Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечышт

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечышт
Шагал чотан калык-влакын «Кугу кол» фестивальыштын участникышт. 2025 ий
Шагал чотан калык-влакын «Кугу кол» фестивальыштын участникышт. 2025 ий
Тӱрлылык Шарнымаш кече
Официал Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечышт
Вес семын Российысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечышт
Ыҥ Российысе шагал чотан тӱп калык-влакын илыш-йӱлаштым, озанлык да моло пашаштым, шкешотан тӱвыраштым арален кодымаш
Ышталтын Россий Федераций Президентын 2025 ий 4 ноябрьысе 799-ше №-ан указше дене
Палемдат Россий
Кече 30 апрель
Пайремлымаш Туныктыш да тӱвыра тӧнежлаште темылан келшыше мероприятий, фестиваль, муро конкурс, концерт, мастар-класс-влак

Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечышт (руш. День коренных малочисленных народов Российской Федерации) — Россий Федераций Президентын 2025-ше ий 4-ше ноябрьысе указше дене пеҥгыдемдыме шарнымаш кече. Пайремым Российысе шагал чотан тӱп калык-влакын илыш-йӱлаштым, озанлык да моло пашаштым, шкешотан тӱвыраштым арален кодаш пеҥгыдемдыме.

Пайремлыме кече — 30-шо апрель.

Историй

2025-ше ий 4-ше ноябрьыште Россий Федерацийын Президентше Владимир Путин Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечыштым пеҥгыдемдаш да тудым 30-шо апрельыште палемдаш пунчалын. Келшыше указ правовой акт-влакым официальнын савыктыме сайтыште вераҥдалтын[1].

Тыгак тиде кечын эше ик шарнымаш кечым — Российысе калык-влакын йылме кечыштым — пеҥгыдемдыме нерген указеш кидпалым пыштыме. Пайремлыме кече семын 8-ше сентябрьым — поэт Расул Гамзатовын  (руш.) (мар. шочмо кечыжым — ойырымо[2].

Эвенк-влак

Пайремын статусшо да тӱҥ шонымашыже

Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын кечышт шарнымаш кече статусан улеш. Тудо каныш да пайрем кече огыл.

2025-ше ий 4-ше ноябрьысе 799 №-ан указ почеш, пайремым пеҥгыдемдымын тӱҥ шонымашыже — Российысе шагал чотан тӱп калык-влакын илыш-йӱлаштым, озанлык да моло пашаштым, шкешотан тӱвыраштым арален кодымаш[3].

Российысе шагал чотан тӱп калык-влак

Тӱҥ статья: Тӱп калык-влак  (руш.) (мар.

2000-ше ийыште Россий правительство Россий Федерацийысе Шагал чотан тӱп калык-влак икчумыр лӱмерым  (руш.) (мар. ямдылен[4], 2006-шо ийыште — Россий Федерацийысе Йӱдвел, Сибирь да Мӱндыр Эрвелысе Шагал чотан тӱп калык-влак лӱмерым[5].

2020-шо ий гыч Российыште шагал чотан тӱп калык-влак гыч лекше-влакым шотлымо паша кая. Нуно тӱрлӧ льгото, сонарлаш да кол кучаш посна квото дене пайдаланен кертыт. Регион-влак кӱкшытыштӧ посна полыш йӧн-влак улыт.

2025-ше ийысе данный почеш, РФ-ысе шагал чотан тӱп калык-влак икчумыр лӱмерыш 47 этнос пура[6].

Российыште шагал чотан тӱп калык-влакын 315 тӱжем наре представительышт уло[7]. Статистике почеш, нунын кокла гыч эн шуко чотан ненец-влак (49 787 еҥ), абазин-влак (41 874 еҥ) да эвенк-влак (39 420 еҥ) улыт. Пеш шагал чотан этнос-влак коклаште: керек  (руш.) (мар., алюторц  (руш.) (мар. да водь-влак  (руш.) (мар.[6].

Тӱҥ шотышто тӱп калык-влак Мӱндыр Йӱдвелыште, Мӱндыр Эрвелыште да Сибирьыште илат. Молышт Кавказыште да Российын европысо ужашыштыже илат[6].

Темылан келшыше фестиваль да мероприятий-влак

Российыште шагал чотан тӱп калык-влакын тӱвыраштлан пӧлеклалтше фестиваль-влак, тыгак нунын поянлыкыштым арален кодаш да кумдан палдараш виктаралтше мероприятий-влак эртаралтыт. Нунын коклаште — «Этноскоп»  (руш.) (мар., «Сымыстарыше тӱня-влак. Этнический Россий» («Манящие миры. Этническая Россия»), «Кугу кол» («Большая рыба») да молат.

2025-ше ий сентябрь гыч ноябрь марте РФ Тӱвыра министерствын  (руш.) (мар. полшымыж дене Российысе шагал чотан тӱп калык-влакын Икымше Пӱтынь Российысе тӱвыра форумышт эртаралтын. Программыш фольклор коллектив-влакын, куштышо ансамбль-влакын мурен-куштымышт, театр семын модын ончыктымаш, сылнысымыктыш кидмучаш паша дене мастар-класс-влак пуреныт. Мероприятий-влак Анадырь, Красноярск, Петрозаводск да Тюмень олалаште эртеныт[8].

Калыкле вургемым чийыше хант еш

Тӧртык могырым терген шогымаш

Россий Федерацийыште шагал чотан тӱп калык-влакын праваштым тӧртык дене тӧрлымаш федерал тӧртык-влакым, Россий Федераций субъект-влакын тӧртыкыштым, тӱнямбал ойвидышым да кугыжаныш программе-влакым авалта. Нине калык-влакын правашт шотышто гарантийым Россий Федераций Конституцийын  (руш.) (мар. 69-ше статьяштыже пеҥгыдемдыме.

Федерал тӧртык-влак

  • 1999-ше ий 30-шо апрельысе 82-ФЗ №-ан «Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын правашт шотышто гарантий нерген» федерал тӧртык.
  • 2000-ше ий 20-шо июльысо 104-ФЗ №-ан «Россий Федерацийысе Йӱдвел, Сибирь да Мӱндыр Эрвелысе шагал чотан тӱп калык-влакын общиныштым шотаҥдарыме шотышто тӱҥ принцип-влак нерген» федерал тӧртык.

Россий Федерацийысе субъект-влакын тӧртыкышт

  • Ненец автоном округын 2007-ше ий 21-ше майысе 65-ОЗ №-ан «Ненец автоном округышто Йӱдвелысе шагал чотан тӱп калык-влакын тӱшкан илыме верышт нерген» тӧртык.

Тӱнямбал ойвидыш-влак

  • Тӱнямбал паша организацийын 169 №-ан «Эрыкан эллаште тӱшкан илыше калык-влак да тӱп калык-влак нерген» конвенцийже.

Кугыжаныш программе-влак

Российыште шагал чотан тӱп калык-влаклан полшаш виктаралтше кугыжаныш программе-влак пеҥгыдемдалтыныт, нунын коклаште:

  • РФ Правительствын 2021-ше ий 15-ше апрельысе 978-р №-ан шӱдымашыже дене пеҥгыдемдыме Россий Федерацийысе шагал чотан тӱп калык-влакын озанлык пашаштым йӱла почеш вӱдаш йӧным ыштыше кугыжаныш могырым полшык программе[9];
  • «Кугыжаныш калыкле политикым шыҥдарымаш» Россий Федерацийын кугыжаныш программыже[10];
  • Хант-Манси автоном округ — Югран «Йӱдвелысе шагал чотан тӱп калык-влакын пеҥгыдын вияҥмышт» кугыжаныш программыже[11];
  • Ненец автоном округын «Ненец автоном округышто Йӱдвелысе шагал чотан тӱп калык-влакым арален кодымаш да вияҥдымаш» кугыжаныш программыже;
  • Свердловск областьын «Свердловск областьыште социал-экономике политикым саемдымаш» кугыжаныш программыже.

Концепций-влак

  • 2025-ше ий 8-ше майысе 1161-р №-ан шӱдымашыже дене пеҥгыдемдыме Россий Федерацийын Йӱдвел, Сибирь да Мӱндыр Эрвел шагал чотан тӱп калык-влакын 2036-шо ий марте жаплан пеҥгыдын вияҥме шотышто концепцийышт[12].

Кылдалтше эртынчык-влак

  • 21-ше июнь — Тӱп калык-влакын калыкле кечышт. 1996 ийыште Канадын генерал-губернаторжо Ромео Леблан пеҥгыдемден. 2001 ий гыч США-н Йӱдвел-Касвел территорийлаштыже, 2017 ий гыч Юконышто официальнын палемдалтеш.
  • 9-ше август — Тӱнясе тӱп калык-влакын тӱнямбал кечышт. 1994-ше ийыште ООН-ын Генеральный Ассамблейыже пеҥгыдемден.

Палемдымаш

  1. ↑ В России появился новый праздник, 2025-11-04, <https://ria.ru/20251104/prazdnik-2052728142.html>. Тергыме: 2 ӱярня 2026. 
  2. ↑ Путин утвердил два новых праздника в России, 2025-11-04, <https://www.kommersant.ru/doc/8179600>. Тергыме: 2 ӱярня 2026. 
  3. ↑ Путин установил новые праздники в России - Российская газета, 2025-11-04, <https://rg.ru/2025/11/04/putin-ustanovil-novye-prazdniki-v-rossii.html>. Тергыме: 2 ӱярня 2026. 
  4. ↑ Постановление Правительства Российской Федерации от 24.03.2000 г. № 255 (руш.). government.ru. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 25 идым 2022 ий.
  5. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 17.04.2006 N 536-р (ред. от 26.12.2011) Об утверждении перечня коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока Российской Федерации. legalacts.ru. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 15 сӱрем 2025 ий.
  6. ↑ 1 2 3 Коренные малочисленные народы России, <https://www.rbc.ru/life/news/68d86d9d9a7947b5cc0cb618>. Тергыме: 2 ӱярня 2026. 
  7. ↑ Мы в цифрах, 2023-01-17, <https://kmnsoyuz.ru/7621>. Тергыме: 2 ӱярня 2026. 
  8. ↑ Первый Всероссийский культурный форум коренных малочисленных народов России пройдет в четырех федеральных округах. culture.gov.ru. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  9. ↑ Правительство утвердило программу господдержки традиционной хозяйственной деятельности коренных малочисленных народов в Арктике (руш.). government.ru. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 26 пеледыш 2022 ий.
  10. ↑ Государственная программа (руш.). Федеральное агентство по делам национальностей. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026. Архивлыме 31 ага 2025 ий.
  11. ↑ О государственной программе Ханты-Мансийского автономного округа – Югры «Устойчивое развитие коренных малочисленных народов Севера». depos.admhmao.ru. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.
  12. ↑ Распоряжение Правительства РФ О Концепции устойчивого развития коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ на период до 2036 года, N 1161-р от 08.05.2025 (руш.). zakonrf.info. Тергыме кече: 2 ӱярня 2026.

Ешартыш литератур

  • Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 260. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
  • Чемчиева А. П. Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) //Манускрипт. — 2016. — №. 12-3 (74). — С. 195—198.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россий_Федерацийысе_шагал_чотан_тӱп_калык-влакын_кечышт&oldid=1213234" гыч налме