӱтынь ӱдымӧ мланде кумдык — 1 693 уштыш² (155 тӱж. дес.) наре. 1892 ийыште уездыште имне — 67053, тӱкан вольык — 68697, шорык — 97867, сӧсна — 7292, каза — 3613 шотлалтын. Курык завод-влак — чойным левыктарыше да кӱртьым ыштыше але тиде кок тӱрлӧ мланде пого дене сатум ыштыше; эн тӱҥжӧ — Кӱшыл да Ӱлыл Арти́се-влак. Кагаз да картон завод, 2 арака завод, 2 янда завод. Тыгак 1893 ийыште 507 изирак завод-фабрик гай ыштыквер шотлалтын, ты радамыштак 188 вакш, 30 коваште завод, 95 апшат, кӱртьнӧ сатум ыштыше 35 завод, 16 кермыч завод. Смола завод, ужга да меж завод, шӱрашым йоҥыштышо, ӱй завод, портыш да портышкем завод, орава да орва мастаргудо-влак ятыр лийыныт (тӱшкаште 7 гыч 18 ыштыквер марте).

Верысе шкевиктем

1893 ийыште уездысе земствын роскотшо 239 000 теҥге лийын: 58 590 теҥ. — калык туныктымашлан, 41 200 теҥ. — эмлыме пашалан. Уездыште 61 школ лийын, тыште 3 624 ӱдыр-рвезе тунемын; 5 эмлымвер, 7 эмлыше, 29 фельдшер.

Палемдымаш

↑ Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 18 пургыж 2026. Архивлыме 25 пургыж 2012 ий.
↑ Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей (неопр.). Тергыме кече: 18 пургыж 2026. Архивлыме 4 теле 2014 ий.
↑ Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ, 1913. Архивировано 16 пеледыш 2017 года.

Литератур

Красноуфимск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Шумилов Е. Н. Красноуфимск уезд // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

Кылвер-влак

Старые карты Красноуфимского уезда

[Демоскоп_Weekly-1] Демоскоп Weekly. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Наличное население в губерниях, уездах, городах Российской Империи (без Финляндии) (неопр.). Тергыме кече: 18 пургыж 2026. Архивлыме 25 пургыж 2012 ий.

[2] Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей (неопр.). Тергыме кече: 18 пургыж 2026. Архивлыме 4 теле 2014 ий.

[3] Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ, 1913. Архивировано 16 пеледыш 2017 года.

[1]

[2]

[3]