Донецк Калык Республик (кугыжаныш)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
 Украинын ончычсо административ единицыже нерген Донецк область статьям онч.
Шкевуя увертарыме кугыжаныш образований
Донецк Калык Республик
Тисте Герб
Тисте Герб
Гимн: Донецк Калык Республикын гимнже
Украин сарзе вийын оккупироватлыме Донецк Калык Республикын кундемже (волгыдо-ужар) да 2022 ий 30 идымлан ДНР йымалне улшо кундем (шем-ужар).
Украин сарзе вийын оккупироватлыме Донецк Калык Республикын кундемже (волгыдо-ужар) да 2022 ий 30 идымлан ДНР йымалне улшо кундем (шем-ужар).
← Flag of Donetsk Oblast.svg
Flag of Donetsk People's Republic.svg →
2014 ий 7 вӱдшор — 30 сентября 2022 года
Рӱдӧ ола  Донецк
Кугу ола-влак Донецк, Мариуполь, Макеевка, Горловка, Краматорск, Енакиево
Йылме руш
Официал йылме руш[1]
Религий светский кугыжаныш[2]
Окса россий теҥге
Кумдык 26 517 км²
Калык чот ▼ 4 100 280 (2021 ий)
Вуйлатыме формо президентлык республик
Дипломатий могырым шотлымаш  Россий[3]
 Сирий[4]
 Йӱдвел Корей
Луганск калык республикын тистыже ЛНР
 Абхазий[5]
 Кечывалвел Осетий
Вуйлатыше
 • 2014—2018 Александр Захарченко
 • 2018 (с. ш.) Дмитрий Трапезников
 • 2018 ий гыч Денис Пушилин
Историй
 • 12 вӱдшор 2014 ий Донецк область Славянскыште сарз тӱҥалмаш, ола администрацийым ополченец-влакын вий дене налмышт
 • 12 ага 2014 ий Flag of the Donetsk Republic (Organisation).svg ДНР-ын Украина деч эрык улмым увертарымаш
 • 5 идым 2014 ий Донецкая Народная Республика Украина дене сӧрасымаш нерген минский протоколым пеҥгыдемдымаш
 • 12 пургыж 2015 ий Донецкая Народная Республика Украина дене сӧрасымаш нерген кокымшо минский протоколым пеҥгыдемдымаш
 • 24 пургыж 2022 ий Донецкая Народная Республика Украиныште сарзе действий тӱҥалмаш
 • 23 идым 2022 ий Донецкая Народная Республика ДНР-ым Российыш пуртымо нерген референдум-влак
 • 30 идым 2022 ий Донецкая Народная Республика ДНР-ым Российыш пуртымо нерген ойпидышым пеҥгыдемдымаш
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Донецк Калык Республик (ДНР) — Эрвел Европышто 2014 гыч 2022 ий марте лийше кугыжаныш. 2022 ий 30 сентябрьысе референдумлан кӧра Россий Федерацийыш пуртымо.

Административный рӱдерже Донецк ола лийын.

ДНР 2014 ий 7 апрельыште Украиныште саргуралан савыралтыш ваштареш шогымо годым Донецк область администрацийын оралтыжым налме деч вара увертаралтын.

2014 ий 11 майыште Донецк областьын икмыняр кундемыштыже шкен корно могай лийшаш нерген референдум эртен.

2014 ий 12 майыште ДНР-ын эрыкан улмыжо увертаралтын.

2014—2015 ийлаште Донбассыште тӱҥалше сарзе паша годым ДНР-ын контрольышкыжо рӱдӧ да кечывалвел район-влак логалыныт, нуно Донецк областьын иктаж кумшо ужашыже улыт.

ДНР Россий дене чак кылдалт шоген, тудын экономике, политике да сарзе полышыжлан эҥертен. Тыгодымак, йотэл политикыште Российын курсшо почеш каен гынат, ДНР шке кӧргӧ йодышлаштыже шкешотан эрыкан улмыжым арален коден.

2022 ий 21 февральыште Россий ДНР-ым чынлен, тидыже, южо экспертын шонымыж почеш, ДНР-ым пыртак чынлалтше кугыжанышым ыштен[6]. Варарак ДНР-ын эрыкан улмыжым тыгак Сирий ден КНДР чынлан шотленыт. ООН-ын шуко член-кугыжанышыже ДНР-ын контрольыштыжо улшо кундем-влакым Украинын ужашыже семын ончат.

2022 ий февраль гыч Украинысе Лӱмын тӱҥалме сарзе операций жапыште Россий ончыч Украинын контрольыштыжо улшо Донецк областьын икмыняр илемжым контрольыш налын.

2022 ий 23—27 сентябрьыште Донецк областьыште референдум эртаралтын, тиддеч вара Донецк областьым да Украинын эше кум регионжым, кушто тыгак регионысо референдум-влак эртаралтыныт, Российыш ушымо нерген пунчалым лукмо. Келшен толшо ешартышым РФ Конституцийышке пуртымо.

ДНР Кугыжаныш статистике службын уверже почеш 2022 ий 1 мартлан республикын калыкше 2,2 млн еҥ лийын (Украина статистикын госслужбыжо 1 январьлан Донецк областьын калыкшым 4 млн еҥ семын шотлен)[7].

Эн кугу ола да рӱдола — Донецк, 2022 ий тӱҥалтышлан моло кугу ола-влак — Макеевке да Горловко.

2018 ий гыч ДНР вуйлатыше — Денис Пушилин[8].

Историй

Ончыл историй

Тӱҥ статья: Донецк областьын историйже

Октябрь революций  (руш.) (мар. деч ончыч кызытсе Украинын Донецк областьшын Кальмиус эҥер деч касвелысе кундемже Екатеринослав губернийысе Бахмут да Мариуполь уездлашке, а Кальмиус деч эрвекыла район-влак Дон Войскан Областьышкыже пуреныт.

XIX курымын кокымшо пелыштыже (крепостной правам кораҥдыме деч вара) регионышто мландышӱйым чот лукташ тӱҥалмылан кӧра да йӧнозанлыкын моло отрасльже-влакын вияҥмыштлан кӧра йӧнозанлыкыште революций лийын. Кӱртньыгорным чот писын чоҥымаш верысе производствылан писын кушкашыже полшен, тидыже, шкеж велым, Донецкысе мландышӱй бассейнын да Кривой Рогысо руда улман районын административный шот дене посна улмо концепцийлан шочашыже да вияҥашыже йӧным ыштен. Россий Кечывалвелнысе промышленник-влаклан тичмаш Донецко-Криворожский йӧнозанлык регионым кум административный единице — Екатеринослав, Харьков губерний-влак да посна улшо Дон Войскан Областьше — коклаште шеледымаш келшен огыл. 1917 ийысе Февраль революцийланак Донецко-Криворожский регионышто экономикысе да политикысе элитыште кундемын мландышӱян да металлургиян районжо-влакым Харьковышто але Екатеринославыште улшо рӱдола дене ик областьыш ушымо шотышто келшыме ойышко шуыныт.

Тиде шонымашым административно илышыш пурташ тӧчымаш 1917 ийысе Октябрь революций деч вара шукталтын. 1918 ий 30 январьыште (12 февральыште) Харьковышто Донецк да Кривой Рог бассейнласе пашазе депутат-влакын Каҥашыштын областьысе IV погыныштышт Совет Россий кӧргыштӧ автономий семын Донецко-Криворожский совет республике увертаралтын, но ик тылзе гычак республикын территорийжым автономий права дене Украинысе Совет Республик кӧргышкӧ пӧртылтымӧ нерген увертарыме. Украиным австро-герман войскан сеҥен налмышт да совет кучемын сеҥалтмыже регионышто административно-территориальный вашталтышлан чаракым ыштеныт.

1919 ий январьыште, ончычсо Россий империйын кечывалвел-касвел территорийлаштыже Совет кучемым уэш чоҥаш тӱҥалмеке, Украинысе Совет Республик Украинысе Социалистический Совет Республик манын лӱмдалташ тӱҥалын, тидын нерген 1919 ий 10 мартыште Харьковышто Совет-влакын III Пӱтынь Украинысе погынышт увертарен. 1919 ий 17 февральыште В. И. Ленинын темлымыж почеш Донецко-Криворожский совет республикым пытарыме нерген РСФСР-ын Обороно Каҥашыже пунчалым луктын.

1920 ийыште, Граждан сар  (руш.) (мар. пытымеке, РСФСР гыч УССР кӧргыш Дон Войскан Областьшын кечывалвел-касвел ужашыжым пуымо (Макеевкым, Амвросиевкым да пошкудо район-влакым), тидын годым пуымо территорий-влакын тӱҥ ужашыштым (Таганрогым, Шахтым) СССР-ым ыштыме деч вара, 1924 да 1925 ийлаште, угыч РСФСР кӧргыш пӧртылтымӧ.

1920-шо ийлаште Донбассыште СССР-ын эн кугу йӧнозанлык ушемже-влак — «Донсталь» ден «Химуголь» — ышталтыныт, нуно варарак Донецкысе «Донуголь» мландышӱй трестыш ушненыт.

1932 ий 2 июльышто УССР-ыште у административный единице — Донецк область — ышталтын, рӱдыжӧ ончыч Артёмовскышто, а 1932 ий 16 июль гыч Сталиношто лийын. 1938 ий июньышто Донецк областьын территорийже кок областьлан шелалтын: Сталинский (кызыт Донецк) да Ворошиловград (кызыт Луганск) областьлан.

2014 ий

Тӱҥ статья-влак: Йӱдвел-Эрвел Украиныште торешланымаш (2014) да Украинын эрвелныже саргуралан ваштӱкнымаш
Донецк областьысе кугыжаныш администрацийын руалтен налме зданийже воктене 2014 ий 7 апрельыште эртыше митинг (символике семын участник-влак Донецк областьын, Российын, Белоруссийын, РСФСР-ын тистыштым, тыгак «Донецк Республик» организацийын тистыжым кучылтыт)

2013 ий ноябрь мучаште Николай Азаровын правительствыжын Евроушем дене ассоциаций нерген кутырен келшымашым пеҥгыдемдаш келшыдымыжлан кӧра Украиныште тӱшка торешланымаш акций тӱҥалын. 2014 ий 21 февральыште Украина президент Виктор Янукович оппозиций дене Украиныште кризисым тӧрлатыме нерген кутырен келшымашым пеҥгыдемден. Тудо кечынак Янукович Киевым коден каен. Рада у спикер Александр Турчиновлан Украина президентын сомылжым шукташ ӱшанен пуэн, да тыгак 2014 ий 25 майыште жап деч ончыч президент сайлымашым палемден.

Крымыште лийше событийлан кӧра, кушто Украина деч ойырлымо да Российыш ушнымо процесс тӱҥалын да 2014 ий 16 мартыште референдум эртен, Украинын кечывалвел-эрвел кундемлаштыже элын у вуйлатышышт ваштареш торешланымаш акций тӱҥалын. Торешланыше-влак Киевысе февраль событийым кугыжаныш савыралтышлан шотленыт, Украин у кучемжым шотлаш кӧнен огытыл, Украинын федерализацийже верч да у губернатор-влак ваштареш лийыныт, нуным шогалтымым законан огыллан шотленыт[9][10][11], шке кундемыштышт «калык вуйлатыше-влакым» сайленыт.

Афган сарын ветеранже-влак торешланыше-влаклан мелын улмо мурым мурат

Донецкыште митинговатлыше-влак «калык губернаторым» — «Донбассысе Калык ополченийын» командирже Павел Губаревым — сайленыт[12].

1 мартыште Донецк оласе каҥашын черетдыме сессийыштыже депутат-влак Донецкысе митинглаште верысе илыше-влакын йоҥгалтше инициативыштым сайлан шотлаш пунчалыныт да областьысе каҥашлан «Донбассын ончыкылык пӱрымашыж нерген» референдумым кызытак эртараш темленыт. Ола каҥаш тыгак руш йылмым украин йылме гаяк официальныйлан шотлаш пунчалын да Донецк областьысе каҥашын депутатше-влак деч келшыше пунчалым лукташ йодын. Российым Донбассын стратегийлык партнёржо семын ончааш пунчалыме.

«Донецк кундемысе граждан-влаклан тыныслыкым ышташ да чот тура кумылан националист вий могырым лийын кертше осаллык деч аралаш» муниципал милицийым ышташ пунчалме, а «Украинын Кӱшыл радыжын лукмо закон-влакын легитимный улмыштым рашемдыме марте да у кугыжаныш кучем орган-влакым чынлан шотлымешке кундемыште илыш-кун каен шогымо шотышто чыла мут кучымашым верысе самоуправлений орган-влаклан пуаш».

5 мартыште эрдене Донецкысе милиций торешланыше-влакым областьысе администрацийын зданийже гыч тушко пыштыме бомбо амал дене поктен луктын[13]. Тудо кечынак 16:00 шагатлан областьысе администраций ончылно митингыш погынышо Россий пелдык улшо активист-влак, нунышт тӱрлӧ СМИ-н ончыктымаштыже 1 гыч 15 тӱжем марте лийыныт, Донецк облкаҥашын зданийжым уэш налыныт, тушто тыгак областьысе кугыжаныш администраций, кугыжаныш казначействе ден «Донбасс» ТРК-ан зданийышт верланеныт[14].

6 мартыште СБУ пашаеҥ-влак Павел Губаревым судын пунчалже почеш «Украин территорийын тичмашлыкшым шалаташ тӧчымаш», «Конституций радамым виеш вашталташ але сӱмыраш виктаралтше паша-влак» да «Кугыжаныш але мер зданий але сооружений-влакым налмаш» статья-влак дене почмо уголовный пашалан келшышын кученыт[15][16].

Донецк область кундемыште тӱшкан торешланымаш уло март мучко шуйнен. 4 апрельыше Донецк областьысе МВД управлений увертарен: ончычсо тылзыште регионышто 200 наре акций эртен, тушто 130 тӱж. утла еҥ лийын. Митингыште лийше-влак ваштареш «митингым эртарыме годым ыштыме пудыртымаш нерген» 46 уголовный пашам почмо[17].

6 апрельыште черетан торешланымаш митинг деч вара тутушто лийше-влак областьысе кугыжаныш администрацийын зданийжым налыныт, ӱмбакыже Россий тистым нӧлталыныт да Российыш пурымо нерген референдумым эртараш пунчалым лукташ Донецк областьысе каҥашын черетдыме сессийжым кызытак погаш йодыныт (Крымысе референдум семынак). Зданий ончылно автомобиль покрышке гыч айдеме кап кӱкшытан баррикадым нӧлтымӧ, зданийыш пурымо верым шуркалышан кӱкртньывоштыр дене печыме.

7 апрельыште правительстве ваштареш тарватыме акцийыште лийше-влак, областьысе каҥашын сессийжым погымым вучен шуктыдеак, Донецк калык республикын суверенитетше нерген Декларацийым (Донецк калык республикын шкевуя кугыжаныш улмыж нерген Актым) луктыныт[18][19]. Лукмо документыште каласалтын: «Донецк калык республикын калыкшын мландылан, тудын поянлыкшылан, юж кумдыклан, вӱдлан да моло пӱртӱс ресурслан шке оза лияш тудын гына праваже уло. Республик шкевуя шке экономик статусшым палемда, шке кугыжаныш бюджетшым ышта. Деклараций лукмо жап гыч ышта да Донецк калык республикын Конституцийжым лукташ негыз улеш».

Торешланыше-влак шке органыштым — Донецк республикысе калык каҥашым — чумыреныт, тудо 2014 ий 11 май марте ДНР-ын илыш-куным шкевуя ойырен налмыже (самоопределенийже) нерген референдумым эртараш пунчалын, тыгодым каласыме: тиде жап нерген Луганск да Харьков область-влак дене кутырен келшыме[20][21].

8 апрельыште Калык каҥаш жаплык калык правительствым чумыраш тӱҥалын. Калык каҥашын заседанийыштыже, моло йодыш коклаште, у украин кучемым чынлан шотлыдымо нерген, регионысо вий ведомство-влакын тудын шогалтыме вуйлатышыштым да губернатор Сергей Тарутам кораҥдыме нерген, 11 майлан Донбассын илыш-кунжым шкевуя ойырен налмыже (самоопределенийже) нерген референдумым палемдыме нерген увертаралтын[22].

10 апрельыште ДНР-ын жаплык правительствыжын председательже Денис Пушилин «калыкым да республикын территорий тичмашлыкшым аралашн» шке калык армийым чумыраш тӱҥалме нерген увертарен[23]. Тудын икымше командующийже Игорь Хакимзянов лийын; калык армийыш ончычсо да кызытсе офицер-влаклан да митинговатлыше-влакын ыштыме шке аралыме вийын активистше-влаклан ушнаш темлыме[24][25][26][27].

Шуматкечын, 12 апрельыште, Донецкыште ыштыме ДНР-лан полшымо нерген Славянск, Мариуполь, Енакиево, Краматорск гыч да областьысе икмыняр изи ола гыч увертареныт[28][29][30]. Украин федерализацийлан мелын улшо-влак ик сценарий почеш ыштеныт, нуно оласе (районысо) вуйлатыфмаш орган-влакым да милиций отделений-влакым контрольыш налыныт да нунын йыр шине, ошмам оптымо мешак дене да шуркалыше кӱртньывоштыр гыч баррикадым ыштеныт. Зданий-влак ӱмбаке Донецк республикын шем-канде-йошкар тистыж ден Россий тистым нӧлталтыныт. Керылтше-влак правам аралыше орган-влак могырым ик карумат вашлийын огытыл: милиций пашаеҥ-влак южышт нунын могырыш кусненыт, молышт мӧҥган-мӧҥгышкышт шаланеныт[31][32]. Ситуаций украин кучемын эскерымашыж гыч лекташ тӱҥалын.

12 апрельыште Славянскыш Игорь Стрелковын вуйлатыме саргуралан отряд толын, тудо верысе калык дружине дене ушнен. Тудын толмыж дене тыште рӱдӧ кучем дене вашпижмашын ик верже ышталтын. Эрлашыжымак Славянск йыр ыштыме блокпостлаште икымше вӱр йоген: СБУ офицер да ик торешгланыше коленыт.

13 апрельыште Украин президентын пашажым шуктышо Турчинов телеӱжмашыште увертарен: элын эрвелныже кайыше событийлан верчын Украинын национальный лӱдыкшыдымылык да обороно Каҥашыже саргуралан вий дене кумда масштабан антитеррористлык операцийым тӱҥалаш пунчалын[33][34].

15 апрельыште украин спецназ ДНР-лан мелын-влакын эскерымаштышт улшо Краматорск воктене аэродромым штурмоватлен. Тиде жапыштак украин армий бронетехнике полшымо дене Славянск деке кондышо корным петырен[35].

Славянск ола каҥашын зданийже воктене георгиевский тасман саргуралан еҥ-влак, 2014 ий 14 апрель

16 апрельыште Краматорскыш украин техник пурен, но ДНР-лан мелын-влак куд бронетехникым авыреныт да экипажшыге руалтен налыныт. Россий тистан сӧйлык машина-влакым Славянскыш колтеныт. 25-ше десантно-штурмовой бригадын эше 15 украин бронетехникыжым Краматорск воктенысе Пчёлкино посёлко кундемыште верысе илыше-влак авыреныт. Верысе икмыняр шӱдӧ илыше Краматорск, Дружковка да Славянскыште ДНР-лан мелын-влаклан полшымо семын Краматорск ден Дружковка станций-влак кокласе кӱртньыгорнышто коштмым икмыняр жаплан петыреныт. Амвросиевкыште, Россий дене чекыште, эше ик украин бронетехнике колонным верысе шкем аралымашын еҥже-влак авырен шогалтеныт. Донецкыштыже «Оплот» организацийын саргурал активистше-влак горсоветын зданийжым руалтен налыныт. ДНР могырыш Донецкысе милиций пашаеҥ-влакын икмыняр ужашыже куснен.

27 апрельыште ДНР-лан мелын-влакын эскерымашкышт Донецк областьын гостелекомпанийже куснен. Зданийыш ДНР телевиденийлан пашам ышташыже ешартыш оборудованийым пуртымо, Россий телеканал-влак уэш ышташ тӱҥалыныт[36].

28 апрельыште Донецкыште Украин территорийын тичмашлыкшылан мелын-влакын «Донецк — тиде Украина» акцийышт эртен.

Донецкыште Сеҥымаш кече, 2014 ий 9 май

30 апрельыште Александр Турчинов Украин кучемын Донецк ден Донецк областьын ужашыжым эскерымым йомдарыме нерген каласен[37].

1 майыште Донбасс калык ополченийын боецше-влак областьысе прокуратурын зданийжым ончыч авырен налыныт, а вара штурм дене руалтен налыныт. Прокуратур зданий ӱмбак ДНР-ын тистыжым нӧлталтыныт[38][39]. ДНР-ын эскерымашкыже Красноармейск ден Родинскысе милицийын оласе отделышт кусненыт.

Донецк Калык Республикын илыш-куным шкеже ойырен налме нерген 11 майыште эртыше референдумын ончыктымыж почеш (89,07 % йӱк «Верч») да 2014 ий 7 апрельысе эрыкан улмо нерген деклараций негызеш 12 мыйыште суверенный Донецк Калык Республик увертаралтын[40][41]. Тудо кечынак ДНР-ын Жаплык правительствыжын сопредседательже Денис Пушилин ӱжмашым лудын, тушто Россий Федераций деке Донецк Калык Республикымм Россий кӧргыш пурымо нерген йодмаш лийын[40]. Ӱжмашыште ДНР-ын кӱшыл кугыжаныш кучем органже семын Республикысе погын увертаралтын, тудо правительствым да ДКР-ын Лӱдыкшыдымылык Каҥашыжым чумыра. У кугыжаныш образований ожнысекак улшо чыла религий конфессий-влакын совестьыштым да юмылан ӱшанымышым шуктен шогаш да религийыште ожнысекак улшо шонымашым пагалаш мутым пуэн[40]. Документ текстыште тыгак фашизмын, национализмын, шовинизмын да расе-влакым шыгырымдымашын чыла формыжымат оккӱллан шотлымо нерген положений лийын[40]. Тыгак 11-12 майыште Луганск Калык Республикын илыш-куным шке ойырен налме нерген Референдумжо лийын да тудым суверенный кугыжаныш семын увертарыме.

Донецкыште референдум, 2014 ий 11 май

Украинысе кучем Донецкысе да Луганскысе референдумын ончыктымышт дене келшен огыл. Украин президентын пашажым шуктышо Александр Турчинов нунын нимогай юридический лектышышт огеш лий манын каласен[42].

16 майыште ДНР-ын Кӱшыл каҥашыжын кумшо сессийыштыже ДНР правительствын вуйлатышыжым сайленыт. Тиде политолог Александр Бородай лийын. Тыгак «калык парламентын» лукмо ДНР-ын конституцийжым калыклан палдарыме. ДНР-ын тӱҥ законжо, мутлан, ДНР-ыште «тӱвыра тӱрлылык принципым» шуктен шогымым, тыгак нунын «иктӧр вияҥмашыштлан да икте-весым пойдарымыштлан» ӱшандара. ДНР-ын кугыжаныш йылмыжлан руш да украин йылме увертаралтыныт. Конституцийыште республикын умбакыже «вес федеративный кугыжанышыш» ушнен кертмыжым ончыктымо. ДНР-ын территорийжылан «Украин республик кӧргыштӧ ончычсо Донецк область» чекысе территорий увертаралтын[43][44].

16 майыште Украинын Генеральный прокуратуржо да Украинын Лӱдыкшыдымылык службыжо ДНР ден ЛНР-ын пашашт шотышто Украин УК-ан 258-3 лончыжо почеш («Террористический организацийым ыштымаш») уголовный пашам тӱҥалын.

24 майыште Донецк ден Луганск калык республик-влак Новороссий конфедерацийыш ушнымо нерген документым пеҥгыдемденыт[45][46].

25 гыч 26 май йӱдым (Украинын у президентшым сайлыме жапыште) ДНР-ын саргуралан мелынъеҥже-влак Донецкысе тӱнямбал аэропортым руалтен налаш тӧченыт. Операцийын цельже, украин вийъеҥ-влаклан юж дене войскам да сарлан йӧршӧ грузым колташ чараш манын, диспетчер вышкым да чоҥештыме-шичме корным эскерымашке налмаш лийын[47][48]. «Восток» батальонын командирже Александр Ходаковскийын радамлыме да вуйлатыме операцийыште 25 майыште Ростов область гыч Донецкыш толшо Россий ден Украинын шке кумылан-влакын иктеш чумырымо отрядышт лийын. Операций жапыште ДНР-ын мелынъеҥже-влак шуко еҥым йомдареныт — 50 утла еҥ колен[49][50][51]. Тыге аэропорт ВСУ-н эскерымаштыжак кодын. Туге гынат ДНР-ын мелынъеҥже-влак аэропорт лишне пеҥгыдемдалтыныт.

Кеҥеж тӱҥалтыште Россий ден Украин чекым шке эскерымашке налшаш верч кредалмаш талышнен. 5 июньлан ДНР-ын мелынъеҥже-влак икмыняр украин погранпунктым налын кертыныт.

13 июньыште ДНР-ын мелынъеҥже-влак Мариуполь гыч, 5 июльышто Славянск гыч, а 6 июльышто Дружковко ден Артёмовск гыч лектыныт.

17 июльышто Донецк областьын эрвелныже сарзе действий кайыме вершӧрыштӧ (Торез деч тораште огыл) Амстердам гыч Куала-Лумпурыш рейсым ыштыше Malaysia Airlines авиакомпанийын пассажир самолётшым сӱмырен шуымо. 22 июльышто ДНР-ын вийже Северодонецк, Лисичанск, Кировск да Попасный гыч чакненыт. Кок арнялан Саур-Могилалан контрольым йомдарыме.

Кеҥеж кыдалне ДНР-ын вийже сеҥымашан икмыняр контрнаступленийым ыштен; тыге, Саур-Могила верч кредалмашлан кӧра да Зеленополье воктене ракетан атакылан кӧра украин вий Кечывалвел подыш логалыныт. ДНР ден ЛНР-ын саргуралан формированийышт РФ дене чекым контрольыш налаш тӧчышӧ ВСУ-н группировкыжым — 24-ше да 72-шо посна механизироватлыме бригадын, 79-ше посна аэромобильный бригадын подразделенийыштым да пограничник отрядым — йыр авыреныт.

7-8 августышто ВСУ-н авыралтше войскажын ужашыже под гыч утлен лектын кертын, а кодшыштым пытарыме але пленыш налме. ДНР ден ЛНР-ын формированийыштын трофейышт 150 наре сарзе технике ден артиллерийлык орудий лийыныт, тушечын шукыжым олмыкташ кӱлын[52].

10 августышто Иловайск верч кредалмаш тӱҥалын, тудо варажым украин вийын кугу тӱшкажым авырыме да кырен шалатыме дене мучашлалтын.

Донецк Калык Республикыште тӱшка сайлымаш, 2014 ий 4 ноябрь

24 августышто ДНР-ын вий Донбассын кечывалвелныже кугу наступленийым тӱҥалын да Азов теҥыз деке лектын[53]. 28 августышто нуно Новоазовскым, тыгак Новоазов, Старобешев, Амвросиев район-влакын икмыняр илемыштым шке контрольышкышт налын кертыныт.

5 сентябрьыште Минскыште вашмутланымаште тулым чарыме нерген кутырен келшыме.

16 сентябрьыште Кӱшыл раде президент Порошенкон темлыме кок законопроектым луктын: «Донбассын посна районлаштыже шкевуя вуйлатымашын посна радамже нерген» да «Донецк ден Луганск область-влакын территорийыштышт лийше событийын участникыштым поктылаш да наказатлаш ок лий манме нерген».

24 октябрьыште Донецк Калык Республикын Кӱшыл каҥашыже «Донецкысе жапыш куснымо нерген» пунчалым луктын, тудын почеш ДНР территорийыште идалык мучко UTC+3 жап ышталтын. 2014 ий 26 октябрьыште Москосо жапым UTC+4 гыч UTC+3-ыш вашталтымеке да Киевысе жап почеш сезонлык шагатым кусарымеке, ДНР-ыште жап Москосо жап дене икгай лийын да телым Киевысе жапым ик шагатлан ончылташ тӱҥалын (Киевысе жап почеш, телым UTC+2 кучылталтеш, кеҥежым — UTC+3)[54][55].

4 ноябрьыште ДНР-ыште, ЛНР дене пырля, тӱшка сайлымаш эртен. ДНР вуйлатышылан Александр Захарченко сайлалтын. Депутат вер-влак Калык каҥашыште (ДНР Кӱшыл каҥашын праважым налын, ончычшо шке пунчалже дене шкенжым шке шалатен колтен да у сайлымашым увертарен) «Донецк республик» (чын бюллетень-влак гыч 68,35 %) да «Эрыкан Донбасс» (чын бюллетень-влак гыч 31,65 %) коклаште пайлалтыныт. Калык каҥаш ныл ий жаплан 100 депутат дене сайлалтын, тышеч «Донецк республик» 68 депутат мандатым налын, «Эрыкан Донбасс» — 32 мандатым.

2015 ий

4 февральыште ДНР парламентын депутатше-влак республикым Донецк-Кривой Рог Республикым шуйышо кугыжанышлан увертареныт[56].

11-12 февральыште Минскысе саммитыште «Норманд нылытын» (Германий, Франций, Украина да Россий) лидерже-влак Украинысе ситуацийым тӧрлатыме шотышто Контактлык тӱшкан лукмо Минскысе кутырен келшымашым шуктымо шотышто мере-влаклан полшымо нерген Декларацийым луктыныт. Минскысе кутырен келшымашым шуктымо шотышто мере-влак «Украинысе Донецк ден Луганск область-влакын посна районлаштышт тулым кызытак да тӱрыснек чарымым да тудым пеҥгыдын шуктымым», лӱдыкшыдымылык зоным ышташ как велжыланат неле саргуралым кораҥдымым, тыгак ОБСЕ-н тулым чарыме режимым эскерымаш ден верификацийжым да чыла кӱлешан технике системым кучылтмо дене неле саргуралым кораҥдымым рашемденыт[57]. У кутырен келшымашым контактлык тӱшка пеҥгыдемден, тушко Украинын, Российын, ОБСЕ-н да чынлан шотлыдымо Донецк ден Луганск калык республик-влакын еҥышт пуреныт. Варарак Минскысе кутырен келшымашым ООН-ын Лӱдыкшыдымылык Каҥашыжын посна резолюцийже дене сайлан шотлымо.

Минскысе кутырен келшымашым шуктымо шотышто мере-влакым пеҥгыдемдыме годым тудым 2015 ий жапыште шукташ манын шоналтын, но Минскысе кутырен келшымашым пеҥгыдемдыме кече деч эртыше ныл ий жапыште чынжым гын тудын ик пунктшат шукталтын огыл[58][59]. Россий Украиным Минскысе кутырен келшымашын политике ужашыжым шотыш налдымылан титаклен (тушто ДНР ден ЛНР-ын посна статусыштым эреак шуктен шогымо негызеш лукмым, тудым Украинын Конституцийыштыже пеҥгыдемдымым, амнистийым эртарымым да верысе сайлымашым вораҥдарымым рашемдыме), тыгодым кутырен келшымашысе тиде да икмыняр моло пунктым шуктымо деч вара гына Украинын правительствыже пӱтынь Россий-Украина чекым шке контрольышкыжо уэш налын кертеш манын пеҥгыдын шоген[60].

2015 ий 18 майыште конфедераций нерген кутырен келшымашын шукталтшашыжым раш огыл жаплан чарен шогалтыме[61][62][63]. Тудо кечынак ДНР-ын йотэл паша министрже Александр Кофман «Новороссий проект» раш огыл жаплан петыралтын манын каласен. Новороссий парламентын спикерже Олег Царёват лач тидымак каласен, тыгодым рашемден: ДНР ден ЛНР вуйлатыше-влакын Украина дене пеҥгыдемдыме Минскысе кутырен келшымашыште Новороссийым ыштымаш палемдалтын огылат, проектым «кылмыктыме»[62][64], но «Киев жаплан увертарыме тыныслыкым пудырта гын, сарзе паша шарлаш тӱҥалеш гын», уэш шукталташ тӱҥал кертеш[65].

2016 ий

16 мартыште ДНР-ыште шкеныштын паспортыштым пуэдаш тӱҥалыныт[66].

2017 ий

27 февральыште ДНР вуйлатыше Александр Захарченко Украина могырым ДНР ден ЛНР дене торгайымым умбакыжат чарен шогалтыме гутлаште да ДНР ден ЛНР территорийыште украин предприятийлаште тӱжвал вуйлатышмашым пурташ ямдылалтме гутлаште Донбассыште кызыт шелме линийлан ДНР-ын кугыжаныш чекше статусым пуымо нерген указым луктын.

13 мартыште указ ДНР кугыжаныш лӱдыкшыдымылык министерствын сайтыштыже савыкталтын. Указ дене «ДНР кугыжаныш лӱдыкшыдымылык министерствын Пограничный оролымаш Службын пограничный контроль пунктлаж деч ӧрдыжтӧ посна еҥ-влаклан вер гыч верыш кошташ» чаралтеш. Ушнымо линий гоч кусныл коштмо годым посна еҥ-влак пограничный контроль пунктлаште регистрацийым эртышаш улыт. ДНР МГБ-ште каласеныт: ончыкыжым ушнымо линийым закондымын вончаш чыла тӧчымашат «ДНР Уголовный кодекс почеш ончалташ тӱҥалеш»[67].

Ончыч ДНР-ыште шке кугыжаныш атрибутшо-влак: герб, флаг, кугыжаныш награде-влак — пеҥгыдемдалтыныт.

1 мартыште ДНР-ыште республикын гимнжым локтыл мурымылан уголовный муткучымашым пуртымо нерген пале лийын.

29 декабрьыште ДНР парламент Конституцийыш вашталтышым пуртен, тудо республик вуйлатышын да депутат-влакын полномочий жапыштым вич ий марте кугемден. Вашталтыш вес сайлымаш деч вара ышташ тӱҥалеш. Кызыт ыштыше Конституций почеш ДНР вуйлатыше ден депутат-влак ныл ийлан сайлалтыныт[68].

2018 ий

31 августышто Донецкыште террор актлан кӧра пудештме дене Донецк Калык Республикым вуйлатыше Александр Захарченко колен[69]. ДНР вуйлатышын сомылжым жаплан шуктышо республикын Министр-влак Каҥаш председательын алмаштышыже (вице-премьер) Дмитрий Трапезников лийын.

7 сентябрьыште Трапезниковым ДНР вуйлатыше должностьышто ДНР Калык каҥаш председатель Денис Пушилин алмаштен[70]. Тудо кечынак Пушилин правительствын у составшым ыштен[71].

11 ноябрьыште Донбассыште Донецк ден Луганск калык республик-влакын вуйлатышыштым да депутат-влакым сайлымаш эртен. Вучымо семынак, ДНР ден ЛНР вуйлатыше-влак Денис Пушилин ден Леонид Пасечник сеҥеныт. Парламент сайлымаште еҥ-влак шке йӱкыштым «Донецк республик» да «Луганщинылан тыныслыкым» правительствылык организаций-влаклан пуэныт.

Денис Пушилин 60,85 % йӱкым налын; Роман Храменков — 14,2 %, Елена Шишкина — 9,3 %, Роман Евстифеев — 7,75 %, Владимир Медведев — 6,5 %. Пушилинын вуйлатыме «Донецк республик» толкын Калык каҥашыш (парламентыш) 72,5 % йӱк дене эртен. «Эрыкан Донбасс» 26,0 % налын[72].

1 декабрьыште ДНР Калык каҥаш у премьер-министрым пеҥгыдемден (ончычшо должность Республик вуйлатышын должностьшо дене ушнен). Тиде министр-влак каҥаш председательын алмаштышыжын сомылжым шуктышо Александр Ананченко лийын[73].

2019 ий

24 апрельыште Россий президент Владимир Путин Украинын кечывалвел-эрвел регионласе икмыняр районышто илыше-влаклан куштылемдыме радам дене РФ гражданствым налаш йӧным ыштыше указым пеҥгыдемден. Указ палемда: «Украинысе Донецк ден Луганск область-влакын посна районласе территорийыштышт эре илыше еҥ-влакын Россий Федераций гражданствыш налме нерген йодмашым куштылемдыме радам почеш пуаш правашт уло»[74][75].

Май тӱҥалтыште Донбассысе чынлалтдыме республикылаште илыше-влаклан Россий документ-влакым пуэдыме куштылемдыме радам ышташ тӱҥалын. Донецкыште да Луганскыште документ-влакым наледыме рӱдер-влак официальнын почылтыныт, а Ростов областьыште — пуэдыме рӱдер-влак, тушко Российын у гражданже-влак ямде паспортлан толаш тӱҥалыт. РФ паспортым пуэдыме пункт-влак Новошахтинскыште (ЛНР-ыште илыше-влаклан) да Ростов областьысе Неклиновский районысо Покровский селаште (ДНР-ыште илыше-влаклан) почылтыныт. Россий гражданствым налаш украин гражданстве гыч кораҥаш огеш кӱл. Йодмашым ДНР ден ЛНР-ын лӱмын ойырымо еҥышт гоч налыт. Йодмашым ончаш палемдыме жап — кум тылзе марте. Гражданствым налме нерген мелын пунчал лиймеке, РФ гражданинын паспортшым Ростов областьыште пуэдаш тӱҥалыт[76][77].

29 ноябрьыште ДНР Калык каҥаш республикын кугыжаныш чекше нерген законым луктын: документ формальнын пӱтынь Донецк областьыш[lower-alpha 1] территориальный юрисдикцийым «пеҥгыдемда»(тышкак «Украина кугыжанышын контрольыштыжо жаплан улшо территорий-влакат пурат»), но Украина дене «кылым тӧрлатыме марте» чек функцийым чак ушнымо линий шукташ тӱҥалеш[79][78].

2 декабрьыште Калык каҥашын пресс-службыштыжо увертареныт: ДНР вуйлатыше Денис Пушилин эл Конституцийыш ДНР-ын «Россий Федераций дене ваш ушалтме процесс виян каен шогымылан» кӧра ДНР-ыште украин йылмын кугыжаныш статусшым кораҥдыме да руш йылмым ик кугыжаныш йылме семын пеҥгыдемдыме шотышто вашталтышым пурташ темлен. Пушилин тыгак «Туныктымаш нерген» законышто вашталтышым палемдыше законопроектым пуртен. Мутлан, руш йылмым кугыжаныш семын тунемашак кӱлмӧ нерген нормым арален кодаш темлалтеш, тыгодым украин йылмым ача-ава-влакын келшымыштым да туныктышо организацийын йӧнжым шотыш налын туныкташ тӱҥалыт[80].

2022 ий

2022 ий 21 февральыште Россий ДНР-ым чынлен, тидыже, южо экспертын шонымашыж почеш, ДНР-ым пыртак чынлыме кугыжанышым ыштен.

2022 ий 23—27 сентябрьыште Донецк областьыште референдум эртаралтын, дудын деч вара Донецк областьым да Украинын эше кум регионжым Российыш ушымо нерген увертаралтын[81].

30 сентябрьыште Владимир Путин ушымо нерген ойпидышлашке кидпалыжым пыштен, нуно Украинысе Донецк (ДНР), Луганск (ЛНР), Запорожье да Херсон область-влакын ынде РФ-ын ужашыже улыт манын пеҥгыдемденыт[82][83].

2 октябрьыште РФ Конституционный суд ныл у регионым, тыгак ДНР-ым ушымо нерген тиде ойпидыш-влакым пеҥгыдемден.

4 октябрьыште Владимир Путин Россий Федерацийыш ныл территорийым, ты шотыштак ДНР-ым, ойпидышым ратифицироватлыше федерал закон-влакым пеҥгыдемден.

2023 ий

2023 ий 10 сентябрьыште ДНР-ыште Ик йӱклымаш кече годым икымше гана Россий закон кӱшеш Донецк Калык Республикын Калык каҥашышкыже сайлымаш эртен. Регистрироватлыме сайлыше-влак кокла 76,41 % толын — толмо шотышто тиде РФ-н у субъектше-влак коклаште эн кӱкшӧ процент. Йӱклымаш паша кок кече эртен — 9 да 10 сентябрьыште[84].

ДНР-ын Избиркомжо вич спискым регистрироватлен: «Единый Российыным», «Чынле Российыным», КПРФ-ыным, ЛДПР-ыным да «У еҥ-влак» партийыным — чылаже 570 кандидатым. Муниципал да ола каҥашлаште 615 мандатлан 3 тӱжем утла кандидат толашен[85].

Кугыжаныш символике

ДНР-ын 2014 ийысе печатьыштыже Мерцаловын пальмыже сӱретлыме лийын — тудо Донецк областьын гербшын ик тӱҥ элементше улеш, — варажым тудым кок вуян пӱркыт дене алмаштыме[86].
Тӱҥ статья-влак: Донецк Калык Республикын Кугыжаныш символжо-влак, ДНР-ын тистыже да ДНР-ын ойыпшо

ДНР-ын (кугыжанышын) кугыжаныш символикыже конституций да кызыт ыштыше закон почеш шотыш налалтын.

ДНР-ын Тистыже 3:2 пропорциян ныл лукан кугу шовычым ончыктен, тудо кум икгай кугытан кутынек шуйнышо корнылан пайлалтын: кӱшылжӧ — шеме, покшелже — канде да ӱлылжӧ — йошкарге. Тисте покшелне, тусо чыла корныштат, ДНР-ын гербше верланен: кок вуян ший пӱркыт, пӱркытын оҥыштыжо чевер щитыште — Архангел Михаил ший саргуралыште да шем шоҥалтышыште (мантийыште). Шовычын кӱшныжӧ «ДОНЕЦКАЯ НАРОДНАЯ» возыш верланен, ӱлныжӧ — «РЕСПУБЛИКА». 2018 ий 27 февраль гыч ДНР-ын тистыже ешартыш возыш да герб деч посна шем-канде-йошкар триколор лийын.

2014 ийыште гимн семын официальнын огыл «Кынел, Донбасс» муро кучылталтын. 2017 ий февраль гыч[87] официальнын «Кугу Донбасс, калыкын чапше ден кугешнымашыже» муро кучылталтын, тудо СССР ден Российын гимныштлан келшен толын[88].

Flag of Donetsk People's Republic.svg Coat of Arms of the Donetsk People's Republic.svg
Тисте Герб

Кугыжаныш награде-влак

Тӱҥ статья: Донецк Калык Республикын наградыже-влак

Донецк Калык Республикын, кугыжаныш семын, кугыжаныш награде-влак системыжым ыштеныт[89]:

  1. Донецк Калык Республикын Геройжо лӱм;
  2. Донецк Калык Республикын орденже-влак;
  3. Донецк Калык Республикын медальже-влак:
  4. «Паша чаплан» медаль;
  5. Донецк Калык Республикын ойыртемыш палыже-влак;
  6. «Донецк Калык Республикын почётан гражданинже» лӱм;
  7. Донецк Калык Республикын почётан лӱмжӧ-влак.

Физико-географический характеристике

Донецк Калык Республикым (кугыжанышым) увертарыме Донецк область кечывалвел-касвелне да касвелне Днепропетровск да Запорожье область-влак дене, йӱдвел-касвелне Харьков область дене, йӱдвел-эрвелне ЛНР дене, кечывалвел-эрвелне Российысе Ростов область дене чекланен, а кечывалвелым Азов теҥыз дене мушкылтын.

Вершӧрын рельефше эҥеран лоп верла дене шеледыме кӱкшакан тӧрвер семын лийын. Теҥыз деч кокла шотан кӱкшытшӧ 140 м лийын. Пайдале кӱнчен налмаш-влак: шӱй, известняк, гипс, шун, яндалык ошма, шаргӱ.

Климат икмарда континентальный лийын. Теле пушкыдо, кӱчык, кеҥеж шокшо, кужу. Январьысе кокла температур −4 °C, июльысо — +21 °C. Абсолютан эн изи −36 °C, эн кугу — +42 °C. Идалыкыште вӱдыжгӧ вочмаш кокла шот дене 380—550 мм гутлаште лийын.

Тӱвыра да сымыктыш

Сем

Донецк Калык Республикыште (кугыжанышыште) сем шинчымашым икмыняр сем школ, студий, сымыктыш школ, тыгак Донецкысе Сергей Прокофьев лӱмеш кугыжаныш сем академий  (руш.) (мар. пуэн шогеныт. Сем илыш профессионал сем коллектив-влакын пашашт дене ончыкталын, тиде Сергей Прокофьев лӱмеш Академический симфонический оркестр, Концертлык духовой семӱзгар-влак оркестр, «Виола» камер оркестр, нуно Донецкысе кугыжаныш академический филармоний пелен ыштат.

Театр да кинематограф

Донецкыште икмыняр театр пашам ыштен, нунын коклаште: Донецкысе М. М. Бровун лӱмеш кугыжаныш академический сем-драме театр, Донецкысе А. Б. Соловьяненко лӱмеш опер да балет театр, Донецк республикысе академический курчак театр да молат. Республикысе моло олаште тыгак театр да кинотеатр-влак ыштеныт: Горлов оласе курчак театр, Макеевкыште Донецк республикысе руш самырык театр да молат.

Топонимикыште

Палемдымаш

Умылтарымаш

  1. ↑ «Донецк Калык Республик шке Кугыжаныш чекын эртымыжым пеҥгыдемда:
    1) Украина дене – Украинын ончычсо Донецк областьын административ чекше почеш (теҥыз кундемым шотыш налын) Украинын Харьков, Днепропетровск да Запорожский областьла дене;
    2) Луганск Калык Республик дене – Украинын ончычсо Донецк да Луганск область-влакын административ чекше почеш;
    3) Россий Федераций дене – Украинын ончычсо Донецк областьын административ чек кышкарыштыже Россий Федераций дене ончычсо кугыжаныш чек почеш»[78]

Важ

  1. ↑ Русский признали в ДНР единственным государственным языком | Российская газета. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 28 пургыж 2021 ий.
  2. ↑ Конституции ДНР (руш.). docs.360.yandex.ru. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  3. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 21.02.2022 № 71 "О признании Донецкой Народной Республики". publication.pravo.gov.ru. Официальный интернет-портал правовой информации (22 пургыж 2022). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 22 пургыж 2022 ий.
  4. ↑ Сирия объявила о признании независимости и суверенитета ЛНР и ДНР. Сирийское арабское информационное агентство (29 пеледыш 2022). Тергыме кече: 20 идым 2025.
  5. ↑ Абхазия признала независимость ДНР и ЛНР (руш.). Парламентская газета (25 пургыж 2022). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 пургыж 2022 ий.
  6. ↑ Владимир Соловьев, Елена Черненко, Ксения Веретенникова (2022-02-22), У Донбасса собственная гордость, <https://web.archive.org/web/20220304002400/https://www.kommersant.ru/doc/5228603>. Тергыме: 20 идым 2025 
  7. ↑ Что известно о регионах, присоединяющихся к России, 03 окт 2022, <https://www.rbc.ru/politics/03/10/2022/632d6cd89a79476454bb5d08>. 
  8. ↑ Пушилин, Денис Владимирович, <https://tass.ru/encyclopedia/person/pushilin-denis-vladimirovich>. 
  9. ↑ Сторонники федерализации Украины собрались в центре Харькова на митинг (руш.). РИА Новости (12 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 26 идым 2017 ий.
  10. ↑ Митинг в поддержку федерализации Украины продолжается в Харькове. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 13 ага 2014 ий.
  11. ↑ «Донецкая республика» назвала условия освобождения зданий. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 21 вӱдшор 2014 ий.
  12. ↑ Донецкий горсовет потребовал немедленно назначить референдум о дальнейшей судьбе региона. Коммерсант.ru, 01.03.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 5 идым 2017 ий.
  13. ↑ «Моя популярность — это их глупость» Интервью с «народным губернатором» Донецкой области Павлом Губаревым (руш.). Lenta.RU. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 19 идым 2019 ий.
  14. ↑ Русский и бессмысленный Последний день «народного губернатора» Донецкой области: репортаж «Ленты.ру» (руш.). Lenta.RU. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 3 вӱдшор 2022 ий.
  15. ↑ Задержан «народный губернатор» Донецкой области Lenta.ru 06.03.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 6 ӱярня 2014 ий.
  16. ↑ Суд арестовал донецкого «народного губернатора» Lenta.ru 07.03.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 7 ӱярня 2014 ий.
  17. ↑ По беспорядкам на донецких митингах возбуждено 46 уголовных дел, <https://web.archive.org/web/20140413221537/http://donetsk.comments.ua/news/2014/04/04/121710.html>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  18. ↑ Донецк провозгласил себя суверенной республикой. Интерфакс (7 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 11 шыжа 2018 ий.
  19. ↑ Донецк подал заявку на республику. Восток Украины хочет поменять свой статус // Газета «Коммерсантъ» № 59 от 08.04.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 13 сорла 2021 ий.
  20. ↑ Депутаты Донецкого областного совета объявили о независимости Донецкой Народной Республики (руш.). ИТАР-ТАСС (7 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 12 вӱдшор 2014 ий.
  21. ↑ Протестующие в Донецке установили контроль над зданием обладминистрации (руш.). [Взгляд.ру (6 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 12 вӱдшор 2014 ий.
  22. ↑ Митингующие в Донецке формируют временное народное правительство (руш.). ИТАР-ТАСС (8 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 9 вӱдшор 2014 ий.
  23. ↑ «Донецкая народная республика» объявила о создании «народной армии» | РИА Новости. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 4 идым 2014 ий.
  24. ↑ Главнокомандующий Народной армии Донецкой республики Игорь Хакимзянов назначает штаб и формирует офицерский состав. mir-politika.ru (11 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 13 сӱрем 2015 ий.
  25. ↑ Митингующие в Донецке решили создать собственную «народную армию» (руш.). ИТАР-ТАСС (10 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 6 шыжа 2014 ий.
  26. ↑ «Донецкая Народная Республика» решила создать свою армию (руш.). Lenta.ru (10 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 шыжа 2014 ий.
  27. ↑ «Донецкая Народная Республика» объявила о создании «народной армии» (руш.). РИА Новости (10 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 4 идым 2014 ий.
  28. ↑ Славянск взят: Госучреждения захвачены в Красном Лимане, Красноармейске и Краматорске (руш.). Московский комсомолец (12 вӱдшор 2014). Архивировано из оригинала 13 вӱдшор 2014 ий.
  29. ↑ Донецкая Народная Республика захватила ещё один город (руш.). ura.ru (13 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 6 шыжа 2014 ий.
  30. ↑ Славянск - символ русского антибандеровского сопротивления в Донецкой Народной Республике (руш.). КПРФ (13 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 14 вӱдшор 2014 ий.
  31. ↑ Виктор Янукович: «Украина одной ногой вступила в гражданскую войну». Что происходило на востоке страны в выходные // «Коммерсантъ» от 12.04.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 ага 2019 ий.
  32. ↑ Прощание Славянска. Юго-восток Украины выходит из-под контроля Киева // Газета «Коммерсантъ» № 63 от 14.04.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 16 пеледыш 2019 ий.
  33. ↑ Александр Турчинов подписал указ о начале спецоперации на востоке Украины (руш.). www.kommersant.ru (14 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 23 пеледыш 2019 ий.
  34. ↑ Турчинов о начале АТО: Я приказал пограничникам стрелять, <https://web.archive.org/web/20220319223346/https://www.pravda.com.ua/rus/news/2017/04/14/7141265/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  35. ↑ Военные оттеснили митингующих с территории аэродрома в Краматорске. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 14 кылме 2018 ий.
  36. ↑ Донецкие ополченцы вернули российское телевидение в область, <https://web.archive.org/web/20140503184837/http://www.gudok.ru/sujet/ukraina/?ID=1143296>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  37. ↑ Турчинов признал потерю контроля над Донецком (руш.). Lenta.ru (30 вӱдшор 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 1 ага 2014 ий.
  38. ↑ Ополченцы взяли штурмом прокуратуру в Донецке (руш.). Московский комсомолец (1 ага 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 2 ага 2014 ий.
  39. ↑ Вероника Панфилова.В Донецке штурмом взяли здание прокуратуры (руш.). Комсомольская правда (1 ага 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 1 ага 2014 ий.
  40. ↑ 1 2 3 4 ДНР провозгласила себя суверенным государством (руш.). РИА Новости (12 ага 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 8 сӱрем 2015 ий.
  41. ↑ Георгий Перемитин. В Луганской и Донецкой областях подвели итоги референдума. РБК. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 17 ӱярня 2022 ий.
  42. ↑ И. о. президента Украины Александр Турчинов: референдум на востоке Украины не будет иметь юридических последствий (руш.). www.kommersant.ru (12 ага 2014). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 16 ӱярня 2022 ий.
  43. ↑ Донецкие активисты обзавелись правительством. Премьером самопровозглашённой «Донецкой народной республики» стал россиянин // Газета «Коммерсантъ» № 83 от 17.05.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 20 пургыж 2020 ий.
  44. ↑ Конституция | Официальный сайт Народного Совета ДНР, <https://web.archive.org/web/20220225023221/https://dnrsovet.su/konstitutsiya/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  45. ↑ Донецкая и Луганская народные республики объединились в Новороссию. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 30 идым 2015 ий.
  46. ↑ В ЛНР разъяснили статус Новороссии. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 ага 2014 ий.
  47. ↑ Командир батальона «Восток»: Киев счел, что для него регион потерян. РИА Новости, 04.06.2014. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 18 вӱдшор 2015 ий.
  48. ↑ Александр Проханов. «Я брал аэропорт». Завтра. 4 декабря 2014 года. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 19 вӱдшор 2015 ий.
  49. ↑ More than 50 rebels killed as new Ukraine leader unleashes assault. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 6 шыжа 2014 ий.
  50. ↑ Под Донецком погибли около 50 ополченцев, в том числе россияне. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 20 шорыкйол 2015 ий.
  51. ↑ Fighting rages in eastern Ukraine city, dozens dead. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивировано из оригинала 30 ага 2014 ий.
  52. ↑ Что варится в котлах (руш.). Лента.ру. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 11 пургыж 2015 ий.
  53. ↑ Ополченцы вышли к Азовскому морю | Политика (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  54. ↑ Донецкая народная республика отказалась от киевского времени. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 15 пургыж 2015 ий.
  55. ↑ ДНР и ЛНР перешли на московское время, <http://top.rbc.ru/rbcfreenews/544c2b9fcbb20f4cb189bc8c>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  56. ↑ Меморандумы | Официальный сайт Народного Совета ДНР, <https://web.archive.org/web/20190412141212/https://dnrsovet.su/zakonodatelnaya-deyatelnost/memorandumy/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  57. ↑ Елизавета Антонова. Лидеры ДНР и ЛНР подписали мирный план по Украине (руш.). РБК (12 пургыж 2015). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 12 пургыж 2015 ий.
  58. ↑ Минские соглашения делают вашингтонскими. Киев продвигает альтернативный план для Донбасса // Коммерсантъ, 13.02.2019. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 7 ага 2019 ий.
  59. ↑ «Мирные граждане неоднократно говорили нам, что это не их конфликт». Заместитель главы миссии ОБСЕ на Украине о том, как завершить войну в Донбассе // Газета «Коммерсантъ» № 175 от 26.09.2018. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 24 ӱярня 2019 ий.
  60. ↑ К проблеме Донбасса подходят миротворчески. Представители России и Украины разошлись во взглядах на формат возможной миссии ООН // Коммерсантъ, 21.09.2017. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 27 ӱярня 2019 ий.
  61. ↑ Глава МИД ДНР: Проект «Новороссия» закрыт на какое-то время - Новости - ИА REGNUM, <https://web.archive.org/web/20150708100456/http://www.regnum.ru/news/polit/1925368.html>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  62. ↑ 1 2 Проект «Новороссия» закрыт, <https://web.archive.org/web/20150522022703/http://www.gazeta.ru/politics/2015/05/19_a_6694441.shtml>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  63. ↑ Глава МИД ДНР: проект «Новороссия» закрыт на время — мы не имеем права навязывать Харькову, Запорожью, Одессе своё мнение. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 20 ага 2015 ий.
  64. ↑ Олег Царев: Новороссии пока не быть из-за Минских соглашений. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 20 ага 2015 ий.
  65. ↑ Олег Царев назвал условия возобновления проекта «Новороссия», <https://web.archive.org/web/20150522083947/http://lifenews.ru/news/154230>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  66. ↑ В ДНР приступили к выдаче собственных паспортов. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 16 ӱярня 2016 ий.
  67. ↑ Буквы, отлитые в границе. Указ лидера ДНР присвоил линии фронта новый статус // Коммерсантъ, 13.03.2017. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 20 пургыж 2019 ий.
  68. ↑ Срок полномочий главы ДНР и депутатов увеличат до пяти лет // РБК, 29.12.2017. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 24 ӱярня 2019 ий.
  69. ↑ Теракт между Москвой и Киевом. В Донецке убит Александр Захарченко // Коммерсантъ, 01.09.2018. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 27 ӱярня 2019 ий.
  70. ↑ Пушилин стал исполняющим обязанности главы ДНР. Решение о назначении временным главой ДНР Дениса Пушилина принял народный совет самопровозглашенной республики. После гибели Александра Захарченко врио стал вице-премьер Дмитрий Трапезников, но его назначение сочли незаконным. РБК (7 идым 2018). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 8 идым 2018 ий.
  71. ↑ Врио главы ДНР назначил новый состав правительства. Известия (7 идым 2018). Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 8 идым 2018 ий.
  72. ↑ Денис Пушилин победил на выборах главы ДНР с 60,85 % голосов. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 18 ага 2019 ий.
  73. ↑ Парламент ДНР утвердил нового премьер-министра // Коммерсантъ, 01.12.2018. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 3 теле 2018 ий.
  74. ↑ Указ об определении в гуманитарных целях категорий лиц, имеющих право обратиться с заявлениями о приёме в гражданство России в упрощённом порядке. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 26 вӱдшор 2019 ий.
  75. ↑ «Кремль посылает абсолютно чёткий сигнал в Киев». Максим Юсин — о новых правилах получения гражданства России жителями Донбасса // «Коммерсантъ FM» от 24.04.2019. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 17 ага 2019 ий.
  76. ↑ Жители Донбасса смогут обратиться за гражданством России без отказа от украинского // ТАСС, 24.04.2019. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 26 вӱдшор 2019 ий.
  77. ↑ В Ростов за паспортом. Как жители непризнанных республик становятся гражданами России // Коммерсантъ, 10.05.2019. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 13 ага 2019 ий.
  78. ↑ 1 2 Закон Донецкой Народной Республики «О Государственной границе Донецкой Народной Республики» | Официальный сайт Народного Совета ДНР, <https://web.archive.org/web/20200922004143/https://dnrsovet.su/zakonodatelnaya-deyatelnost/prinyatye/zakony/zakon-donetskoj-narodnoj-respubliki-o-gosudarstvennoj-granitse-donetskoj-narodnoj-respubliki/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  79. ↑ Парламент ДНР установил госграницу по административной линии Донецкой области (руш.). ТАСС. Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 25 вӱдшор 2021 ий.
  80. ↑ Глава ДНР предложил сделать единственным государственным языком в Республике русский | ДАН (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  81. ↑ Референдумы в ДНР, ЛНР, Херсонской и Запорожской областях. Главное, 29 сен 2022, <https://www.rbc.ru/politics/29/09/2022/6329d5c89a79474c0f7ad167>. 
  82. ↑ Russia's Illegal Annexation of Ukrainian Territory: Experts Respond (англ.). web.archive.org. Тергыме кече: 20 идым 2025.
  83. ↑ Joshua Berlinger, Anna Chernova, Tim Lister. Putin announces annexation of Ukrainian regions in defiance of international law (англ.). CNN (30 идым 2022). Тергыме кече: 20 идым 2025.
  84. ↑ Николай Грищенко,Лариса Ионова (2023-09-13), Как в ДНР, ЛНР, Херсонской и Запорожской областях прошли выборы депутатов, <https://rg.ru/2023/09/13/kak-v-dnr-lnr-hersonskoj-i-zaporozhskoj-oblastej-proshli-vybory-deputatov.html>. 
  85. ↑ Последний день голосования в ДНР прошел без происшествий, 2023-09-10, <https://ria.ru/20230910/golosovanie-1895355849.html>. 
  86. ↑ Гербы: ДНР (руш.). http://www.heraldicum.ru. «Геральдикум». Тергыме кече: 20 идым 2025. Архивлыме 12 идым 2017 ий.
  87. ↑ Закон Донецкой Народной Республики «О Государственном гимне Донецкой Народной Республики» | Официальный сайт Народного Совета ДНР, <https://web.archive.org/web/20190403180421/https://dnrsovet.su/zakonodatelnaya-deyatelnost/prinyatye/zakony/zakon-donetskoj-narodnoj-respubliki-o-gosudarstvennom-gimne-donetskoj-narodnoj-respubliki/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  88. ↑ Текст Государственного гимна Донецкой Народной Республики | Официальный сайт Народного Совета ДНР, <https://web.archive.org/web/20200925060448/https://dnrsovet.su/tekst-gosudarstvennogo-gimna-donetskoj-narodnoj-respubliki/>. Тергыме: 20 идым 2025. 
  89. ↑ Закон о государственных наградах Донецкой Народной Республики | Официальный сайт Народного Совета ДНР, <https://web.archive.org/web/20160325062821/http://dnrsovet.su/zakonodatelnaya-deyatelnost/prinyatye/zakony/zakon-o-gosudarstvennyh-nagradah-donetskoj-narodnoj-respubliki/>. Тергыме: 20 идым 2025. 

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Донецк_Калык_Республик_(кугыжаныш)&oldid=1231432" гыч налме