Арзамас уезд
| Арзамас уезд | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
|||||
| Эл | Россий Империй | ||||
| Уезд ола | Арзамас | ||||
| Историй да географий | |||||
| Ыштыме кече | 1721 | ||||
| Пытарыме кече | 14 шорыкйол 1929 | ||||
| Кумдык | 3 307,1 меҥге² | ||||
| Калык чот | |||||
| Калык чот | 138 785[1] (1897) еҥ | ||||
 |
|||||
 РУВИКИ.Медиаште медиафайл-влак | |||||
.png)
.png)
Арзамас уезд (руш. Арзамасский уезд) — 1564-ше—1929-ше ийлаште лийше Руш кугыжанышысе, варарак — Россий империйысе Угарман губернийын да РСФСР-ын составыштыже улшо административно-территориальный единице. Уезд ола — Арзамас.
Историй
Арзамас уезд Пётр I деч ончычсо жап гыч Руш кугыжанышын ужашыже семын палыме. Арзамасыште руш крепостьым негызлымеке, Арзамас олан тиде жапыштак руш форпост статусым налмекыже ышталтын, очыни. Тидын годымак Арзамас тиде верыште илем але городище семын 1552-шо ийыште руш крепостьым негызлыме деч ятыр ончыч лийын. Но 1563-шо ийысе Ливоний сарын участникше-влак коклаште цна (232 еҥ), муром (551 еҥ), угарман (293 еҥ) да темников (216 еҥ) мордван улмыжо тиде татыште Арзамас уездын лийдымыжым ончыкта, да муром мордван шукылыкшылан кӧра арзамас мордва Муром уездыш пурталтын.
Мордва калыкын тынеш пурымыжо тичмаш процесс семын XVI-шо курым мучаш — XVII-ше курым тӱҥалтышыште тӱҥалын. Кундемысе православийын эҥертышыже, 1556-шо ийыште негызлыме Арзамасысе Спасский пӧръеҥ монастырь, тыгак миссионер пашам шуктен шоген. Тиде процесс язычник-влак вел гыч кугу торешланымашым луктын огыл. 1628-ше ийыште уездыште, Арзамас ола дене пырля, 98 приходской черке шотлалтын. Православный духовенствын тынеш пурышо мордва-влаклан влиянийже нерген фактым воевода Ю. А. Долгоруковын 1670-ше ий шыжа тылзын 16-шо кечысе отчётшо пеҥгыдемда. Тушто тудын Курмыш уездыш колтымо еҥже-влакым верысе калык изиш гына пуштын огытыл, но нуным поп-шамыч чареныт. XVII-ше курымышто православий дене пырля шуко мордва яллаште язычество шарлыше лийын. Мордва язычество XVII-ше курымышто, кучем-влакын чот тӱткышыштым да раш койшо шылталымыштым ончыде, Арзамас уездыште веле огыл, воктенысе Алатырь, Угарман да Темников уездлаштат кумдан шарлыше лийын.
Умбакыжым руш-влакын Арзамас уездын мландышкыже вияҥше илаш куснымышт мордва ден руш калыкын юридический, мер, ужалымаш да илыш-йӱла кыл-влакыштын шарлымашышкыже конден. 1628-ше ийыште уездын 59 мордва ялже гыч 14-же (24 %) руш бортник-влак иленыт. Православийым шыҥдарымаш тидын годым калыкын шке койышыжым йомдарымаш да ассимиляций семын шотлалтын.
Чынжым, XVII-ше курым кыдалне Арзамас уездысе мордва кресаньык-влак религий шотышто православный да язычниклан шелалтыныт. Мордва кресаньык-язычник-влакым ӱшаныдымылан шотлен, правительство нунын ваштареш экономике темдыме йӧн-влакым кучылташ тӱҥалын, нунылан кугу ясакым тӱлыктен.
Пётр I-ын вашталтымаш-влакше да Империйын пагытше
Икымше калык перепись да икымше ревизий христианизаций пашаште лийше вашталташ лийдыме алмаштыш-влакым ончыкта да мордва яллаште шуко тынеш пурышо сурт-влакын улмыштым гына огыл, а села-влакын вияҥмыштым, вес семынже шке черке-влакым чоҥымыштым палемда. Эн ончычак, шуко уэш тынеш пурышо-влак лач Арзамас уездын касвелныже (Ардатов рӱдеран 25—30 км радиус кумдыкышто) ушештаралтыт, чынжым гын, XVII-ше курым мучко руш бортник-влакын чотышт кугемме яллаште. 1719-ше ийлан тиде кундемын кугу ужашыже христианский лийын. Христианизироватлыме ял-влакын чотышт чылаже 30 лийын (тудо жапысе Арзамас уездын чыла ясачный мордва да бортник-влакын ялыштын пелыже). Нунын кокла гыч индешыже икымше ревизийлан села лийыныт, тыште кудытшо Подлесный станыште (Ардатово, Атемасово, Волчиха, Котовка, Кудлей, Кужендеи, Овтодеева, Сыресева, Тошто Череватово). Уездын кодшо ужашыштыже лач икмыняр яллаште гына руш бортник-влакын, тыгак православийыш вончышо посна мордва сурт-влакын кугеммышт палдырна.
1708-ше ийыште уезд Озаҥ губернийыш?! пуалтын. 1713-шо ийыште Арзамас Угарман губернийыш куснен. 1719-ше ийыште губерний-влакым провинций-шамычлан шеледыме годым Угарман губернийын составыштыже Арзамас провинций ышталтын.
1721-ше ийыште Россий империй увертаралтын. 1779-ше ийыште уезд 1796-шо ийыште Угарман губернийыш савырныше Угарман наместничествыш пуалтын.
1740-ше—1741-ше ийлаште Москосо Архангельский соборын священникше Антип Мартемьянов калыкым чолган да кумдан христианизацийыш ушен, тудым кырымеке да Москош кайымекыже, тудын пашажым умбакыже священник-влак Лука Иванов да Дмитрий Фёдоров шуеныт. Но 1741-ше ийыште мордван тынеш пурымыжо эше кумда лийын огыл, да лач 1743-шо ий кеҥежлан гына 31 мордва ял гыч 18-ште илыше-влакын православийыш вончымышт нерген чынжымак пале лийын. Но тиде уже ял-влакын 50 утла процентышт лийын, а кокымшо ревизий (1745-ше ий) вич селам ончыкта, кушто илыше-влак православийыш шукерте огыл вонченыт: Великий Враг, Итманово, Кугу Макателём, У Пичингуши, Тошто Пичингуши, Ревезень. XIX-ше курым кыдалне илыше тоштыеҥ-влакын шарнымашышт почеш тиде яллаште тӱшка тынеш пурымаш сарзе отряд-влакын улмышт годым эртен. Но православий, кеч шотшылан, кӱлешлыклан кӧра гына пуртымо лийын, туге гынат XVIII-ше курымын кокымшо пелыштыже — XIX-ше курым тӱҥалтышыште эркын-эркын илышыш пурен, илыш-йӱлан ужашыже лийын. 1743-шо—1745-ше ийласе Угарман уездын Терюшево волостьыштыже лийше восстаний дене таҥастарымаште, Арзамас уездыште, кеч тыште икмыняр томаша лийын гынат, тӱшка тынеш пурымаш ласкан эртен.
1779-ше ийыште административный реформо лийын, тудын годым уездын территорийже иземын; мутлан, уезд мландын ужашыже уэш ыштыме Сергач уездыш пуалтын.
Совет кучем пагыт
1929-ше ий шорыкйол тылзын 14-ше кечынже Угарман губерний?! да чыла тудын уездше-влак пытаралтыныт, Арзамас уездын кугурак ужашыже Угарман областьын Арзамас районышкыжо пурен.
Калыкчот
1897-ше ийысе переписьын лектышыже почеш уездыште 138 785[1] еҥ илен. Тидын коклаште руш — 92,9 %; мордва — 6,9 %. Арзамас уезд олаште — 10 592 еҥ.
1926-шо ийысе уло союзысо калык переписьын иктешлымашыж почеш уездын калыкчотшо 351 667 еҥ лийын[2], нунын кокла гыч оласе — 22 427 еҥ.
Административный шеледымаш
.JPG)
Руш кугыжаныш (1554-ше—1721-ше ийла)
Ожно годсек Арзамас уездыште кок кӱкшытан шеледымаш лийын — уездын составыштыже 2 тӱжвал стан лийын, нуно 6 кӧргӧ стан гыч шогеныт. Мордва ял-влак тӱжвал стан почеш, а поместный да вотчинный — кӧргӧ стан почеш возен ончыкталтыныт[3].
- Утишный стан (чодырадыме вер, кечывалвелне Сатис да Шатки чодыра-влак дене, касвелне Муром чодыра дене, эрвелне Собакино чодыра дене да йӱдвелне Серёжа эҥер воктенысе чодыра-влак дене чеклалтын)[4]:
- Тёша стан (Арзамас деч йӱдвелне Серёжа эҥер марте да касвелне Тёша эҥер лап дене Кулебаки ола воктенысе вершӧр марте, йӱдвелне Угарман, касвелне Муром, эрвелне Курмыш уезд-влак дене чеклалтын);
- Ичалово стан (Арзамас деч кӱшнысо Ичалово села кундемысе Тёша эҥерын йогынжо дене, кечывалвелне Темников уездын пич чодыра-влакше дене чеклалтын);
- Иржа (Ирженский) стан (Иржа эҥерын вӱдкундемже да кечывалвелне Пуза да Сатис эҥер марте, кечывалвелне Темников уездын пич чодыра-влакше дене чеклалтын);
- Подлесный стан (Ардатов кундемыште да тудын касвелже да кечывалвелже гыч тӱҥалын Дивеево воктенысе вершӧр марте, касвелне да кечывалвелне Темников уездын пич чодыра-влакше дене чеклалтын).
- Залесный стан (Лукояново кундемыште да эрвеке Межпьянье, кечывалвеке Резоватово марте; йӱдвелне Угарман да Курмыш уезд-влак дене чеклалтын, эрвелне — Алатырь уезд дене, кечывалвелне — Темников уездын пич чодыра-влакше дене чеклалтын)[5]:
- Собакино стан (Собакино капка вес могырышто);
- Шатки стан (Шатки капка вес могырышто).
Россий империй (1721-ше—1917-ше ийла)
Ончычсо Арзамас уездын территорийже 1779-ше ийыште Угарман губернийын угыч ышталтше Арзамас, Ардатов, Лукояново, Починки, Сергач, Перевоз да Княгинин уездше-влак да Симбирск губернийын Ардатов уездше коклаште шеледыме лийын.
1890-ше ийыште уездын составышкыже 24 волость пурен[6]:
| № п/п | Волость | Волостной правлений | Илем-влакын чотышт | Калыкчот |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Абрамовский | Абрамово села | 9 | 5614 |
| 2 | Анненковский | Чапары села | 9 | 4269 |
| 3 | Аратский | Кугу Арать села | 12 | 5924 |
| 4 | Вадский | Вад села | 10 | 9972 |
| 5 | Велико-Вражский | Большой Враг села | 4 | 6865 |
| 6 | Выездновский | Выездное села | 6 | 5794 |
| 7 | Ивашкинский | Ивашкино села | 20 | 6061 |
| 8 | Казаковский | с. Казаково села | 14 | 5376 |
| 9 | Коваксинский | Ковакса села | 12 | 5305 |
| 10 | Костянский | Костянка села | 10 | 5399 |
| 11 | Красносельский | Красное села | 5 | 4830 |
| 12 | Медынцевский | Медынцево села | 13 | 4080 |
| 13 | Мотовиловский | Мотовилово села | 11 | 7709 |
| 14 | Ново-Усадский | Новый Усад села | 14 | 7214 |
| 15 | Пановский | Паново села | 8 | 4598 |
| 16 | Семёновский | Семёново села | 5 | 5038 |
| 17 | Слизневский | Слизнево села | 10 | 5846 |
| 18 | Смирновский | Смирново села | 12 | 5165 |
| 19 | Собакинский | Собакино села | 5 | 5372 |
| 20 | Спасский | Спасское села | 13 | 3966 |
| 21 | Хиринский | Хирино села | 15 | 4597 |
| 22 | Чернухинский | Чернуха села | 7 | 5834 |
| 23 | Шатковский | Архангельское-Кобылино села | 9 | 5436 |
| 24 | Яблонский | Яблонка села | 16 | 4999 |
1913-шо ийыште уездыште 21 волость лийын[7]: Казаковский, Медынцевский, Шатковский волость-влак пытаралтыныт, Яблонский олмеш Гарский волость (Гари села) ышталтын.
РСФСР (1917-ше—1929-ше ийла)
1926-шо ийыште уездыште 10 волость лийын:
- Ардатовский — Ардатов ола,
- Арзамасский — Арзамас ола,
- Вадский — Вад села,
- Глуховский — Глухово села,
- Дивеевский — Дивеево села,
- Личадеевский — Личадеево села,
- Пановский — Паново села,
- Пьянско-Перевозский — Перевоз села,
- Смирновский — Смирново села,
- Чернухинский — Чернуха села.
Кустарный промысел-влак XIX-ше курым мучашысе фотографийлаште
Тиде савыктыш гыч налме: Угарман губерний губернийысе земствын шымлымыже почеш. II савыктыш М. А. Плотников. Угарман губернийысе кустарный промысел-влак. — СПб., 1896.
 |
|
Палемдымаш
- ↑ 1 2 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Тергыме кече: 4 пургыж 2026. Архивлыме 28 сӱрем 2014 ий.
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1926 г. Тергыме кече: 4 пургыж 2026. Архивлыме 4 ӱярня 2016 ий.
- ↑ Парадеев Е. И. Писцовая книга В. Киреева и Г. Молчанова 1677—1678 гг. и другие сведения об Арзамасском уезде XVI—XVII вв. Текстовое электронное издание с сопроводительными материалами. — URL: http://paradeev.com стр. 16
- ↑ РГАДА. Ф. 1103. Оп. 1. Д. 1552, Переписной книге города Арзамаса и уезда переписи Ивана Ивановича Щепотева
- ↑ РГАДА. Ф. 350. Оп. 1. Д. 11 Переписной книге Арзамаского уезда переписи Григория Георгиевича Огарева
- ↑ Волости и гмины 1890 года. Губернии: I Архангельская - XXV Нижегородская. — СПб., 1892. Архивысе копий 21 пургыж 2022 гыч
- ↑ Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія. — Кіевъ: Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ, 1913. Архивысе копий 16 пеледыш 2017 гыч
Кылвер-влак
- Арзамас, город // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Арзамасский уезд на карте Нижегородской губернии 1862г. съемки А.И. Менде (одноверстная 1:42 000) на сайте Российского государственного архива древних актов (РГАДА).
- Старые карты Арзамасского уезда
