Ахмылово шӱгарла

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Ахмылово шӱгарла
Шӱгарлаште мумо умдо вуй-влак. В. И. Завьяловын эскизше-влак
Шӱгарлаште мумо умдо вуй-влак. В. И. Завьяловын эскизше-влак
Географий регион Марий Эл Республик
Локализаций Ока да Сура вӱдкундемла
Жап кокла курымла
Шымлыше-влак А. Х. Халиков, Г. А. Архипов

Ахмылово шӱгарла (руш. Ахмыловские могильники) — Марий Эл Республик Курыкмарий районысо Ахмылово ял воктене, Юл эҥерын шола сернерыштыже верланыше эр кӱртньӧ курым да эр Кокла курымла пагытысе археологий комплекс. Памятник Чебоксар вӱдкучемым ыштыме деч вара вӱд йымаке каен. Комплексыш кок некрополь пура — Кугурак Ахмылово шӱгарла (м. э. деч ончычсо VIII/VII-VI курымла) да Изирак Ахмылово шӱгарла (м. э. V—VII курым кыдалне). Ахмылово шӱгарла Кокла Юл кундемысе эн кугу да эн кӱлешан археологий памятник-влак радамыш пура[1][2].

Шымлыме историй

Ахмылово шӱгарлам 1960 ийыште почмо. Кӱнчымӧ пашам жапын-жапын Марий археологий экспедиций 1962—1969 да 1973—1977 ийлаште А. Х. Халиковын, варарак В. С. Патрушевын вуйлатымышт почеш эртарен. Шымлымашке тыгак Г. А. Архипов ушнен.

Шарныктышым Чебоксар вӱдкучемын кундемым вӱд йымак колтымыж деч ончыч тӱрыснек шымлен налме. Кӱнчымаште 1000 утла тойымо верым, тойымо чоҥышын кодшыжым, культур лончым да шуко материальный культур ӱзгарым шымлыме.

Кугурак Ахмылово шӱгарла

Кугурак Ахмылово шӱгарла м. э. деч ончычсо VIII/VII-VI курымла дене палемдалтеш да ананьино тӱвыра да историй ужашыш пура. Тудо Евразийын чодыран верыштыже эр кӱртньӧ курымысо племя-влак кокласе эн кугу некропольлан шотлалтеш. Шарныктышым кугытшо да кӱлешлыкше дене Австрийысе Гальштат шӱгарла  (руш.) (мар. дене таҥастарат.

Некрополь варасе бронзо курым жапысе илыме верыште негызлалтын. Шымлызе-влак тудым маклашеев деч варасе, акозино да шерге ден шнуран керамике культур-влак дене кылдат[3].

Тойымо йӱла

Тӱҥ тойымо йӱлалан колышо капым тойымаш шотлалтын. Тойымаш вынемыште да «колышо-влакын пӧртышт» семын палыме мландымбалысе чоҥышышто эртаралтын. Тойымо тризна да туллан кумалмаш лийыныт манын палемдыме. Южо вере колышо капым йӱлатыме пале-влакат ончыкталтыныт.

Тойымо комплекс-влак поян ӱзгар дене ойыртемалтыныт. Верысе мастар-влакын ыштыме ӱзгарыштым да Евразийын степь кумдыкшо гыч да Кавказ гыч кондымо арвер-влакым мумо.

Мумо археологий арвер-влак

Кугурак Ахмылово шӱгарлаште мумо ӱзгар-влак коклаште:

  • кӱртньӧ да той кӱзӧ-влак;
  • умдо да пикш умдо вуй-влак;
  • пӱшкылман товар да кельт-влак;
  • кинжал да стилет-влак;
  • сӧрастарыш (шӱйшӱдыш, пылыштӱҥ воктен сакыме оҥго ден кидшол-влак);
  • имне ӱзгар-влак;
  • апшат да озанлык пашалан кучылталтше ӱзгар-влак.

Юл да Чолман эҥерла кундемыште эр кӱртньӧ курымысо эн кугу кӱртньӧ ӱзгар-влак коллекций кугун аклалтеш[3][4].

Металлургий да апшат паша

Кугурак Ахмылово шӱгарла Эрвел Европысо эр кӱртньӧ металлургийым шымлымаште ик эн кӱлешан шарныктышлан шотлалтеш. Металлографий анализым 193 кӱртньӧ ӱзгар эртен.

Шымлымаш апшат йӧндартышын кугу кӱкшытыштӧ улмыжым ончыктен. Арвер-влак кокла гыч шукыжым тӱрлӧ вурс (мутлан, сырцовый да цементироватлыме вурс) гыч ыштыме. Шуко ӱзгарым ырыктыме, кугу температурышто кучымо да йӱкшыктарыме — тӱҥ шотышто лайык шуарыме йӧным кучылтмо.

Поснак тӱткын шымлыме:

  • кӱзӧ-влакым;
  • умдо вуй-влакым;
  • товар-влакым;
  • кинжал-влакым;
  • имне ӱзгар-влакым.

Рашемдыме: мастар-влак апшаткудышто металлым левыктен ушымо, цементироватлыме да шуарыме годым неле технологий-влакым кучылтыныт. Технологий могырым эн йӧсылан ондакысе типан умдо вуй-влак шотлалтыт, нуным, пайдале сваркым кучылтын, той образец семын ыштыме.

Шымлызе-влак палемдат: м. э. деч ончычсо VI курымышто искусственно ыштыме вурсым кучылтмаш эркын-эркын кушкын, тиде металлургий технологий вияҥмым палдарен[3].

Изирак Ахмылово шӱгарла

Изирак Ахмылово шӱгарла м. э. V—VII курым кыдал дене палемдалтеш. Тудын тойымо йӱлаже тӱҥ шотышто колышо капым мландыш тойымо дене, шуэнрак — колышо капым йӱлатыме да кодшыжым тойымо верыш пыштыме дене ончыкталтын. Тойымо вер-влак утларакшым йӱдвелыш виктаралтыныт.

Шарныктышым Ока да Сура вӱдкундемла гыч Рязань да Ока шӱгарла культурыш пурышо калыкын куснылмыжо дене кылдат. Тиде калык марий-влакын этногенезыштышт участвоватлен.

Кӱлешлыкше

Ахмылово шӱгарла Кокла Юл кундемысе ик эн тӱҥ археологий шарныктышлан шотлалтеш. Кӱнчен лукмо материал-влак ӱлнӧ ончыктымо теме-влакым шымлаш пеш кӱлешан улыт:

  • ананьино тӱвыра да историй ужаш;
  • Эрвел Европысо эр кӱртньӧ металлургий;
  • Евразийын чодыран да степь верласе племя-влак кокласе кыл;
  • Юл кундемысе финн-угор калык-влакым чумырымаш.

Мумо ӱзгар коллекций-влак Марий Элын тоштерлаштыже да Российын шанче тӧнежлаштыже аралалтыт.

Палемдымаш

  1. ↑ Ахмылово • Большая российская энциклопедия - электронная версия. Большая Российская энциклопедия. Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  2. ↑ Администратор. Официальный сайт Администрации Горномарийского района Республики Марий Эл - Туризм Археологичесике памятники (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Ахмыловский могильник (руш.). komanda-k.ru (3 ӱярня 2018). Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.
  4. ↑ Сочинение о Старшем Ахмыловском могильнике (руш.). chatinfo.ru. Тергыме кече: 22 пеледыш 2026.

Литератур

  • Халиков А. Х. Ранний железный век Волго-Камья. — Москва, 1977.
  • Патрушев В. С. Ахмыловский могильник. — Йошкар-Ола, 1984.
  • Патрушев В. С., Халиков А. Х. Старший Ахмыловский могильник. — Йошкар-Ола, 1982.
  • Розанова Л. С., Терехова Н. Н. Исследования железных изделий Старшего Ахмыловского могильника // Археология Евразийских степей. — 2002.
  • Шрамко Б. А. и др. Металлографические исследования древнего железа Волго-Камья. — Киев, 1977.
"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ахмылово_шӱгарла&oldid=1236067" гыч налме