Акпатыр (опер)

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Опер
Акпатыр
Акпатыр
Премьера оперы Акпатыр.jpg
Композитор Эрик Сапаев
Либреттист Осмин Йыван, Михаил Якимов, Геннадий Матюковский
Либреттон йылмыже марий йылме

Акпатыр — икымше марий опер. Премьерже 1963 ий 5 апрельыште Шкетан лӱмеш Марий театрын сценыштыже лийын.

Историй

Икымше марий оперым шочыкташ эше 1920-шо ийлаште Яков Эшпай ден Кузьма Смирнов тӧченыт, но тидым 1961 ийыште Озаҥысе консерваторийым тунем лекше Эрик Сапаев гына ыштен кертын. Тудо произведений дене икмыняр ий пашам ыштен[1][2]. Оперлан либреттым марий поэт-влак Иван Осмин, Михаил Якимов, Геннадий Матюковский возеныт, нуно текст шотышто Моско да Озаҥ консерваторий гыч специалист-влак дене каҥашеныт[3].

Геройло-романтик оперын негызше Сергей Чавайнын историйлык драмыже лийын, тушто кумдан чапланыше патыр, Кресаньык сар  (руш.) жапыште восстанийыш ушнышо-влакын вуйлатышышт кӱслезе Акпатыр нерген каласкалалтеш, тудыжо произведений мучаште тупыш ондален лӱйымӧ пуля дене кола[1][4].

Шуко ий жапыште Марий Элыште кажне театр тургымым «Акпатыр» дене почыныт[3].

1970 ийыште Марий АССР-ын Кугыжаныш премийжым пеҥгыдемдыме да «Акпатыр» оперым шочыктымылан да шындымылан эн икымше премийым композитор Эрик Сапаевлан (колымекыже), дирижёр Гавриил Таныгинлан, солист-влак Арсений Венедиктовлан да Лидия Ковалёвалан пуымо[1][3].

Премьер

Оперым икымше гана шындымаш мер тӱҥалтыш дене ямдылалтын[2]. Режиссёржо С. Иванов, дирижёржо Г. Таныгин, балетмейстерже А. Нарыков, дирижёр-хормейстерже Б. Резников лийыныт. Хормейстермыт Т. Манакова ден Н. Емельянов лийыныт, сӱретче — В. Скляр. Тӱҥ партий-влакым Горькийысе консерваторийым  (руш.) тунем лекше-влак Б. Артемьев (Акпатыр) ден Т. Лабутина (Эвика) муреныт[1][3].

Оперын премьерже 1963 ий 5 апрельыште лийын, но авторжо, Эрик Сапаев, тудым ужын шуктен огыл — 1963 ий февральыште колен. Апрель ден майыште гына «Акпатырын» эше 12 опер спектакльже эртен, да кажне гана калык зал тич лийын[1][4]. Марий йылмым палыдыме ончышо-влаклан Н. Карташов эквимым — либреттом руш йылмыш ритмике кусарымашым ыштен[1].

Варасе шындымаш

«Акпатырын» вескана шындыме премьерже 1969 ий тӱҥалтышыште Марий АССР-ын Музык-драме театржын сценыштыже лийын, тудым режиссёр Р. Розенберг да дирижёр Г. Таныгин ямдыленыт. Ныл действий олмеш тушто кумыт лийын[1][3].

1974 ийыште режиссёр С. Иванов дирижёр В. Куценко дене пырля оперын кумшо вариантшым темленыт. Тӱҥ партий-влакым В. Воронцов, А. Венедиктов да Н. Ковалёва муреныт[1][3].

Руш йылме дене икымше шындымаш 1976 ий 22 февральыште лийын. Тудын дене режиссёр В. Шкаровский пашам ыштен, кусарыме пашам Голяков шуктен. Тӱҥ партий-влакым А. Венедиктов, Н. Ковалёва да А. Шурыгин муреныт[1].

Оперын визымше гана шындаш 1979 ийыште Марий Эл Республикын сымыктышын сулло пашаеҥже Сарра Кириллова ямдылен. Кириллова оперын кумшо сӱретшым пӧртылтен, ты сӱретым тудын деч ончыч спектакль гыч кораҥденыт улмаш. Тӱҥ партий-влакым А. Венедиктов, С. Павленко, Н. Ковалёва да И. Мосалова муреныт[1].

Вес гана шындаш режиссёр Олег Иркабаев, дирижёр Гавриил Таныгин да сӱретче Леон Тирацуян ямдыленыт. Нуно тӱшка хоран сцене-влакым кучылтыныт. Акпатырын партийжым Вячеслав Созонов, Арсений Венедиктов да Владислав Калашников, Эвайын — Александр Швед, Эвикан — Лидия Бочкарёва да Людмила Ушакова, Савийын — Владимир Добрынин, Марфан — Светлана Сушкина муреныт[1][3].

2011 ий 4 июльышто марий оперын черетан премьерже лийын. Тудым шочыктымаште режиссёр да сценограф Сергей Шепелёв, дирижёр Иван Егоров, вургем шотышто сӱретче Татьяна Изычева да Санкт-Петербург гыч ӱжмӧ хореограф Екатерина Парчинская тыршеныт. Тӱҥ партий-влакым Александр Вахрамеев, Екатерина Ефремова, Олег Логинов, Александр Швед да Любовь Добрынина муреныт[3].

Палемдымаш

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Первая марийская опера (руш.). web.archive.org. Тергыме кече: 1 ӱярня 2026.
  2. 1 2 К 55–летию премьеры оперы «Акпатыр». Межпоселенческая центральная библиотека Советского района Республики Марий Эл (5 вӱдшор 2018). Тергыме кече: 1 ӱярня 2026.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 Театр в Энциклопедии. "Акпатыр" (руш.). Марийский государственный академический театр оперы и балета им. Эрика Сапаева (8 вӱдшор 2020). Тергыме кече: 1 ӱярня 2026.
  4. 1 2 Акпатыр впервые запел 50 лет назад, 10.09.2013, <https://www.marpravda.ru/news/religiya/akpatyr-vpervye-zapel-50-let-nazad/>. Тергыме: 1 ӱярня 2026. 

Литератур

  • Акпатыр: первая марийская героико-романтическая опера в 4-х действиях / М-во культуры МАССР, Театрально-концертное об-ние Марийс. Гос. драм. театр им. М. Шкетана. — Йошкар-Ола, 1963. — 23 с.
  • Егорова, О. Национальные традиции в опере Э. Сапаева «Акпатыр» / О. Егорова. — Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 1974. — 70 с.
  • Липатов, А. Т. Акпатыр сегодня и навсегда: новое воплощение первой национальной оперы / А. Т. Липатов // Мар. правда. — 1992. — 18 ноября.
  • Малясова, Л. «Акпатыр» нового сезона / Л. Малясова // Мар. правда. — 1995. — 20 окт.
  • Матукова, М. Этапы большого пути / Мария Матукова // Музыкальный журнал. — 2015. — № 7-8 (июль-август). — С.20-27.
  • Рождение национального музыкального театра. Первые оперы и балеты // Казанская Л. Очерки истории марийской советской музыки. — Москва: Советский композитор, 1983. — С.115-131.
  • Цыкина, Ю. Ю. «Акпатыр» Эрика Сапаева — первая марийская опера / Ю. Ю. Цыкина // Формирование, историческое взаимодействие и культурные связи финно-угорских народов: материалы III Международного исторического конгресса финно-угроведов. — Йошкар-Ола, 2004. — С.423-427.
  • Эррэ, Т. А. Национальная опера в автономных республиках Поволжья и Приуралья / Т. А. Эррэ. — Чебоксары: Чувашское кн. изд-во, 1988. — 159 с.

Кылвер-влак