Марий Тиште кече

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Марий Тиште кече
Simvolika dnya mar. pismennosti.jpg
Официал Марий Тиште кече
Кече 10 теле
Кылдалтын марла икымше книган лекмыже дене

Марий тиште кече (курыкмар. Мары сирӹмӓш кечӹ, руш. День марийской письменности) — Марий Эл Республикын кугыжаныш пайремже. 1998 ийыште пеҥгыдемдыме. 10 декабрьыште палемдалтеш.

Эртымгорно

1775 ий 10 декабрьыште Санкт-Петербургысо кевытлаште Россий Шанче Академийын  (руш.) (мар. лукмо «Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка» книгам ужалаш тӱҥалыныт. Тиде икымше марий грамматике лийын. Книгам ямдылыме пашаште Озаҥысе архиепископ Вениамин (Пуцек-Григорович)н?! тыршен. Тылеч вара марий-влак да нунын йӱлашт нерген моло книга-влакат лекташ тӱҥалыныт, тыгак почеламут дене возымо икымше текст ден кид дене возымо мутер-влак шочыныт[1][2][3][4].

Марла возымо икымше книга — «Сокращённый катехизис…» — 1804 ийыште лектын. Тудо христиан вера дене кылдалтше йодыш-влаклан пӧлеклалтын[1]. Вара «Катехизис», «Евангелий» книга-влакым савыктеныт[2][3].

1832 ийыште Пӧртнур сола гыч священник А. Альбинский марий алфавитым ыштен, варарак тудын негызеш «Упрощённый способ обучения чтению детей черемисского населения» икымше букварьым (курыкмарий ден олыкмарий наречий-влак дене) луктыныт[1][2][3][4].

XIX курым мучаште — XX курым тӱҥалтыште марий йылме дене моло савыктыш-влак лектыныт: Иоанн Кедров ден Гавриил Яковлевын букварьышт, Феодор Васильевын «Черемисская грамматика» книгаже да т. м.[3] Чумыр налмаште 1775 ий гыч 1917 ий марте марий йылмын курыкмарий, олыкмарий да эрвелмарий наречий-влак дене 250 книгам савыктеныт[2].

1907 ийыште периодике савыктыш лектын: марий йылме дене «Марла календарьым» савыктеныт. Лаштыклаштыже мер илыш, идалыкын пагытше, тылзе да кече нерген материал-влак савыкталтыныт, серышым да моло корреспонденцийым кузе возаш умылтареныт. Савыктыш эн ончычак кресаньык-влаклан виктаралтын. 1913 ийыште ежегодникым лукмым чарненыт[1].

1915 ийыште «Война увер» икымше марий газет лектын. Но тудыжат кужун огыл савыкталтын — 1917 ий марте[1].

Кызытсе жап

1990 ийыште Марий калык погын у пайремым — Марий тиште кечым — пайремлаш тӱҥалме нерген увертарен, тудым 10 декабрьыште палемдаш кутырен келшыме[5]. Шым ий жапыште пайремын официал статусшо лийын огыл. 1998 ий ноябрьыште тудым Марий Эл Республикын президентшын указше дене пеҥгыдемдыме да тылеч вара регионын кугыжаныш пайремжылан шотлалтеш[1][3].

Марий тиште кече кажне ийын республик мучко кумдан палемдалтеш. Тиде кечын «Марла чын возена», шанче-практик конференций ден семинар, мастар-класс, ончер, вашлиймаш, концерт-влак эртаралтыт[6][7][4].

2025 ийыште Йошкар-Олаште Марий тиште кече кышкарыште тыгай мероприятий-влак эртаралтыныт:

  • 5 декабрь — «Марла чын возена / Марла тӧр сиренӓ» XIII тӱшкале диктант» тӱнямбал акций. Эртарыме вер-влак: Марий кугыжаныш университет, С. Г. Чавайн лӱмеш калыкле книгагудо[8];
  • 9 декабрь — икымше марий грамматикым лукмылан 250 ий темме лӱмеш да Марий тиште кечылан пӧлеклалтше «Икымше марий грамматике гыч цифровой технологий марте (1775—2025)» шанче форум. Эртарыме вер: МарНИИЯЛИ[9].
  • 10 декабрь — пайремлан пӧлеклалтше тӱҥ событий—влак:
    • «Марий Элыште илыше калыкым туныктымаште марий тиштын верже» теме дене йыргешке ӱстел. Эртарыме вер: Православий рӱдер;
    • «Мунло» республикысе уш-акыл марафон;
    • фото да книга ончер, «Марий тамган юзо вийже» лӱман ончер;
    • презентаций-влак: «Марий калыкын культур кодшо», «Марий йылме — йоча-влаклан! Йочам чыла могырымат вияҥдыме программе», «Мут. Жап. Ме»;
    • «Пӱрымаш – Элым аралаш» сылнымут—сылнысем композиций: М. Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш драме театр[10].

Палемдымаш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Губернова, Н. В. "Бесценный памятник письменности". Республиканская библиотека для слепых (10 теле 2020). Тергыме кече: 10 теле 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 10 декабря – День марийской письменности (руш.). Марийская митрополия (9 теле 2021). Тергыме кече: 10 теле 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 10 декабря – День марийской письменности (план, история), 2022-12-05, <https://mariarslan.ru/10-dekabrya-den-marijskoj-pismennosti-plan-istoriya/>. Тергыме: 10 теле 2025. 
  4. ↑ 1 2 3 День марийской письменности , <https://www.culture.ru/events/2557192/den-mariiskoi-pismennosti-marii-tishte-keche>. Тергыме: 10 теле 2025. 
  5. ↑ 10 Декабря - День марийской письменности. Параньгинская централизованная клубная система (14 теле 2023). Тергыме кече: 10 теле 2025.
  6. ↑ День марийской письменности. Программа праздника, 2023-11-30, <https://kidsher.ru/ru/articles/46022/>. Тергыме: 10 теле 2025. 
  7. ↑ День марийской письменности – истоки и современность | Национальная библиотека имени С.Г. Чавайна Республики Марий Эл (руш.). Национальная библиотека имени С. Г. Чавайна (5 теле 2022). Тергыме кече: 10 теле 2025.
  8. ↑ 5 декабря 2025 года Международная акция «XIII всеобщий диктант «МАРЛА ЧЫН ВОЗЕНА» («Пишем по-марийски правильно») (руш.). mari-el.gov.ru. Тергыме кече: 10 теле 2025.
  9. ↑ 9 декабря в МарНИИЯЛИ состоялся научный форум (руш.). vk.com. Тергыме кече: 10 теле 2025.
  10. ↑ В Марий Эл отмечают День марийской письменности - MariUver, 2025-12-08, <https://mariuver.eu/2025/12/08/marij-tishte-keche-programma/>. Тергыме: 10 теле 2025. 

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Марий_Тиште_кече&oldid=1082129" гыч налме