Ильминский, Николай Иванович

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал

РАН-ын экспертизыже

Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Aprove.svg

РАН-ын экспертизыже

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россий Шанче Академий
экспертизым эртарен
Кумданрак
Николай Иванович Ильминский
Ильминский.jpg
Шочмо кече 23 вӱдшор (5 ага) 1822 ий(1822-05-05)
Шочмо вер Пенза
Колымо кече 1891 27 теле (1892 ий (8 шорыкйол)(1892-01-08) (69 ий)
Колымо вер Озаҥ
Эл  Россий империй
Шанче алан тюркологий, востоковедений, библеистике
Паша вер Озаҥысе духовный академий, Озаҥысе университет
Образований
Тунемшыже-влак И. Алтынсарин,
Н. А. Бобровников,
В. Т. Тимофеев,
И. Я. Яковлев
Палыме эрвелым шымлызе, туныктышо, миссионер
Награде ден премий-влак
2-шо степенян Шнуй Аннан орденже Шнуй Станиславын орденже (Россий империй) Медаль «В память войны 1853—1856»
Логотип РУВИКИ.Медиа РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак

Николай Иванович Ильминский (23 вӱдшор [5 ага] 1822, Пенза, Пенза губерний[d], Россий империй — 27 теле 1891 [8 шорыкйол 1892], Озаҥ, Озаҥ губерний, Россий империй) — эрвелым шымлызе, туныктышо-миссионер, библеист, Императорысо шанче академийын член-корреспондентше. Руш.

Миссионерлык-сотемдарыше «Ильминскийын системыжым» да «Ильминскийын алфавитшым» ямдылыше семын палыме.

Илыш корно

Тунеммаш, шанче пашан тӱҥалтышыже

Николай Иванович Ильминский 1822 ий 23 апрельыште (5 майыште) Пенза олаште, Николай черке иерейын (вара — протоиерейын) ешыштыже шочын.

Пензысе духовный училищым да Пензысе духовный семинарийым (студент лӱм дене[1]) сайын тунем пытарен.

1842—1846 ийлаште икымше тунемаш пуртымо тӱшка дене пырля Озаҥ духовный академийыште  (руш.) (мар. тунемын, тудым пытарымеке, 1846 ий 10 октябрьыште академийыште коденыт. Ончыч тудлан математике классым пуэныт, тудым 1847 ий тӱҥалтышыште А. А. Бобровниковлан пуышаш улмаш; тидын дене пырля тудо арняште ик гана П. И. Вагнерын полышкалышыже семын ботанике дене лекцийым лудын; 1847 ий 8 июньышто тудым магистр степеньыш кӱзыктымӧ, а 1847 ий 16 сентябрьыште турко-татар йылмын «бакалавржылан вашталтен лӱмдымӧ»[2]. 1847/48 тунемме ийыште тудо философийын историйжым туныктен[3].

Татар йылмым сайын палаш манын, 1847 ийыште Ильминский Озаҥысе Тошто-Татар слободаш илаш куснен, медресе́ш коштын[4].

Изи улмыж годымак Николай Ильминский йылме-влакым тунемаш кугу моштымашым ончыктен. Тудын биографшын, профессор Пётр Знаменскийын, ойлымыж почеш, «тыге чучын, пуйто ик гана колмо але лудмо йот йылмын мутшым тудо тетла нигунамат монден огыл, тиде шагал, — ала-кузе вошт ужшыла, манаш лиеш, тудо ончыч палыдыме йылмын чоҥалтмыжымак, кӧргӧ шӱлышыжымак руалтен моштен, да тыге чучын: грамматике да мутер деч посна тудын могай улмыжым да шкешотан умылымашыжын значенийжым ончылгочак пален кертын»[5].

Шке туныктышыжо Александр Казембек да Гордий Саблуков дене пырля Николай Ильминскийым Шнуй Возышым  (руш.) (мар. татар йылмыш кусарыме пашаш ушеныт. Тиде жапыште тудо кусарыме годым шуко еҥлан умылаш лийше «калык йылмым» кучылташ кӱлмӧ нерген шонымашыш толын[6].

1847 ий 5 декабрьыште шке йодмыж почеш Ильминский юмынъеҥ лӱм гыч кораҥдалтын[7].

Лишыл Эрвелыш коштмаш, эрвел илышым тунемме шотышто паша-влак

1850 ийыште Н. И. Ильминскийым кусарыше комитетыште пашам ышташ Санкт-Петербургыш колтеныт, а 1851 ийыште, Император Николай I пеҥгыдемдыме Синодын кӱштымашыже почеш, Лишыл Эрвелыш (Константинопольыш, Дамаскыш, Каирыш да моло олалаш) «магометан туныктымаш нерген эн келге да негызлыме увер-влакым погаш да магометан туныктымашым сайрак шымлен налаш полшышо Араб, Турко да Перс йылмылаште шкендым шуараш» колтымо. Тиде Российысе православный тунемме тӧнеж гыч шанчыеҥын ыштыме икымше тыгай шанчылык коштмаш лийын[8].

Палестиныште лиймыж годым тудо святитель Феофан Затворник (Г. В. Говоров) дене вашлийын да тудын дене йолташла келшаш тӱҥалын[9].

Н. И. Ильминский «миссионерлык кафедр-влакым утларак раш вераҥдыме нерген йодышым» икымше нӧлталын да, 1854 ийыште Лишыл Эрвел гыч пӧртылмекше, Озаҥысе духовный академийын «мусульман ваштареш пӧлкажын» икымше туныктышыжлан шогалтеныт: «Мухаммедын историйже», «мухаммедан вера», педагогике, татар да араб йылмыла дене занятийым вӱден[10].

Юлгундемысе, Кокла Азийысе да Сибирьысе калык-влакым православий велым сотемдарыме системым ямдылыше Ильминскийын 1855—1856 ийлаште, Д. К. Зеленин пеҥгыдемдымыж почеш, пеҥгыде шонымашыже лектын: «вес верам шаркалымаш дене кучедалмын эн сай йӧнжылан вес калык гыч улшо-влакым школышто туныктымаш гына лийын кертеш», «тудо нунын шкевуя, весым колыштде шонкалаш кумылыштым вияҥда, нуным пӱртӱс да историй нерген таза умылымаш дене пойдара да ӱшанле ужмо-колмо дек пагалымашым шыҥдара»[11].

1857 ийыште Н. И. Ильминскийлан экстраординарный профессор  (руш.) (мар. лӱмым пуымо[12].

Тиде ийлаште Н. И. Ильминский тюркологий историйыште икымше гана савыкташ (Г.-Я. Керын лӱмерже почеш) «Бабур-наме» чагатай текстым ямдылен. Вашке, 1859 ийыште, Озаҥыште тудо кокла курымысо вес кӱлешан шарныктышым — «Кысас ал-анбийам» — савыктен.

«Палемдаш кӱлеш, Ильминский КазДА-ште Лишыл Эрвел эллам, араб йылмым да исламым шымлымаш тӱҥалтыште шоген. Лачак тудын шымлымашыже академийым эрвел илышым да исламым тунемме шотышто Российын кугу рӱдерышкыже савыраш полшен».

— Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Казань: Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 51.

Православийын ончыкылык миссионерже-влаклан Н. И. Ильминскийын ислам шотышто пеш келге шинчымашым пуаш тыршымыжым Озаҥ духовный академийым вуйлатыше-влак, а вара Озаҥ епархийын священноначалийже, исламым шаркалыме семын акленыт. Тыге 1858/1859 тунемме ий тӱҥалтыш гыч тудым миссионер пӧлкаште туныктымаш деч кораҥденыт да еврей йылме ден математикым туныкташ шогалтеныт[13]. Тидлан кӧра Ильминскийлан Озаҥ духовный академийыште службым коден каяш логалын. Кузе историк Е. В. Липаков палемден: «Ильминскийын кайымыже шкем ончыктымашан лийын — ончычсо профессор Оренбургысо Пограничный комиссийын кусарышыжлан пашаш шогалын, тидлан нимогай тунеммашат кӱлын огыл да лач татар йылмым палымым веле йодын»[14].

Оренбургысо службо

1858 ий 31 декабрь гыч Н. И. Ильминский Оренбургысо Пограничный комиссийын кусарышыжлан пашам ыштен, тушто казах сотемдарче И. Алтынсарин дене палыме лийын.

1859 ийыште Каспий теҥызын эрвел сержым — Мангышлак деч, манаш лиеш, тӱҥалын Персий чек марте — сӱретлыме шотышто экспедицийыште лийын, (тиде экспедиций 1 май гыч октябрь марте шуйнен).

Озаҥыште туныктымо да шанче паша

1861 ий декабрьыште Ильминский Озаҥыш пӧртылын. Озаҥ университетысе историй-филологий факультетын турко-татар йылме кафедрыштыже лекцийым лудын, а 1863 ий гыч Озаҥ духовный академийыште эрвел йылме-влакым туныктен, тидын годымак татар-влаклан татар йылме дене тунемме полыш книга-влакым ямдылкален[15].

1868 ийыште тудо угыч почмо Святитель Гурийын миссионерлык Братствыж пеленысе Эре ыштыше кусарыше комиссийым негызлыше да вуйлатышыже гыч иктыже лийын, комиссийыш Братстве каҥашын кум йыжъеҥже пурен да тиде але вес кусарымашын могай улмыжо да кӱлешлыкше нерген йодышым тӧрлен. 1870 ий гыч — Императорысо шанче академийын член-корреспондентше. Академик постыш В. В. Радловын пайдаж верч баллотироватлалташ тореш лийын.

1872 ий 19 августышто тудо Озаҥыште угыч почылтшо йоткалык туныктымо семинарийын  (руш.) (мар. директоржын пашашкыже шогалын.

Н. И. Ильминскийын шӱгарже Озаҥ оласе Арский шӱгарлаште

Колымаш

Н. И. Ильминский 1891 ий 27 декабрьыште (1892 ий 8 январьыште) Озаҥыште родыжо-влак коклаште неле чер (пагар рак) деч вара колен[16]. Озаҥысе Арский шӱгарлаште, Ярославский чудотворец-влак святой благоверный князь-влак Феодор, Давид да Константин лӱмеш храм воктенысе шӱгарлаште тоеныт.

«Ужатен мурымым Озаҥ йоткалык туныктышо семинарийын Захарий-Елисавет черкыштыже Чебоксар епископ, Озаҥ епархийын викарийже Никанор (Каменский), Николай Ивановичын тунемшыже да пашаеҥже, ыштен. Тойымашке шуко священник, Озаҥ духовный академийын да Озаҥ императорысо университетын профессоржо-влак, Озаҥ йоткалык туныктышо семинарийын, Тынеш пуртымо татар-влакын рӱдӧ школыштышт туныктышо-влак, колышын пашаеҥже да тунемшыже-влак погыненыт. Николай Ивановичын шкенжын сугыньжо почеш, колоткашке тудым тыглай шем сюртук дене, орден да аршаш-влак деч посна пыштеныт».

— Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — Москва: РИСИ, 2014. — С. 151.

Ыресыште да шӱгар ӱмбалне возымо: «Ныжыл яндар шӱман. Курымашлык шарнымаш! Тыште Николай Иванович Ильминскийын, йоткалык гыч улшо-влакым Христосын туныктымыж дене кугу сотемдарчын, капше кия. Колен 1891 ий 27 декабрьыште». Шӱгар ӱмбалым вандал-влак ик гана веле огыл шалатеныт, тидын годым икмыняр верыште ырес пудырталтын. Кызыт ыресым уэмдыме, тудын ужашыже-влакым уэш пырля пижыктыме.

Суаптар

Н. И. Ильминский (1880-ше ийласе фотографий)

Тыгай орден-влак дене суапландарыме лийын: 3-шо степенян Св. Станислав (20.12.1857) да императорлык коронан 2-шо степенян шнуй Анна орден дене (28.10.1866) да Владимир тасме ӱмбалне «1853—1856 ийласе сарым шарнымашеш» бронзо медаль  (руш.) (мар. дене (15.03.1857)[17].

Еш

1857 ийыште Тверьысе протоиерейын тулыкеш кодшо ӱдыржӧ Екатерина Степановнам марлан налын, тудыжо Озаҥыште марлан лекше акаж пелен илен[18]. Пелашыже тудын миссионерлык да сотемдарыме пашаштыже эре полшен.

Ильминскиймытын шке йочашт лийын огыл, но нуно Н. И. Ильминскийын ик курсышто тунемшыжын да йолташыжын — палыме ориенталист А. А. Бобровниковын — тулыкеш кодшо йочаштымым — Николайым, Александрым да Екатеринам — ончен куштеныт[18]. Н. И. Ильминскийын колымекше, тудын ашнаш налме эргыже Н. А. Бобровников Озаҥ йоткалык туныктышо семинарий директорын постышкыжо шогалын. Е. А. Бобровникова (1861—1936) варажым Н. И. Ильминскийын тунемшыжлан — чапланыше чуваш сотемдарче И. Я. Яковлевлан марлан лектын да Симбирскыште чуваш школын ӱдырамаш пӧлкажым вуйлатен.

Н. И. Ильминскийын пелашыжым, Екатерина Степановна Ильминскаям, тудо Арский шӱгарлаштак, Ильминскийын тунемшыже В. Т. Тимофеев воктене тоеныт.

Ильминскийын алфавитше

1862 ий гыч Шнуй Возышын посна книга-влакшым кусарен лукташ тӱҥалме, ты пашам Н. И. Ильминский ден В. Т. Тимофеев шуктеныт, ты паша шукталтме годым тынеш пуртымо татар-влаклан кириллице негызеш лӱмын азбуко чумыралташ тӱҥалын. Тидын годым эн тӱҥалтыште текстым руш алфавитын букваж-влак дене печатлаш шоналтын, но тунемме пашам да миссионерлык литературым шаркалыме опыт ончыктен: йӱк-влакым утларак раш почын пуаш ешартыш буква-влак кӱлыт[19].

Алфавит да возымаш нормо тӱрыснек 1874 ийыште чумырымо «Тынеш пуртымо татар-влаклан букварьыште» рашемдалт шуыныт, тудо латик гана уэш савыкталтын да 1917 ий марте «тынеш пуртымо татар-влаклан» (кряшен-влаклан) миссионерлык, тукымлык, земский да черке-приходской школлаште улыжат икте лийын. Тидын годым алфавитым кугыжаныш инстанций-влак могырым пеҥгыдемдыме лийын огыл: книга-влак «тынеш пуртымо татар йылме дене руш буква-влак дене» печатлалтыныт манын шотлалтын.

Историк Е. В. Липаковын уверже почеш, Н. И. Ильминскийын алфавитше дене 160 утла лӱман книга-влак печатлалтыныт, нунын коклаште Шнуй Возышым, юмылан кумалме книга-влакым, тыглай илышысе да духовный литературым кусарымаш, тыгак тӱҥалтыш школ-влаклан учебник, гигиене да ялозанлык шотышто брошюр, почеламут сборник-влак лийыныт. Тудын дене «Сугыш хабарляре» да «Дус» газет-влак савыкталтыныт. Совет жапыште Н. И. Ильминскийын алфавитше тӱҥалтыш школлаште да Озаҥысе кряшен педагогике техникумышто умбакыже кучылталтыныт. 1918—1929 ийлаште тудын дене 90 утла лӱман книга савыктыме лийын: учебник-влак, В. И. Ленинын да И. В. Сталинын произведенийыштым кусарымаш, коммунистический агитационный да шанче-популярный литератур, почеламут-влак, пьесе-влак[19].

1930-шо ийлаште яналифым  (руш.) (мар. пуртымо дене Н. И. Ильминскийын алфавитшым кучылтмаш гыч лукмо.

1990-шо ийла тӱҥалтыш гыч тудым уэш Руш православный черке да Библий ушем революций деч ончычсо книга-влакым угыч савыктымаштат, Шнуй Возыш ден юмылан кумалме книга-влакым у кусарымаштат кучылташ тӱҥалыныт.

Н. И. Ильминскийын алфавитше тыгак кряшен мер организаций-влакын изданийлаштышт кучылталтеш.

Н. И. Ильминскийын идейжым туныктымаш да миссионер пашаш шыҥдарымашын лектышыжым аклымаш

«Вес калык-влакым туныктымашын» тӱҥ шонымашыже, тудын методикыже да методологийже, вораҥдарыме принципше-влак да структуржо утларак тӱрысын Н. И. Ильминскийын 1887 ийыште Озаҥыште савыктыме «Тынеш пуртымо татар-влакын Озаҥысе рӱдӧ школышт: Тынеш пуртымо татар-влакым христиан могырым сотемдарыме историйлан материал-влак» пашаштыже ончыкталтын[20].

Н. И. Ильминскийын шонымаш ден темлымашыже-влаклан калык туныктымаш министр Д. А. Толстой, Озаҥысе тунемме йырвелын ончышыжо П. Д. Шестаков полшеныт, нуным Шнуй Вуйлатыше Синод да Император Александр II сайлан шотленыт.

Шке шонымашыж ден темлымашыжым илышыш шыҥдараш Н. И. Ильминский 1864 ийыште «Тынеш пуртымо татар-влакын Озаҥысе рӱдӧ школыштым» почыктен, тудо варажым Озаҥ да тудын воктенысе губернийласе школ-влаклан шанче-методик рӱдер семын лийын[21].

Н. И. Ильминскийын шонымашлажым тынеш пуртымо татар да чуваш-влак коклаште илышыш шыҥдарыме пашам тӱҥ шотышто В. Т. Тимофеев да И. Я. Яковлев шуктен шогеныт. Тидын годым Татарстаныште да Чувашийыште «Н. И. Ильминскийын системыжым» шыҥдарымым тӱрлӧ семын аклат.

Тидын шотышто, мутлан, 1970-ше ийлаште шымлызе И. Г. Максимов тыге ойлен:

«Нине кок еҥын, В. Т. Тимофеев ден И. Я. Яковлевын, шочмо кундемыштышт ик пашамак шуктымыштым кызыт тӱрлӧ семын аклат: иктыже кряшен-татар-влакым, весыже чуваш-влакым сотемдарыме верч тыршен. Чуваш АССР-ыште 1968 ийыште пайремлын да уло калык ушнымо дене Симбирскысе чуваш туныктышо школын 100 ийжым да тудым негызлыше И. Я. Яковлевын 120 ийжым пайремленыт. Чуваш-влакым сотемдарыше И. Я. Яковлевлан Чебоксарысе рӱдӧ площадьыште чапкӱм шогалтыме, тудын лӱмжым библиотекылан пуымо да тудын лӱмеш тоштерым почмо. Кызытсе татар литературышто Н. И. Ильминский ден В. Т. Тимофеевын лӱмышт пелен — кӧмыт эше 100 ий ончычак татар-влакын (кряшенмытын) ужашыштым руш буквала дене возыктышлан туныктеныт да тиде возыктыш чыла татар-влаклан икте лийын, да тидын дене нунылан Европысо культур деке лишемаш корно куштылемын — „миссионер“ ден „поп“ ярлыкым пижыктеныт, тудыжым ончычсо татар националист-влакын пропаганде арсеналышт гыч налыныт, а тынеш пуртымо татар-влакын Озаҥысе рӱдӧ школышт мусульман-влак ваштареш улшо миссионер-влакым ямдылыше вер семын шӱктаралтеш».

— Максимов И. Г. Отзвуки отживших идей в татарской газете

Кызытсе жапыште Н. И. Ильминскийын, тудын тунемшыже-влакын да почешышт кайыше-влакын сотемдарыме-миссионер пашаштын кӱлешлыкше уэш чот вашталт ончалтеш (поснак кряшен-влак коклаште).

Россий Образований Академийын Педагогике теорий да историй институтшын шанче секретарьжын да туныктымаш ден педагогике наукын историйышт шотышто шанче каҥашын секретарьжын, педагогике шанче доктор И. З. Сковородкинан 2008 ийыште савыктыме «Российысе калык-влакым туныктымаште этнопедагогике йӧн дене лишеммаш: историй, теорий, практик» монографийыштыже Н. И. Ильминскийым шке кӱлешлыкше дене Российыште шанче педагогикым негызлыше К. Д. Ушинский дене ик радамыш шогалтыме[22].

2011 ий 27 декабрьыште Татарийын рӱдолаштыже РИСИ-н Озаҥысе экспертлык клубшо «Николай Ильминский да кряшен национальный толкын» лӱман конференцийым эртарен. 2011 ий 27 декабрьысе конференцийын пашажым почшыжла, Раис Сулейманов палемден: ны совет жапыште, ны совет деч варасе жапыште тиде айдемылан да пеш кугу сотемдарчын кряшен, чуваш, марий, мордва-влакын да Российысе моло калык-влакын историйыштышт шуктымо пашажлан пӧлеклалтше ик шанче конференцият эртаралтын огыл[23].

2012 ий 16 майыште Озаҥ духовный семинарийыште «Н. И. Ильминский — Российысе калык-влакын сотемдарчыже» конференций эртен, тудын шочмыжлан 190 ий теммылан пӧлеклалтын. Конференцийын пашажым вораҥдарыше семын Российысе стратегийлык шымлымаш институтын Юл кундемысе регион-влакым да этнологийым шымлыше рӱдерже, Озаҥысе Духовный семинарий да Озаҥ оласе кряшен толкынын ветеранже-влакын каҥашышт лийыныт[23].

Кряшен духовный миссийым вуйлатыше священник Димитрий Сизов 2015 ийыште палемден:

«Эн шуко пашам Николай Иванович кряшен-влакым христианствыш пурташ пыштен, тидлан шкежак Шнуй Возымашым, юмылан кумалме книга-влакым да туныктышо литературым кряшен-влакын шочмо йылмышкышт кусарымашке, кряшен яллаште тӱҥалтыш школлам почедымашке, тыгак священник да туныктышо кадрым ямдылымашке ушнен. Юмылан ӱшаныше кряшен-влак тудым эше илымыж годымак шнуй айдеме маныныт, мемнан жапыште тудым эшеат чот пагалаш тӱҥалыныт».

— Сизов Д. Поддержите начинание!

Николай Ильминскийын пашажым тунеммаш да савыктымаш XX курым мучашыште — XXI курым тӱҥалтышыште

2002 ийыште Чебоксарыште А. Н. Павлова «Н. И. Ильминскийын системыже да тудым Российысе Эрвелын руш огыл калык-влакым школышто туныктымашке шыҥдарымаш» теме дене историй шанче кандидат шанче степеньым налаш диссертацийым арален[24]. Тушто, мутлан, тыгай иктешлымаш ышталтын: «Н. И. Ильминскийын системыже чынжымак Россий Эрвелын руш огыл калыкше-влакын национальный нӧлталтмыштлан, Россий Эрвелын руш огыл калык-влакын грамотан улмыштым нӧлташ, национальный интеллигенцийлан шочаш да йол ӱмбак шогалаш, савыктыш, печать пашалан вияҥаш, сылнымутан национальный литературлан, музык, театр, сӱретлымаш искусствын нерешталтмыштлан полшен». «Н. И. Ильминскийын системыжым шыҥдарымаш, — палемден Павлова, — эрвел калык-влакын мер-политике чолгалыкыштым нӧлтымашке, тынеш пуртымо калык-влаклан православий туныктымашым пален налмашке, эрвел Российысе тӱрлӧ этнос-влак коклаште утларак чак кылым ыштымашке конден»[25].

2011 ийыште «Озаҥ оласе кряшен толкынын ветеранже-влакын каҥашыштын» Российысе кряшен калыкын этнокультур да православий шотышто шке умылымашыштым уэш шочыктымо да вияҥдыме программышт почеш, Озаҥыште «Н. И. Ильминскийын тынеш пуртымо татар-влаклан серышыже-влак» 1896 ийысе книган репринтан савыктышыжым лукмо[26].

Тудо ийынак «В. Т. Тимофеевын религий-педагогике пашажын кундемысе кряшен калыкын социал-тӱвыра да кӧргӧ чон поянлыкшым вияҥдымаште кӱлешлыкше» теме дене шанче-практик конференцийым эртарымылан кӧра Озаҥыште Н. И. Ильминскийын материалже-влак дене 1887 ийысе «Тынеш пуртымо татар-влакын Озаҥысе рӱдӧ школышт: Тынеш пуртымо татар-влакым христиан могырым сотемдарымаш историйлан материал-влак» книгам репринт йӧн дене лукмо[27].

2011 ий 27 декабрьыште Озаҥыште Россий стратегийлык шымлымаш институтын (РИСИ) Озаҥысе экспертлык клубын погынымаштыже «Николай Ильминский да кряшен национальный толкын» теме дене шанче конференций эртен, тудым РИСИ-н Регион-влакым да этнорелигийым шымлыше Юлкундем рӱдер чумырен[28]. Тудын иктешлымыж почеш 2013 ийыште материал-влакан сборник савыкталтын[29].

Миссионерлык сотемдарымаш шотышто «Н. И. Ильминскийын системыжым» кызытсе жапыште икымше тӱшка шымлымашым священник А. С. Колчерин ыштен, тудо 2014 ий 24 февральыште Моско патриархатын святой-влак Кирилл да Мефодий лӱмеш Чумырчерке аспирантурышто да докторантурышто «Н. И. Ильминскийын миссионерлык сотемдарымаш системыже (XIX курымын кокымшо пелыже — XX курымын тӱҥалтышыже) Озаҥ кундемысе изи калык-влакын христианствыш пурымаште» теме дене черке историй доктор шанче степеньым налаш диссертацийым арален[30]. Тудо ийынак Москошто А. С. Колчеринын «Юл кундемысе калык-влакым христианствыш пуртымаш. Н. И. Ильминский да православный миссий» шымлымашыже савыкталтын[31].

Николай Ильминскийым религийын пагалымыже

Николай Ильминскийым мозаик дене сӱретлымаш «Символ веры» манмын черке-кряшен йылман текстше дене

2015 ий январьыште Озаҥ да Татарстан митрополит Анастасийын порын сугыньлымыж почеш Озаҥ епархийын святой-влакым каноныш пуртышо комиссийже Николай Ильминскийым верыште пагалыме сын дене каноныш пурташ материалым погаш тӱҥалын[32][33].

Библиографий

Палемдымаш

  1. ↑ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 97.
  2. ↑ Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.// Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. — Оп. 1. — Д. 202. — Л. 1 об.—2.
  3. ↑ История Казанской духовной академии, 1892, с. 30.
  4. ↑ Сабирзянов Г. С. Ильминский Николай Иванович // Татарская энциклопедия : В 5 т. / гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Ин-т Тат. энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2. — С. 557.
  5. ↑ Цит. по: Фокин А. Научно-педагогическая деятельность Николая Ильминского и формирование этноконфессионального самосознания кряшен// Николай Ильминский и кряшенское национальное движения: материалы научной конференции (27 декабря 2011 г.) / под ред. А. В. Фокина и Р. Р. Сулейманова. — Казань: Типография ООО Авента, 2013. — С. 5.
  6. ↑ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 103.
  7. ↑ Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г. // Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. — Оп. 1. — Д. 202. — Л. 2 об.—3.
  8. ↑ Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Казань: Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 88.
  9. ↑ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 107.
  10. ↑ Хабибуллин М. З., Кострюков М. А. Казанское востоковедение XIX — первой половины XX вв.: П. К. Жузе: монография. — Казань: Издательство «ЯЗ», 2012. — С. 45, 50.
  11. ↑ Зеленин Д. К. Н. И. Ильминский и просвещение инородцев (К 10-летию со дня смерти 27.XII.1901 г.)// Русская школа. — Санкт-Петербург, 1902. — № 2. — С. 105, 183.
  12. ↑ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 108.
  13. ↑ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 111.
  14. ↑ Липаков Е. В. Архипастыри Казанские. 1555—2007. — Казань: Центр инновационных технологий, 2007. — С. 233.
  15. ↑ Густерин П. В. Коран как объект изучения. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing. — 2014. — С. 42. — ISBN 978-3-659-51259-9.
  16. ↑ Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 151.
  17. ↑ Формулярный список о службе преподавателя Казанской духовной академии Ильминского Н. И. 20.07.1868 г.// Национальный архив Республики Татарстан. Ф. 968. — Оп. 1. — Д. 202. — Л. 2 об., 6 об.—7, 11 об.—12.
  18. ↑ 1 2 Христианизация народов Поволжья, 2014, с. 147.
  19. ↑ 1 2 Липаков Е. В. Ильминского алфвавит // Татарская энциклопедия: В 5 т./ Гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2: Г — Й. — С. 558.
  20. ↑ Казанская центральная крещёно-татарская школа: Материалы для истории христианского просвещения крещёных татар. — Казань, 1887. — 485 с.
  21. ↑ Сабирзянов Г. С. ИЛЬМИНСКИЙ Николай Иванович// Татарская энциклопедия: В 5 т./ Гл. ред. М. Х. Хасанов, ответ. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2: Г — Й. — С. 555—556.
  22. ↑ Сковородкина И. З. Этнопедагогический подход к образованию народов России: история, теория, практика: Монография. — Москва: ИТИП РАО, 2008. — С. 47 — 48.
  23. ↑ 1 2 Казань реабилитирует имя великого просветителя. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026. Архивлыме 7 ӱярня 2016 ий.
  24. ↑ Павлова А. Н. Система Н. И. Ильминского и её реализация в школьном образовании нерусских народов Востока России : Автореф. дис. канд. ист. наук. — Чебоксары, 2002. — 28 с. (руш.). z3950.ksu.ru. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.
  25. ↑ Павлова А. Н. Система Н. И. Ильминского и её реализация в школьном образовании нерусских народов Востока России: Автореф. дис. канд. ист. наук. — Чебоксары, 2002. — С. 27. z3950.ksu.ru. Тергыме кече: 5 пургыж 2026.
  26. ↑ Письма Н. И. Ильминского к крещёным татарам. — Репр. воспр. текста изд. 1896 г. — Казань: Астория и К°, 2011. — 210 (2) с.
  27. ↑ Казанская центральная крещёно-татарская школа: Материалы для истории христианского просвещения крещёных татар. — Репр. воспр. текста изд. 1887 г. — Казань: Астория и К°, 2011. — 484 (1) с.
  28. ↑ Сулейманов Р. Просветитель кряшенского народа (В Казани обсудили роль Николая Ильминского в кряшенском национальном движении…) Архивысе копий 21 шорыкйол 2015 гыч // Русская народная линия. — 3.1.2012.
  29. ↑ Николай Ильминский и кряшенское национальное движения: материалы научной конференции (27 декабря 2011 г.) / под ред. А. В. Фокина и Р. Р. Сулейманова. — Казань: Тип. ООО Авента, 2013. — 81 с.
  30. ↑ В Общецерковной аспирантуре и докторантуре состоялось заседание Общецерковного диссертационного совета (руш.). doctorantura.ru. Тергыме кече: 5 пургыж 2026.
  31. ↑ Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — М.: РИСИ, 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-7893-0183-8.
  32. ↑ Поддержите начинание! - Туганайлар (руш.). tuganaylar.ru. Тергыме кече: 27 шорыкйол 2026.
  33. ↑ Начат сбор материалов для канонизации миссионера и просветителя Н.И.Ильминского - «Верующие кряшены его ещё при жизни называли святым человеком...», <http://ruskline.ru/analitika/2015/01/24/veruyuwie_kryasheny_ego_ewyo_pri_zhizni_nazyvali_svyatym_chelovekom/>. Тергыме: 27 шорыкйол 2026. 

Литератур

  • Агафонов Н. Николай Иванович Ильминский // Из Казанской истории. — Казань, 1906. — С. 74—79. — 224 с.
  • Густерин П. Русскоязычная коранистика досоветского периода // Вопросы истории. — 2015. — № 5. — С. 163.
  • Благова Г. Ф. Николай Иванович Ильминский как исследователь туркменских диалектов // Вопросы языкознания. — 2005. — № 6. — С. 97—114.
  • Веселовский Н. Ильминский, Николай Иванович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
  • Зеленин Д. К. Н. И. Ильминский и просвещение инородцев (К 10-летию со дня смерти 27.XII.1901 г.) // Русская школа. — 1902. — № 2.
  • Знаменский П. На память об Н. И. Ильминском. — Казань, 1892.
  • Знаменский П. История Казанской духовной академии за первый (дореформенный) период её существования. — Вып. 2. — Казань: тип. Имп. ун-та, 1892. — С. 28—31.
  • Знаменский П. В. Участие Н. И. Ильминского в деле инородческого образования в Туркестанском крае. — Казань, 1900 (см. также: Русская школа. — 1902. — № 7, 8).
  • Колчерин А. Христианизация народов Поволжья. Н. И. Ильминский и православная миссия. — М.: РИСИ, 2014. — 720 с. — ISBN 978-5-7893-0183-8.
  • Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в России. Дооктябрьский период. — Изд. 2-е, доп. и испр. — Л., 1982.
  • Кононов А. Н. Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов. Дооктябрьский период. — Изд. 2-е, перераб. / подг. А. Н. Кононов. — М., 1989.
  • Липаков Е. В., Кравецкий А. Г. Ильминский Николай Иванович // Православная энциклопедия. — М., 2009. — Т. XXII : «Икона — Иннокентий». — С. 369—374. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 978-5-89572-040-0.
  • Тюстин А. В., Шишкин И. С. Ильминский Николай Иванович (23.04.1822 — 27.12.1891) // Пензенская персоналия. Славу Пензы умножившие : [биогр. слов.]. — Пенза: Айсберг, 2012. — Т. 1 (А—Л). — С. 143. — 208 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-94428-091-6.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Ильминский,_Николай_Иванович&oldid=1231678" гыч налме