Чарла ор
| Ор | |
| Чарла ор | |
|---|---|
 XVII курымысо Чарлан макетше Т. Евсеев лӱмеш Калыкле тоштер гыч | |
| 56°38′16″ с. ш. 47°54′02″ в. д.GЯO | |
| Эл |
 Россий |
| Верланымаш | Йошкар-Ола |
| Негызлалтын | 1584 |
| Тӱҥ дате-влак | |
| Петырыме кече | 1696 |
| Состояний | пытен |
| Сайт | kremlin.mari-el.muzkult.ru |
 |
|
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |
Чарла ор — Чарласе (кызытсе Йошкар-Олаште) историй орын лӱмжӧ, тыгак 2009 ийыште чоҥымо, кызытсе тӱвыра-историй комплекс.
Эртыкым шарныктыше ор
Кугу огыл пу ор, кудо 1584 ийыште олалан тӱҥалтышым пыштен, Кумшо черемис сар годым, Фёдор Ивановичын кугыжа кӱштымыж почеш Руш кугыжалыкын аралалтме вер семын негызлалтын. Тудын икымше воеводаже Иван Андреевич Ноготков-Оболенский лийын. Летописьлаште палемдыме икымше руш лӱмжӧ Какшан ӱмбалсе Царёв ола лийын, вара ты лӱм Царевококшайскыш савырнен. Ор шке шотшо дене сарыште аралалтме кумдык лийын, ныл могыран кӱкшака мландыште пу пырдыж нӧлтын. Йырже вӱд дене темше лакым кӱнчымӧ улмаш. Орын эскераш ыштыме кӱкшӧ меҥге ӱмбалне ныл кумдыкшо (башня) лийын. Эрвел гыч ор Какшан деке лектын. Тачысе кечын историй орын кумдыко эрвелне эҥер да касвелне Совет урем коклаште верланен, йӱдвел вел гыч Красноармейский урем деке лишке, кечывалвел вел гыч — ондаксе Горький урем дене чеклана[1].
Орышто стрелец да служышо еҥ-влак гарнизон верланен. Нунылан ик гана веле огыл йырваш улшо вуянче-влакым лыпландараш логалын. 1609 ийыште Пудыранчык годым кресаньык-влак кредалынак Царевококшайскым руалтен налыныт, но Озаҥ гыч толшо кугыжан отрядше пудыранчыкым тарватыше-влакым кырен шалатен[2]. XVII курым кыдалне Чарла сар кумдык семын тунаржак кӱлын огыл, тудын олмеш кидмастар-амалкалче да ялозанлык паша утларак вияҥын. Ор воктене посад (пырдыж вес велне верланыше, ужалыме-йӧнозанлык кумдык) да слобода (ола воктенысе илем) ышталтыныт. Чарла ор 1696 ийыште кугу тул авалтыме дене пытен. Тылеч вара ор уэш чоҥалтын огыл, тудын олмышто пазар кумдык ышталтын.
Кызытсе кермыч ор
2009 ийыште историй верыште йошкар кермыч дене у орым чоҥымо. Эртыше илышысе пу ор семынак, тудын ныл башньыже уло, но геометрий шотышто утларак чын велыжан. Кремль покшелне 2009—2011 ийлаште Чарлам негызлыше кугыжа Фёдор I Ивановичлан Российыште да тӱняште икымше чапкӱ шоген.
2011 ийыште чапкӱм Воскресенский эҥерсерыш кусарыме. Кремльын кумдыкыштыжо кум пачашан руш тӱвыра сынан, шатёр леведышан Покро часамла верланен. Тыгак XVI—XIX курымласе артиллерий саргурал ончер уло. Орын кумдыкшо ярминга, фестиваль, концерт, мастер-класс-влакым эртарашлан кучылталтеш.
Кугыжа Фёдор Ивановичлан чапкӱ
Чарла орын пырдыжше
Марий Эл Республикын рӱдолашкыже россий да йотэлысе турист-влакым марийын тӱвыра поянлыкше, тачысе кечын сылнылыкше шкеж деке ӱжеш. Йошкар-Ола «Кугу Юлгорно» регион-влак кокласе турист проектын икмыняр маршрутышкыжо пура. Чарла Кремльыш экскурсий чыла тӱрлӧ туркорныш пура[3]. Чарла кремль ятыр сылне пайремым эртарыме верлан шотлалтеш. Мутлан, тыште Сеҥымаш кече да Олан пайремже лӱмеш куанле вашлиймаш-влак эртат. Йочам аралыме кечын ор кумдыкышто тыгак ятыр оҥай модмо вашлиймаш-влак лиедат. Ӱярня годым орышто калык усталык, кидмастар-влакын ярмингашт эрта, а Мӱй илян годым кажне унам шере мӱй, мӱйвӱд да мелна дене сийлат[4].
Кумылнӧлтышо-модмо программым, театр спектакльым, йоча ден вашлиймашым, тоштер-сотемдарыше мутланымашым, интерчолга лекций ден урокым, тӱрлӧ мастарлык классым эртараш, тыште Марий Эл Республикын «Чарла кремль» тӱвыра-историй комплекс" кугыжаныш бюджетысе тӱвыра тӧнеж пашам ышта[5].
Палемдымаш
- ↑ Создание Царёва города на Кокшайке. Подавление восстаний и прекращение черемисских войн. yocity.ru. Тергыме кече: 30 сӱрем 2010. Архивировано из оригинала 9 ага 2012 ий.
- ↑ Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 12. Исландия — Канцеляризмы. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — 767 с.: ил.: карт. (стр. 301—302, статья Йошкар-Ола)
- ↑ sputnik8.com
- ↑ tonkosti.ru
- ↑ mincult12.ru