Чемышев, Андрей Валерьевич

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Андрей Валерьевич Чемышев
Чемышев, Андрей Валерьевич .jpg
Шочмо кече 1970 ий 6 сӱрем(1970-07-06) (56 ий)
Шочмо вер РСФСР, Марий АССР, Шернур кундем, Кугу Мушко ял
Эл  СССР
 Россий
Шанче алан йылмызе
Паша вер ЙСИШМИ
Образований
Награде ден премий-влак Марий Эл Республикысе М.Н. Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премий (2011, 2021)
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Андрей Валерьевич Чемышев (шоч. 6 сӱрем 1970, Кугу Мушко, Марий Автоном Совет Социализм Республик) — российысе марий йылмызе да йылме активист. М.Н. Янтемир лӱмеш Марий Эл Республикысе Кугыжаныш премийын лауреатше (2011, 2021), «Шочмо йылмым аралымашке да вияҥдымашке надырым пыштымылан» номинацийыште «Калыкын кугешнымашыже» (руш. «Гордость нации») чумыр российысе мер премийын лауреатше (2021).

Илыш корныжо

1970 ий 6 июльышто Марий АССР-ысе Шернур районысо Кугу Мушко ялеш шочын. Ачаже, Чемышев Валерий Степанович, Шернурышто связь узел директорын алмаштышыжлан ыштен, аваже, Чемышева Валентина Ивановна, пенсийыш лекмешкыже «Чевер ӱжара» колхозышто бухгалтерлан тыршен. Ешыште кугурак эрге. Изи годсек марий йылмым пала.

Икымше гыч кумшо класс марте Кугу Мушко ялыштак тӱҥалтыш школышто тунемын, вара Нольыкмарийыште кандашияш школыш коштын, индешымше-луымшо класс-влакым Шернур посёлкышто тунемын (кызыт Совет Ушем Герой А. М. Яналов лӱмеш Шернурысо 1-ше №-ан кыдалаш школ маналтеш). Школым 1987 ийыште ший медаль дене тунем пытарен.

Школ деч вара Ленинградысе Ленсовет лӱмеш связь шотышто кӱшыл сарзе инженерный училищын  (руш.) (мар. «Радио, радиорелейный, тропосферный да спутник связь» факультетышкыже «Радиосвязь» специальность дене тунемаш пурен. 1992 ийыште у лӱмым нумалше Связь шотышто Санкт-Петербургысо кӱшыл сарзе инженер училищым (СПВВИУС) йошкар диплом дене тунем лектын, «радиоинженер» квалификацийым налын[1].

Училищым тунем пытарымеке, службым эрташ Обороно министерствын связь шотышто 16-шо Рӱдӧ шанчын шымлыше тергыше институтышкыжо (Мытищи ола) колтеныт. Институтышто службым изирак шанче пашаеҥ должность гыч тӱҥалын, а вара шанче пашаеҥ лийын. 1997 ий 1 январьыште капитан званий дене службо гыч каен.

Вич ий Москошто пашам ыштен. Коллегыж-влак дене пырля видеокамер-влакым да спутник телевиденийым шынден.

2002 ий декабрьыште Йошкар-Олаш пӧртылын. Ончыч Марий тӱвыра рӱдерыш пашаш пурен, кум тылзе гыч «Марий Эл» газет редакцийыш куснен — компьютер техниклан вуйын шоген. Варарак тудо жапыште тӱвыра министерствыште пашам ыштыше Эрик Юзыкайнын каҥашыже почеш, марий муро-влакым погаш да «Барс-Медиа» (Озаҥ) компаний дене пырля диск-влакым лукташ тӱҥалын[1].

2005 ий 1 июль гыч 2011 ий сентябрь марте «Марий Эл Радио» радиостанцийыште сем редакторлан да йӱк режиссёрлан пашам ыштен. Тунамак марий йылме дене сайт-влакым ышташ тӧчен, но чылалан кучылташ йӧнештарыме шрифт-влак коклаште Ӓ, Ӧ, Ӹ, Ҥ, Ӱ марий буква-влак лийын огытыл, сандене сайтыште мут-влак чын огыл ончыкталтыныт. Йылме активист тиде йодышым шымлаш тӱҥалын, тыге марий йылмым интернетыште вияҥдаш кумылжо лектын. Тиде жапыштак Эрик Юзыкайн, Михаил Пирогов да Вячеслав Килеев дене пырля Андрей Чемышев 10 томан марий-руш мутер негызеш электрон мутерым луктын.

2011 ий апрельыште ик шонымашан-влак мероприятийым эртареныт, тушко Россий гыч 30 наре компьютер лингвистым ӱжыныт. Мероприятий деч вара Андрей Чемышев компьютер да лингвистике корно дене умбакыжат вияҥаш шонен пыштен[2].

2011 ий сентябрьыште «Марий Эл Радио» гыч каен, а тудо ийын декабрьыштак Сыктывкарыште Коми республикысе кугыжаныш службо да виктарымаш академий пеленсе Инновационный йылме технологий-влак рӱдерыш пашаш пурен, тушто FU-Lab — Финн-угор йылме-влаклан пашам ыштен керташышт информаций полышым пуышо регион-влак кокласе лабораторий проектым ямдылаш пижын. FU-Lab сайтыште коми, марий, курыкмарий, одо да моло йылме-влакын электронный мутер-влакышт, орфографийым тергыме сервис-влак, конвертер-влак да моло пайдале инструмент-влак улыт. Сыктывкарыште ныл ий утла пашам ыштен.

Вара Йошкар-Олаш пӧртылын да 2016 ий 13 июнь гыч Республикысе марий тӱвыра рӱдерыште пашам ышташ тӱҥалын, тушто тудлан марий йылмым да тӱвырам инноваций йӧн дене вияҥдыме шотышто пӧлкам почыныт. Пӧлка ончылно пел ий жапыште пашан лектышыжым ончыкташ задаче шоген. Тыге марий йылмым Кусарыше.Яндекс руш. Яндекс.Переводчик сервисыш пуртымо паша тӱҥалын. Тидлан йыгыре кайыше текст-влак корпусым погаш тӱҥалыныт. Палемдыме жаплан 150-200 тӱжем предложенийым поген шуктеныт[2]. Кызытсе жаплан 400 тӱжем утла предложенийым погымо. Текст-влакым совет, российысе да марий писатель, прозаик, журналист да редактор Геннадий Сабанцев кусарен да тӧрлатылын. Тылеч посна орфографийым тергыме системе ышталтын.

Андрей Чемышевын да тудын командыжын ыштыме орфографийым онлайн-тергыме сервисым, марий клавиатур раскладкым, онлайн-мутер-влакым да моло пайдале инструмент-влакым Mari-Lab сайтыште муаш лиэш.

2017 ий 1 июнь гыч таче кече марте В. М. Васильев лӱмеш Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтышто (МарНИИЯЛИ) пашам ышта, тушто лексикологийым шымла, мутер-влакым ышта да марий йылмым интернетыште кучылташ йӧнан лийже манын тӱрлӧ пашам виктара.

2017 ий гыч Республикысе марий тӱвыра рӱдерын пашаеҥже-влак МарНИИЯЛИ дене пырля, Андрей Чемышевын вуйлатымыже почеш, Марий йылме корпусым погаш тӱҥалыныт. 2020 ий мучашлан информацийым кычалын муаш йӧнештарыме системыште 20 миллион утла муткучылтмашым погымо[3]. Тидын годымак «Электрон книгагудо» ышталтын, тудын пайдаже 2020 ийыште, школьник-влак ден студент-влакым коронавирус верч дистанционный тунеммашке кусарыме годым, аклалтын.

«Айвика» ушан колонко

2021 ий гыч Андрей Чемышев йылме технологий дене кылдалтше кум йыжыҥан пашам тӱҥалын: йылме синтезаторым да колмо мут-влакым текстыш кусарымым ыштымаш, пӱртӱслӧ огыл уш-акылым шыҥдарымаш. Йылме синтезаторым ышташ аудиокорпусым погеныт: марий автор-влакын произведенийыштым, тыгак кусарыме ойлымаш ден повесть-влакым, марла библийым йӱкаҥдыме. Чылажге 70 аудиопроизведений погалтын — М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрын актёржо Павел Ефимовын 15 шагат утла возымо йӱкшӧ. Возымо аудиокнига-влак, икмыняржым датасетым ышташат кучылтмо, «ВКонтакте» социал кылыште «Марий йогын» подкастыште[4], «Яндекс.Музыка», Apple Podcasts сервислаште улыт[2].

Марий Элым вуйлаште Юрий Зайцев Андрей Чемышевым Марий Эл Республик Правительствын Чап грамотыжо дене суапландарен (2024)

2022 ий 20 февральыште Common Voice платформыш марий йылмым пуртымо. Колмо мут-влакым текстыш кусарымым ямдылаш марла 300 шагат утла йӱкым возымо. 489 еҥ ушнен[5]. 100, 1000 посна корным йӱкаҥдыше участник-влак коклаште «Российсе марий-влакын федерал калыкле-тӱвыра автономийышт» мер организаций деч блютуз гарнитур да смартфон-влак модалтыныт. Погымо йӱк-влак негызеш программист Айгиз Кунафин марий йылмым умылышо да текстыш савырыше чат-ботым ыштен.

Павел Ефимовын йӱкшӧ негызеш ыштыме пӧръеҥ йылме синтезатор деке ӱдырамаш йӱкым ешарыме, 15 шагат йӱкым возымо.

2023 ийыште А. В. Чемышевын вуйлатымыж почеш Марий кугыжаныш университетын национальный цифровой лингвистике лабораторийже дене пырля пӱртӱслӧ огыл уш-акылым туныктымаш паша тӱҥалын[6]. Ушан колонкым «Айвика» (iВика) манын лӱмденыт. Икымше тестым пошкырт ушан колонко «Һомай» негызеш эртарыме. Айвика йодышлан вашмутым пуэн кертеш, но вашмутшым эркынрак пуа, сандене йылме синтез модельым уэш туныктымо паша кая[7]. 250 колонкым лукташ палемдыме.

2023 ий июнь гыч таче кече марте «РУВИКИ» российысе интернет-энциклопедийыште пашам ышта, олыкмарий ужашым вӱда. 2024 ий гыч Йылме-влак шотышто пашам виктарыше пӧлкам вуйлата.

Мер паша

«ВКонтакте»[8] социал кылын да Telegram[9] мессенджерын интерфейсыштым марий йылмыш кусарыше тӱҥ пашаеҥлан шотлалтеш.

Йылме активист-влаклан изи чотан калыкын йылмыштым интернетыште вияҥдыме шотышто ой-каҥашым пуа да шке опытшо дене палдара[10]. 2023-24 ийлаште тува йылмым цифровизацийлыме программым ямдылаш полшен.

Еш

Ешан, Эрвина лӱман ӱдыржӧ уло.

Суаптар-влак

  • М. Н. Янтемир лӱмеш Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийын лауреатше (2011)[11], (2021)[12];
  • 2021 ийыште «Шочмо йылмым аралымашке да вияҥдымашке надырым пыштымылан» номинацийыште «Калыкын кугешнымашыже» чумыр российысе мер премийын лауреатше[13];
  • Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погынжын Чап грамотыжо (2014, 2025);
  • Марий Эл Республикын Правительствыжын Чап грамотыжо (2024)[14];
  • Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствын «Тӱвыраште сеҥымашлан» оҥпалыже (2025)[15].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 Окно в марийский Интернет: йошкаролинец Андрей Чемышев о письме Биллу Гейтсу и создании марийской Алисы, <https://www.marpravda.ru/news/vsja-respyblika/okno-v-mariyskiy-internet/>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  2. ↑ 1 2 3 Первый шаг на пути создания «Алисы» на марийском языке пройден, <https://www.marpravda.ru/news/tekhnologii/pervyy-shag-na-puti-sozdaniya-alisy-na-mariyskom-yazyke-proyden/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fdzen.ru%2Fnews%2Fby%2Fstory%2Fe132230f-ce9a-5581-9cb0-4843407c84db>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  3. ↑ В Марий Эл создана программа распознавания марийской речи, <https://www.marpravda.ru/news/religiya/v-mariy-el-sozdana-programma-raspoznavaniya-mariyskoy-rechi/>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  4. ↑ Первый подкаст на марийском языке запустили в Йошкар-Оле (руш.). «Кидшер» (17 сӱрем 2020). Тергыме кече: 5 сӱрем 2025. Архивлыме 12 пургыж 2022 ий.
  5. ↑ Пользователи записали более 300 часов речи марийского языка для проекта Common Voice, <https://kidsher.ru/ru/news/46235/>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  6. ↑ Лингвист из Йошкар-Олы работает над созданием марийской умной колонки, <https://www.marpravda.ru/news/tekhnologii/lingvist-iz-yoshkar-oly-rabotaet-nad-sozdaniem-mariyskoy-umnoy-kolonki/>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  7. ↑ Андрей Чемышев рассказал, что уже умеет умная колонка iВика ил Айвика (неопр.). ВК Видео. Тергыме кече: 5 сӱрем 2025.
  8. ↑ Активисты перевели интерфейс «ВКонтакте» на марийский язык, <https://vnd12.ru/news/obschestvo/17415-aktivisty-pereveli-interfeys-vkontakte-na-mariyskiy-yazyk.html>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  9. ↑ Мессенджер Telegram полностью перевели на марийский язык, <https://www.marpravda.ru/news/religiya/messendzher-telegram-polnostyu-pereveli-na-mariyskiy-yazyk/>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  10. ↑ От кассет к ИИ. Андрей Чемышев о цифровизации языков и письме Биллу Гейтсу, <https://perm.aif.ru/culture/person/ot-kasset-k-ii-andrey-chemyshev-o-cifrovizacii-yazykov-i-pisme-billu-geytsu>. Тергыме: 5 сӱрем 2025. 
  11. ↑ Общие сведения об институте. Марийский научно-исследовательский институт языка, литературы и истории им. В. М. Васильева при Правительстве Республики Марий Эл. Тергыме кече: 5 сӱрем 2025. Архивлыме 8 шорыкйол 2022 ий.
  12. ↑ О присуждении Государственных премий. mari-el.gov.ru. Тергыме кече: 5 сӱрем 2025. Архивлыме 12 пургыж 2022 ий.
  13. ↑ Андрей Чемышев стал лауреатом премии "Гордость нации" (руш.) (20 кылме 2021). Тергыме кече: 5 сӱрем 2025. Архивлыме 20 кылме 2021 ий.
  14. ↑ Глава Марий Эл наградил почетной грамотой Андрея Чемышева, <https://kidsher.ru/ru/news/49143/>. Тергыме: 4 сӱрем 2025. 
  15. ↑ Чемышев Андрей Валерьевич, 2025-07-04, <https://kidsher.ru/ru/dossier/25096/>. Тергыме: 1 шыжа 2025. 

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Чемышев,_Андрей_Валерьевич&oldid=1144934" гыч налме