Цифран теҥге

РУВИКИ — эрыкан энциклопедий гыч материал
Цифран теҥге
Digital ruble red logo.svg.png

Цифран теҥге (руш. Цифровой рубль) — Россий Банкын (РФ РБ-ын) ямдылыме Рӱдӧ банк цифр валютын (CBDC-ын) цифран валютыжо, Российысе калыкле валютын кызыт улшо кагаз да кагаздыме окса дек ешартыш семын кумшо формыжо. Цифран теҥгем Россий Банк цифр сынаным лукташ тӱҥалеш. Цифран теҥге кагаз ден кагаздыме оксан палыштым иктеш уша[1].

Историй

Криптовалюто вияҥме толкынышто 2017 ий октябрьыште «криптотеҥгем» ыштымым илышыш шыҥдарыме шотышто виктерын пунчал проектшым ямдылыме[2].

Тӱнямбал шотлымаш банкын  (руш.) (мар. аклымыж почеш, 2020 ийлан чыла рӱдӧ банк гыч 80 % деч шукыракше шкенжын цифран валютыжым ямдылыме пашам шуктен[3].

2020 ий октябрьыште РФ РБ цифран теҥгем (Рӱдӧ банкын цифран валютыжым, РБЦВ) ыштыме нерген докладым луктын[4]. Рӱдӧ банкын цифран валютыжо криптовалюто ок лий, молан манаш гын тудым Россий Банк чылалан шкеже ситарен лукташ тӱҥалеш, тидыже Банк шотлымаште лӱдыкшыдымылык гарант лиеш манын палемденыт. Цифран теҥген единицышт шкешотан цифран код дене палемдалташ тӱҥалыт. РБЦВ кагаз да кагаздыме оксан палыштым иктеш ушышаш — тудын дене мӱндырнӧ улмо годымат, офлайн-оксагалта гочат тӱлаш лиеш; Цифран теҥге кагаз ден кагаздыме оксаш 1:1 курс дене конвертироватлалташ тӱҥалеш. Докладыште РБЦВ коштмын илышыш шыҥдарыме 4 йӧнжӧ — кӧн, кузе да кӧлан оксагалтажым почмыжо да тӱлымыжӧ — ончыкталтын. Тунамак президентын пресс-секретарьже Дмитрий Песков цифран теҥгем пуртымо жап 3—7 ий жаплан шуйнен кертеш манын палемден[5].

2021 ий апрельыште РФ РБ проектын кызыт могай йыжыҥыште улмыжо нерген увертарен. Россий Банкын оксагалтажым финанс институт-влаклан почмо да вӱдымӧ, а нуныжын оксагалтам клиент-шамычлан почмо да вӱдымӧ модельым ойырен налме. 2021 ий мучашлан вес ийынже цифран теҥгем тергымаш тӱҥалшашлык платформым ышташ палемдыме[6].

2021 ий июньышто РБ 2022 ий январьыште цифран теҥгем тергымашке ушнышаш 12 банкым палемден: Ак Барс Банк, Альфа-банк, ДОМ.РФ Банк, ВТБ Банк, Газпромбанк, Тинькофф Банк, Промсвязьбанк, Росбанк, Сбербанк, СКБ-банк, СОЮЗ Банк, ТКБ банк[7]. 2022 ий 19 январьыште тергымашым тӱҥалме[8]. 2022 ий 15 февральыште Россий Банк да рынкын участникше-влак цифран теҥге платформым тергаш тӱҥалыныт да икымше гана граждан-влак коклаште цифран теҥгем сайын кусареныт, ончыкыжым тудын полшымыж дене сатулан да услугылан тӱлымым терген ончаш палемдат[9][10].

2022 ий 21 апрельыште РФ РБ вуйлатыше Эльвира Набиуллина Кугыжаныш думышто отчёт годым увертарен: 2023 ий гыч пилотный операцийым эл кӧргыштӧ, тыгак тӱнямбал тӱлымаште изирак кугыт дене эртараш тӱҥалыт: «Вес ийын эркын-эркын цифран теҥге дене чын экономикыште пилотный тӱлымаш-влакым эртараш тӱҥалына. Цифран теҥге тӱлымашым шулдыракым ыштышаш. Тудо тӱнямбал шотлымаштат кучылталташ тӱҥалеш манын ӱшанена»[11].

2023 ий 16 мартыште цифран теҥге нерген законопроект Кугыжаныш Думышто икымше лудмашым эртен[12]. 2023 ий 20 июньышто РФ Кугыжаныш Думо  (руш.) (мар. цифран валютым ойпидыш, собственность да наследий объектлан ужшо законопроектым сайлан шотлен[13], а 11 июльышто кокымшо да кумшо лудмаште цифран теҥгем илышыш шыҥдарыме нерген тӧртыкым луктын[14].

2023 ий 24 июльышто Россий Президент Владимир Путин цифран теҥгем шыҥдарыме да келшыше платформым ыштыме нерген тӧртыкыш кидпалым пыштен. Тӧртыкын тӱҥ положенийже-влак 2023 ий 1 августышто илышыш пуреныт[15]. Тидыже РБ-лан цифран теҥге дене пилотный проектым тӱҥалаш йӧным пуэн, тушко 13 банкын икмыняр клиентше ушнен[16].

2023 ий 3 августышто Россий Банк цифран теҥген логотипшым сайлан шотлен[17] да видеом савыктен[18].

2023 ий 15 август гыч цифран теҥге чын операцийлаште тергалтеш[19].

2024 ий 17 июльышто Владимир Путин увертарен: цифран теҥгем кучылтмо шотышто пилотный проектыште 12 банк, 600 еҥ, 11 ола гыч 22 ужалыше-сервис предприятий ушненыт. 2024 ий июльлан увер почеш цифран теҥге полшымо дене 27 тӱжем утла кусарымашым ыштыме, тыгак шым тӱжем деч шукырак гана сатулан да услугылан тӱлымӧ. Тидлан кӧра Россий президент цифран теҥгем кучылтмо аланым кумдаҥдаш кӱштен[20].

2025 ий 28 январьыште Россий Банк Минфин да Казначействе дене пырля бюджет процесс кышкареш цифран теҥгелан икымше тергымашым эртареныт манын пале лийын. Цифран теҥгем кумдан 2025 ий 1 июльышто колтеныт да, Россий Банкын увертарымыж почеш, системылык кӱлешан чыла кредит организаций тиде жаплан ямде лийын[21].

2025 ий 4 февральыште Россий Банк мессенджер ден социал кыллаште цифран теҥге нерген шоякын шарлымыжым палемден. Регулятор палемден: тыгай колтылмашын тӱҥ шонымашыже — цифран окса дек виеш кусныкташ тӱҥалыт манын, каньысырланымашым ышташ да оксан у формыжо деке ӱшаным йомдарыкташ. РБ тиде ойым чын огыл манын цифран теҥге кагазан да кагаздыме окса дек ешартыш семын лукталташ тӱҥалеш, а тудым кучылташ але уке, граждан-влак деч шкешт деч шога манын умылтарен[22].

2025 ий февральыште РБ цифран теҥгем 2025 ий 1 июль гыч кумдан шыҥдараш тӱҥалме шонымашым вес жапыш кусараш пунчалын[23].

2025 ий 11 апрельыште Рӱдӧ банк ондалкалыме у йӧн нерген шижтарен каласен: осалым шонышо-влак шояк интернет-сайтым ыштылыт да уке улшо цифран теҥге программыш пыштыме амал дене граждан-влак деч оксам ондален луктыт[24].

2025 ий 30 июньышто РБ цифран теҥген 2023 ий 15 августышто тӱҥалше пашаже шотышто икымше иктешлымашым ыштен. Регуляторын отчётшо дене келшышын, 2025 ий май мучашлан ушнышо-влак цифран теҥге платформыш — РБ тудын операторжо улеш — 63 тӱжем деч шукырак гана кусареныт, 13 тӱжем гана сатулан да услугылан тӱленыт, 17 тӱжем утла смарт-контрактым шуктеныт. Платформышто чылажге 2500 наре физический да юридический лицан оксагалташт почылтын — операцийым 150 утла илем гыч 15 банкын клиентше шуктен кертеш[25].

2025 ий 15 июльышто РФ Кугыжаныш Думо кумшо лудмаште цифран теҥгем йыжыҥын-йыжыҥын кучылташ тӱҥалме, тыгак сату ден услугылан тӱлаш посна QR-кодым пуртымо нерген тӧртыкым луктын. 2026 ий 1 сентябрь гыч банк-влак клиент-шамычлан операцийым эртараш йӧным пуышаш улыт. Идалыклан 5 млн теҥге деч изирак парышан ужалыше-влак цифран теҥгем налшаш огытыл[26]. У тӧртык дене келшышын, 2026 ий гыч цифран теҥгем федерал бюджет гыч кеч-могай тӱлымашлан кучылташ лиеш. Тидыже пенсий, пособий, стипендий да бюджет пашаеҥ-влакын пашадарыштланат шарла.

Цифран теҥген логотипше

Цифран теҥген икымше логотипше теҥген палыже да тудын йырже улшо оҥго гай лийын, оҥго ший окса формым да РФ РБ-ын логотипшым ушештарен, логотипым Россий Банк  (руш.) (мар. 2023 ий 3 августышто лӱмын лукмо видеошто да сайтыште савыктен[18][27][28].

Аклымаш

Эксперт-влак цифран теҥген тӱҥ сай ойыртемжылан оксан тӧртыкдымын коштмыж дене кучедалмаш куштылеммым шотлат, молан манаш гын транзакций шотышто чыла увер Россий Банкыште аралалташ тӱҥалеш; нуным эскераш банк гоч кусарымаште кажне банк дечак тетла умылкален йодышташ огеш кӱл[29].

РФ Финанс министерстве вуйлатыше Антон Силуанов цифран теҥген ончыкылыкшо уло манын палемден. Тудлан ӱшаным министр валютын эмитентше Рӱдӧ банк улмо дене умылтарен. Силуановын шонымыж почеш, бюджетлан проект вошткойшо улмыжлан кӧра оҥай лийшаш[30].

«Яков и Партнёры» компанийын (ончычсо McKinsey) экспертше-влакын иктешлымышт почеш, цифран калыкле валютым шыҥдарыме дене бизнес ден банк-влакын чумыр пайдалык идалыклан 328 млрд теҥге марте — эн ончычак эквайринг операцийлаште аныклымылан кӧра — лийын кертеш[31].

Критике

«Сбербанк» оксан цифран теҥгеш куснымыжым 2—4 триллион теҥге манын аклен да докладым шылтален, вет тиде кредитлык ставкым кугемден кертеш. Тудо жаплан банк-влак гыч пелыже наре цифран теҥгем ыштымым шотдымылан шотлен[32]. Тыгак Сбербанк у валюто формын начар киберпеҥгыдылыкше дене кылдалтше лӱдыкшӧ улмо нерген шижтарен. Тудым кӱзыкташ, банк правлений вуйлатышын алмаштышыже Станислав Кузнецовын шонымыж почеш, 20-25 млрд теҥгеш шушо шкешотан системым ыштыман[33].

«Сколково-РЭШ» рӱдерыште сай могыр дене пырля палемденыт: цифран теҥгем пуртымо дене РБ финанс услуго рынкыш пуртымо лийын кертеш. Тидыже эрыкан улмо статусым йомдарымашке да регулироватлыше функций шотышто ӱшаным йомдарымашке конден кертеш[34].

Макроэкономике лончылымаш да кӱчык жапан прогноз рӱдерын экспертше-влак цифран теҥге банк-влакын ликвидность манмыштым йомдарымашке шуктен кертеш манын шекланаш каласеныт. 2024 ий мучашлан физический да юридический лица-влакын счётышт гыч 9 трлн теҥге деч шагал огыл оксан лектын кайыме лӱдыкшӧ уло[34].

Цифран теҥгем шыҥдарымын лӱдыкшӧ

РБЦВ-м (CBDC) шыҥдарымаш тыгай лӱдыкшӧ дене кылдалтын — РФ-н финанс системыжым монополийыш налмаш, граждан, организаций да кугыжаныш, муниципал тӧнеж-влаклан окса коштмо йодышышто лимитым ышташ тыршымаш, тыгак оксам шке тӱҥ пашаж деч — погымаш деч — кораҥден кертмаш. Цифран теҥгем шыҥдарымын ик лӱдыкшыжӧ — утыжден эскерен шукташ тыршымаш[35].

Палемдымаш

  1. ↑ Цифровой рубль | Банк России. cbr.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  2. ↑ Цифровой суверенитет. Зачем правительству понадобился крипторубль (руш.). Forbes.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  3. ↑ Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета.Серия: Экономика и управление. — 2021. — № 1 (53). — С. 198—208.
  4. ↑ Цифровой рубль | Банк России. cbr.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  5. ↑ Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество.. — 2021. — № 1. — С. 51—60.
  6. ↑ ЦБ наполнит кошельки цифровыми рублями, 2021-04-08, <https://www.kommersant.ru/doc/4762961>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  7. ↑ ЦБ выбрал 12 банков для тестирования цифрового рубля (руш.). Forbes.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  8. ↑ Некоторые российские банки уже тестируют платежи между физлицами с цифровым рублем - ТАСС, <https://tass.ru/ekonomika/13465621>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  9. ↑ Цифровой рубль: старт тестирования | Банк России. www.cbr.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  10. ↑ В пилотном режиме: в России начались первые испытания цифрового рубля (руш.). RT на русском. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  11. ↑ С 2023 года в России планируют начать расчёты в цифровых рублях (руш.). ИА REGNUM. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  12. ↑ Госдума одобрила законопроект о цифровом рубле в первом чтении, но поручила депутатам внести правки :: РБК.Крипто, <https://www.rbc.ru/crypto/news/641323099a79470f4eedb2b9>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  13. ↑ Депутаты одобрили законопроект о наследовании цифрового рубля во втором чтении :: РБК.Крипто, <https://www.rbc.ru/crypto/news/6492e4589a7947e0d54d1543>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  14. ↑ Госдума приняла закон о внедрении цифрового рубля, <https://tass.ru/ekonomika/18247131>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  15. ↑ Путин подписал закон о внедрении цифрового рубля, <https://tass.ru/ekonomika/18347037>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  16. ↑ ЦБ РФ начнет пилот с реальными цифровыми рублями после появления законодательной базы, 2023-03-22, <https://www.interfax.ru/business/892409>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  17. ↑ ЦБ утвердил логотип цифрового рубля, <https://tass.ru/ekonomika/18438231>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  18. ↑ 1 2 У цифрового рубля появился логотип (руш.). Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  19. ↑ ЦБ РФ: о появлении цифрового рубля не знают более 30% опрошенных россиян. Эксперт (журнал) (19 пеледыш 2024). Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  20. ↑ Путин поручил перейти к широкому внедрению цифрового рубля. РИА "Новости" (17 сӱрем 2024). Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  21. ↑ ЦБ и Минфин провели первые тесты цифрового рубля в бюджетном процессе, <https://www.rbc.ru/finances/28/01/2025/6797c9e79a7947c87daea8ff>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  22. ↑ ЦБ зафиксировал всплеск мифов о цифровом рубле в мессенджерах и соцсетях, <https://www.rbc.ru/finances/04/02/2025/67a0e58f9a7947334756ce15>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  23. ↑ ЦБ отложил массовое внедрение цифрового рубля, 2025-02-27, <https://www.rbc.ru/finances/27/02/2025/67c016ec9a7947d63247bd9f>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  24. ↑ ЦБ предупредил о схеме похищения денег через ложные инвестиции в цифровой рубль, 2025-04-11, <https://iz.ru/1869297/2025-04-11/tcb-predupredil-o-skheme-pokhishcheniia-deneg-cherez-lozhnye-investitcii-v-tcifrovoi-rubl?main_click>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  25. ↑ Банк России подвел первые итоги пилотирования цифрового рубля, <https://www.vedomosti.ru/finance/articles/2025/06/30/1121083-tsb-podvel-pervie-itogi-pilotirovaniya-tsifrovogo-rublya>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  26. ↑ Госдума утвердила внедрение цифрового рубля, 2025-07-15, <https://www.kommersant.ru/doc/7889829>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  27. ↑ Фирменный стиль | Банк России. www.cbr.ru. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  28. ↑ ЦБ утвердил логотип цифрового рубля (руш.). Ведомости (3 сорла 2023). Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  29. ↑ Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование.. — 2021. — № 25. — С. 77—84.
  30. ↑ Министр финансов России Силуанов назвал создание цифрового рубля перспективным - Газета.Ru | Новости, <https://www.gazeta.ru/business/news/2023/02/06/19675849.shtml>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  31. ↑ Инновационный кошелек | Эксперт (руш.). Эксперт. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  32. ↑ Что не так с цифровым рублем: Сбер предупредил о рисках новой валюты (руш.). Вести.ру. Тергыме кече: 26 сорла 2025.
  33. ↑ Сбербанк оценил, во сколько обойдется устойчивость цифрового рубля, <https://www.rbc.ru/finances/03/12/2020/5fc784d29a79478cbf802b14>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  34. ↑ 1 2 «Полный цикл операций». В России испытали цифровой рубль - Газета.Ru, <https://www.gazeta.ru/business/2022/02/15/14537539.shtml>. Тергыме: 26 сорла 2025. 
  35. ↑ Четыре главные опасности цифрового рубля, <https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2021/03/24/863029-chetire-opasnosti>. Тергыме: 26 сорла 2025. 

Литератур

  • Вершинина О. В., Лабушева Я. Г., Султаниев И. С. Анализ возможностей и рисков введения в обращение цифровых валют центральных банков на примере «цифрового рубля» // Вестник Российского нового университета. Серия: Человек и общество. № 1. — 2021. — С. 51—60.
  • Каменская К. В. К вопросу введения Цифрового рубля как инструмента противодействия экономическим и финансовым нарушениям // Инновации. Наука. Образование. № 25. — 2021. — С. 77—84.
  • Кисаров И. В. О переходе к цифровому рублю // Вестник Тверского государственного университета. Серия: Экономика и управление. № 1 (53). — 2021. — С. 198—208.

Кылвер-влак

"https://mhr.ruwiki.ru/w/index.php?title=Цифран_теҥге&oldid=1231711" гыч налме